Кіріспе
Ирландия Республикасы (Poblacht na hÉireann) – Солтүстік-Батыс Еуропадағы Ирландия аралының 32 округінің 26-сынан тұратын мемлекет. Аралдың шығысында орналасқан астанасы және ең ірі қаласы – Дублин. Елдің 5,15 миллион халқының 2,1 миллионы Дублин аймағында тұрады. Егемен мемлекеттің құрлықтағы жалғыз шекарасы Ұлыбританияның бөлігі – Солтүстік Ирландиямен. Қалған бөлігі Атлант мұхитымен, оңтүстігінде Кельт теңізімен, оңтүстік-шығысында Сент-Джордж каналымен және шығысында Ирландия теңізімен қоршалған. Бұл – унитарлық парламенттік республика. Заң шығарушы органы – Оирехтас, төменгі палатасы – Дэйл Эран, жоғарғы палатасы – Сенат Эран, және негізінен рәсімдік міндеттерді атқаратын, бірақ маңызды өкілеттіктерге ие сайланған президенттен (Uachtarán) тұрады. Үкімет басшысы – Таоиших (премьер-министр, сөзбе-сөз "бас"), ол Дэйл Эран тарапынан сайланады және президент тағайындайды, ал президент басқа министрлерді тағайындайды. Ирландия еркін мемлекеті 1922 жылы Англо-Ирландия келісімінен кейін Доминион мәртебесімен құрылды. 1937 жылы жаңа конституция қабылданды, онда мемлекет «Ирландия» деп аталды және іс жүзінде президенті сайланатын республикаға айналды. 1948 жылғы Ирландия Республикасы заңынан кейін 1949 жылы ресми түрде республика деп жарияланды. Ирландия 1955 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше болды. 1973 жылы Еуропалық Одақтың (ЕО) алдындағы Еуропалық экономикалық қауымдастыққа (ЕЭҚ) қосылды. 20 ғасырдың көп бөлігінде мемлекеттің Солтүстік Ирландиямен ресми қарым-қатынасы болған жоқ, бірақ 1980 және 1990 жылдары британдық және ирландтық үкіметтер «Торғаулар» деп белгілі болған қақтығысты шешу үшін Солтүстік Ирландия партияларымен бірлесіп жұмыс істеді. 1998 жылы Ұлы Жұма келісіміне қол қойылғаннан бері Ирландия үкіметі мен Солтүстік Ирландия үкіметі Келісіммен құрылған Солтүстік/Оңтүстік Министрлер Кеңесі аясында бірқатар саясат салаларында ынтымақтастық танытып келеді. Ирландия – дамыған ел, өмір сүру сапасы әлемдегі ең жоғары елдердің қатарында. Теңсіздікті ескере отырып, 2021 жылғы Адам даму индексінде әлемде алтыншы орынға ие. Денсаулық сақтау, экономикалық еркіндік және баспасөз бостандығы салаларында да жоғары көрсеткіштерге қол жеткізген. Еуропалық Одақтың, Еуропа Кеңесінің және ЭЫДҰ-ның құрылтайшы мүшесі. Ирландия үкіметі Екінші дүниежүзілік соғыстан бері бейтарап саясат ұстанды, сондықтан ел НАТО-ға мүше емес, бірақ «Бейбітшілік үшін серіктестік» және PESCO-ның кейбір аспектілеріне қатысады. Ирландияның экономикасы дамыған, Дублин айналасында Еуропаның ірі қаржы орталықтарының бірі орналасқан. Жан басына шаққандағы ЖІӨ және ЖҰМ бойынша әлемдегі ең бай он елдің қатарында. ЕЭҚ-ға қосылғаннан кейін ел үкіметі 1995-2007 жылдар аралығында экономикалық өсімді ынталандырған либералды экономикалық саясатты қабылдады, бұл кезең көбінесе «Келттік жолбарыстың дәуірі» деп аталады. Содан кейін Ұлы дағдарыс кезінде өсімнің төмендеуі және кері бұрылуы болды, оған Ирландияның жылқы базар көпіршігінің жарылуы себеп болды.
