Кіріспе
Ирландия еркін мемлекеті (6 желтоқсан 1922 – 29 желтоқсан 1937), сондай-ақ ирланд тілінде Saorstát Éireann (/lang/, /s//ɛər//s//t//ɑː//t// /'/ɛər//ə//n/ SAIRstaht AIRən, ), 1921 жылдың желтоқсанындағы англо-ирланд келісіміне сәйкес 1922 жылдың желтоқсанында құрылған мемлекет. Келісім Ирландия Республикасы күштері – Ирландия Республикалық Армиясы (ИРА) – мен Ұлыбритания Корольдік күштері арасындағы үш жылдық Ирландия Тәуелсіздік соғысын аяқтады. Еркін мемлекет Ұлыбритания империясының доминионы ретінде құрылды. Ол Ирландияның 32 округінің 26-сын қамтыды. Ал қалған алты округтен тұратын Солтүстік Ирландия, Келісімде қарастырылған құқығын пайдаланып, жаңа мемлекет құрамына кірмеуді таңдады. Еркін мемлекеттің үкіметі генерал-губернатордан – корольдің өкілінен және Революциялық Дайл үкіметі мен Келісім бойынша құрылған Уақытша үкіметтің орнын алған Атқарушы кеңестен (кабинет) тұрды. 1922 жылдың тамызынан бері осы екі әкімшілікті де басқарған В.Т. Косгрейв Атқарушы кеңестің (премьер-министрдің) бірінші президенті болды. Оирехтас, яғни заң шығарушы орган, Dáil Éireann (төменгі палата) және Seanad Éireann (жоғарғы палата), сондай-ақ Сенаттан тұрды. Дайл мүшелері Еркін мемлекеттің Конституциясына адалдық ант беруі және корольге адалдықтарын жариялауы қажет болды. Бұл ант Келісімге қарсы болғандар үшін маңызды мәселе болды, олар ант беруден бас тартып, осылайша өз орындарын алмады. 1923 жылы Cumann na nGaedheal партиясын құрған Келісімді қолдаушылар 1922 жылдан 1927 жылға дейін Дайлде тиімді көпшілікті құрады, содан кейін 1932 жылға дейін азшылық үкімет ретінде билік етті. 1931 жылы Вестминстер статуты қабылданып, Ұлыбритания Парламенті Еркін мемлекет пен басқа доминиондар үшін заң шығару өкілеттігінің басым бөлігінен бас тартты. Бұл Еркін мемлекетке халықаралық деңгейде мойындалған тәуелсіздік беруге әкеп соқты. Еркін мемлекет құрылған алғашқы айларда, жаңадан құрылған Ұлттық армия мен мемлекетті мойындамаған Келісімге қарсы ИРА арасында Азаматтық соғыс болды. Азаматтық соғыс 1923 жылдың мамырында үкіметтік күштердің жеңісімен аяқталды, қарсыластары қаруларын тастады. Келісімге қарсы саяси партия Синн Фейн Дайлде орын алудан бас тартты, нәтижесінде салыстырмалы түрде шағын Еңбек партиясы жалғыз оппозициялық партия болып қалды. 1926 жылы Синн Фейн президенті Эмон де Валера бұл саясатты өзгерте алмағандықтан, Синн Фейннен кетіп, оның көп бөлігін жаңа партияға, Фианна Фейлге, басшылық етті. Фианна Фейл 1927 жылғы жалпы сайлаудан кейін Дайлге өтті. Ол 1932 жылғы жалпы сайлаудан кейін ең ірі партия болғаннан кейін үкімет құрды. Де Валера адалдық антты жойып, Ұлыбританиямен экономикалық соғыс бастады. 1937 жылы ол жаңа конституцияны әзірледі, ол сол жылдың шілде айында халықтың пікірқанауымен бекітілді. Еркін мемлекет 1937 жылдың 29 желтоқсанында жаңа конституция күшіне енген кезде аяқталды, сол кезде мемлекет «Ирландия» деген атау алды.
