Кіріспе

Ирландия еркін мемлекеті (6 желтоқсан 1922 – 29 желтоқсан 1937), сондай-ақ ирланд тілінде Saorstát Éireann (/lang/, /s//ɛər//s//t//ɑː//t// /'/ɛər//ə//n/ SAIRstaht AIRən, ), 1921 жылдың желтоқсанындағы англо-ирланд келісіміне сәйкес 1922 жылдың желтоқсанында құрылған мемлекет. Келісім Ирландия Республикасы күштері – Ирландия Республикалық Армиясы (ИРА) – мен Ұлыбритания Корольдік күштері арасындағы үш жылдық Ирландия Тәуелсіздік соғысын аяқтады. Еркін мемлекет Ұлыбритания империясының доминионы ретінде құрылды. Ол Ирландияның 32 округінің 26-сын қамтыды. Ал қалған алты округтен тұратын Солтүстік Ирландия, Келісімде қарастырылған құқығын пайдаланып, жаңа мемлекет құрамына кірмеуді таңдады. Еркін мемлекеттің үкіметі генерал-губернатордан – корольдің өкілінен және Революциялық Дайл үкіметі мен Келісім бойынша құрылған Уақытша үкіметтің орнын алған Атқарушы кеңестен (кабинет) тұрды. 1922 жылдың тамызынан бері осы екі әкімшілікті де басқарған В.Т. Косгрейв Атқарушы кеңестің (премьер-министрдің) бірінші президенті болды. Оирехтас, яғни заң шығарушы орган, Dáil Éireann (төменгі палата) және Seanad Éireann (жоғарғы палата), сондай-ақ Сенаттан тұрды. Дайл мүшелері Еркін мемлекеттің Конституциясына адалдық ант беруі және корольге адалдықтарын жариялауы қажет болды. Бұл ант Келісімге қарсы болғандар үшін маңызды мәселе болды, олар ант беруден бас тартып, осылайша өз орындарын алмады. 1923 жылы Cumann na nGaedheal партиясын құрған Келісімді қолдаушылар 1922 жылдан 1927 жылға дейін Дайлде тиімді көпшілікті құрады, содан кейін 1932 жылға дейін азшылық үкімет ретінде билік етті. 1931 жылы Вестминстер статуты қабылданып, Ұлыбритания Парламенті Еркін мемлекет пен басқа доминиондар үшін заң шығару өкілеттігінің басым бөлігінен бас тартты. Бұл Еркін мемлекетке халықаралық деңгейде мойындалған тәуелсіздік беруге әкеп соқты. Еркін мемлекет құрылған алғашқы айларда, жаңадан құрылған Ұлттық армия мен мемлекетті мойындамаған Келісімге қарсы ИРА арасында Азаматтық соғыс болды. Азаматтық соғыс 1923 жылдың мамырында үкіметтік күштердің жеңісімен аяқталды, қарсыластары қаруларын тастады. Келісімге қарсы саяси партия Синн Фейн Дайлде орын алудан бас тартты, нәтижесінде салыстырмалы түрде шағын Еңбек партиясы жалғыз оппозициялық партия болып қалды. 1926 жылы Синн Фейн президенті Эмон де Валера бұл саясатты өзгерте алмағандықтан, Синн Фейннен кетіп, оның көп бөлігін жаңа партияға, Фианна Фейлге, басшылық етті. Фианна Фейл 1927 жылғы жалпы сайлаудан кейін Дайлге өтті. Ол 1932 жылғы жалпы сайлаудан кейін ең ірі партия болғаннан кейін үкімет құрды. Де Валера адалдық антты жойып, Ұлыбританиямен экономикалық соғыс бастады. 1937 жылы ол жаңа конституцияны әзірледі, ол сол жылдың шілде айында халықтың пікірқанауымен бекітілді. Еркін мемлекет 1937 жылдың 29 желтоқсанында жаңа конституция күшіне енген кезде аяқталды, сол кезде мемлекет «Ирландия» деген атау алды.

Ақшалай валюта

Жаңа мемлекет құрылғаннан бастап фунт стерлингті пайдалануды жалғастырды; шартта немесе оны құруға қатысты екі актінің бірінде де валюта туралы ешқандай сілтеме жоқ. Дегенмен, бірнеше жыл өткен соң Дэйл 1926 жылғы Монета заңын (Saorstát [Free State] монетасын енгізген) және 1927 жылғы Валюта заңын (оның ішінде Saorstát фунтының банкноттарын енгізген) қабылдады. Жаңа Saorstát фунты 1927 жылғы заңмен сол кездегі суверендік монетаның салмағы мен алтынның тазалығымен бірдей деп белгіленді, бұл жаңа валютаны фунт стерлингпен 1:1 арақатынасында бекітті. Мемлекет 1928 жылы Saorstát Éireann деген жазумен жаңа ұлттық монеталар мен ұлттық банкноттар сериясын айналымға шығарды. Британдық монеталар еркін мемлекетте тең құнмен қабылдана берді. 1937 жылы еркін мемлекеттің орнына Ирландия (Эйре) келгенде, фунт «ирланд фунты» деп аталды және монеталарға Эйре деп белгі қойылды.

Туу көрсеткіші

Бір мәлімет бойынша, 1924 жылы, "Еркін мемлекет" құрылғаннан кейін көп ұзамай, жаңа доминионда "әлемдегі ең төмен туылу көрсеткіші" тіркелді. Есепте статистикасы бар елдердің (Сейлон, Чили, Жапония, Испания, Оңтүстік Африка, Нидерланды, Канада, Германия, Австралия, АҚШ, Ұлыбритания, Жаңа Зеландия, Финляндия және Ирландия еркін мемлекеті) арасында Сейлонның туылу көрсеткіші 1000 адамға 40,8 баланы құраса, Ирландия еркін мемлекетінде 1000 адамға 18,6 бала туған.

Мәдени көзқарас

Бұл кезеңде Ирландия қоғамы өте қатыгез католик болды, ал католик ойшылдары Ирландия қоғамында капитализмге, коммунизмге, протестантизмге, масондыққа және антисемитизмге қарсы көзқарастарды таратуға тырысты. Эдвард Кахилл, Ричард Деван және Денис Фахи сияқты дін қызметкерлерінің еңбектері арқылы ирланд қоғамы капитализмді, жекелеген адамгершілікті, коммунизмді, жеке банк ісін, алкогольді ішімдіктерді, контрацепцияны, ажырасуды және абортты ескі "протестант элитасының" және еврейлердің мақсаты ретінде қарастырды, ал олардың күш-жігері масондар арқылы біріктірілді. Денис Фахи Ирландияны "әлемдегі үшінші масондық ел" деп сипаттады және бұл ұйымды тәуелсіз Ирландия мемлекетін құруға қарсы деп санады.