the Irish Free State from 1922 to 1937
The Irish Free State (6 December 192229 December 1937), also known by its Irish name Saorstát Éireann (/lang/,/s//ɛər//s//t//ɑː//t// /'/ɛər//ə//n/ SAIRstaht AIRən, ), was a state established in December 1922 under the Anglo Irish Treaty of December 1921. The treaty ended the three year Irish War of Independence between the forces of the Irish Republic – the Irish Republican Army (IRA) – and British Crown forces. The Free State was established as a dominion of the British Empire. It comprised 26 of the 32 counties of Ireland. Northern Ireland, which was made up of the remaining six counties, exercised its right under the Treaty to opt out of the new state. The Free State government consisted of the Governor General – the representative of the king – and the Executive Council (cabinet), which replaced both the revolutionary Dáil Government and the Provisional Government set up under the Treaty. W. T. Cosgrave, who had led both of these administrations since August 1922, became the first President of the Executive Council (prime minister). The Oireachtas or legislature consisted of Dáil Éireann (the lower house) and Seanad Éireann (the upper house), also known as the Senate. Members of the Dáil were required to take an Oath of Allegiance to the Constitution of the Free State and to declare fidelity to the king. The oath was a key issue for opponents of the Treaty, who refused to take it and therefore did not take their seats. Pro Treaty members, who formed Cumann na nGaedheal in 1923, held an effective majority in the Dáil from 1922 to 1927 and thereafter ruled as a minority government until 1932. In 1931, with the passage of the Statute of Westminster, the Parliament of the United Kingdom relinquished nearly all of its remaining authority to legislate for the Free State and the other dominions. This had the effect of granting the Free State internationally recognised independence. In the first months of the Free State, the Irish Civil War was waged between the newly established National Army and the Anti Treaty IRA, which refused to recognise the state. The Civil War ended in victory for the government forces, with its opponents dumping their arms in May 1923. The Anti Treaty political party, Sinn Féin, refused to take its seats in the Dáil, leaving the relatively small Labour Party as the only opposition party. In 1926, when Sinn Féin president Éamon de Valera failed to have this policy reversed, he resigned from Sinn Féin and led most of its membership into a new party, Fianna Fáil, which entered the Dáil following the 1927 general election. It formed the government after the 1932 general election, when it became the largest party. De Valera abolished the oath of allegiance and embarked on an economic war with the UK. In 1937, he drafted a new constitution, which was adopted by a plebiscite in July of that year. The Free State came to an end with the coming into force of the new constitution on 29 December 1937, when the state took the name "Ireland".
Ақшалай валюта
Жаңа мемлекет құрылғаннан бастап фунт стерлингті пайдалануды жалғастырды; шартта немесе оны құруға қатысты екі актінің бірінде де валюта туралы ешқандай сілтеме жоқ. Дегенмен, бірнеше жыл өткен соң Дэйл 1926 жылғы Монета заңын (Saorstát [Free State] монетасын енгізген) және 1927 жылғы Валюта заңын (оның ішінде Saorstát фунтының банкноттарын енгізген) қабылдады. Жаңа Saorstát фунты 1927 жылғы заңмен сол кездегі суверендік монетаның салмағы мен алтынның тазалығымен бірдей деп белгіленді, бұл жаңа валютаны фунт стерлингпен 1:1 арақатынасында бекітті. Мемлекет 1928 жылы Saorstát Éireann деген жазумен жаңа ұлттық монеталар мен ұлттық банкноттар сериясын айналымға шығарды. Британдық монеталар еркін мемлекетте тең құнмен қабылдана берді. 1937 жылы еркін мемлекеттің орнына Ирландия (Эйре) келгенде, фунт «ирланд фунты» деп аталды және монеталарға Эйре деп белгі қойылды.
Туу көрсеткіші
Бір мәлімет бойынша, 1924 жылы, "Еркін мемлекет" құрылғаннан кейін көп ұзамай, жаңа доминионда "әлемдегі ең төмен туылу көрсеткіші" тіркелді. Есепте статистикасы бар елдердің (Сейлон, Чили, Жапония, Испания, Оңтүстік Африка, Нидерланды, Канада, Германия, Австралия, АҚШ, Ұлыбритания, Жаңа Зеландия, Финляндия және Ирландия еркін мемлекеті) арасында Сейлонның туылу көрсеткіші 1000 адамға 40,8 баланы құраса, Ирландия еркін мемлекетінде 1000 адамға 18,6 бала туған.
Мәдени көзқарас
Бұл кезеңде Ирландия қоғамы өте қатыгез католик болды, ал католик ойшылдары Ирландия қоғамында капитализмге, коммунизмге, протестантизмге, масондыққа және антисемитизмге қарсы көзқарастарды таратуға тырысты. Эдвард Кахилл, Ричард Деван және Денис Фахи сияқты дін қызметкерлерінің еңбектері арқылы ирланд қоғамы капитализмді, жекелеген адамгершілікті, коммунизмді, жеке банк ісін, алкогольді ішімдіктерді, контрацепцияны, ажырасуды және абортты ескі "протестант элитасының" және еврейлердің мақсаты ретінде қарастырды, ал олардың күш-жігері масондар арқылы біріктірілді. Денис Фахи Ирландияны "әлемдегі үшінші масондық ел" деп сипаттады және бұл ұйымды тәуелсіз Ирландия мемлекетін құруға қарсы деп санады.