the sovereign state
Ireland (Éire ), also known as the Republic of Ireland (Poblacht na hÉireann), is a country in north western Europe consisting of 26 of the 32 counties of the island of Ireland. The capital and largest city is Dublin, on the eastern side of the island. Around 2.1 million of the country's population of 5.15 million people reside in the Greater Dublin Area. The sovereign state shares its only land border with Northern Ireland, which is part of the United Kingdom. It is otherwise surrounded by the Atlantic Ocean, with the Celtic Sea to the south, St George's Channel to the south east, and the Irish Sea to the east. It is a unitary, parliamentary republic. The legislature, the Oireachtas, consists of a lower house, Dáil Éireann; an upper house, Seanad Éireann; and an elected president (Uachtarán) who serves as the largely ceremonial head of state, but with some important powers and duties. The head of government is the Taoiseach (Prime Minister, literally "Chief"), who is elected by the Dáil and appointed by the President, who appoints other government ministers. The Irish Free State was created with Dominion status in 1922, following the Anglo Irish Treaty. In 1937, a new constitution was adopted, in which the state was named "Ireland" and effectively became a republic, with an elected non executive president. It was officially declared a republic in 1949, following the Republic of Ireland Act 1948. Ireland became a member of the United Nations in 1955. It joined the European Communities (EC), the predecessor of the European Union (EU), in 1973. The state had no formal relations with Northern Ireland for most of the 20th century, but the 1980s and 1990s saw the British and Irish governments working with Northern Irish parties to resolve the conflict that had become known as the Troubles. Since the signing of the Good Friday Agreement in 1998, the Irish government and Northern Irish government have co operated on a number of policy areas under the North/South Ministerial Council created by the Agreement. Ireland is a developed country with a quality of life that ranks amongst the highest in the world; after adjustments for inequality, the 2021 Human Development Index listing ranked it the sixth highest in the world. It also ranks highly in healthcare, economic freedom, and freedom of the press. It is a member of the EU and a founding member of the Council of Europe and the OECD. The Irish government has followed a policy of military neutrality through non alignment since before World War II, and the country is consequently not a member of NATO, although it is a member of Partnership for Peace and certain aspects of PESCO. Ireland's economy is advanced, with one of Europe's major financial hubs being centred around Dublin. It ranks among the top ten wealthiest countries in the world in terms of both GDP and GNI per capita. After joining the EC, the country's government enacted a series of liberal economic policies that helped to boost economic growth between 1995 and 2007, a time now often referred to as the Celtic Tiger period. A recession and reversal in growth then followed during the Great Recession, which was exacerbated by the bursting of the Irish property bubble.
Атауы
Ирландияның ирланд тіліндегі атауы – Эйре, ол ирланд мифологиясындағы құдай Эриуден шыққан. 1922 жылы құрылған мемлекет, Ирландияның 32 графтығының 26-сын қамтиды, «Ирландия еркін мемлекеті» (Saorstát Éireann) деп аталды. 1937 жылы қабылданған Ирландия Конституциясында «мемлекеттің атауы – Эйре, немесе ағылшын тілінде – Ирландия» делінген. 1948 жылғы Ирландия Республикасы заңының 2-бабында: «Мемлекеттің атауы Ирландия Республикасы деп жария етіледі» делінген. 1948 жылғы заң мемлекетті «Ирландия Республикасы» деп атамайды, себебі олай жасағанда Конституцияға қайшы келер еді. Ұлыбритания үкіметі «Eire» (диакритикалық белгісіз) және 1949 жылдан бастап «Ирландия Республикасы» атауларын қолданды. Тек 1998 жылғы Беделді Жұма келісімінде мемлекет Солтүстік Ирландияға қатысты талаптарынан басқаннан кейін ғана оны «Ирландия» деп атай бастады. Мемлекетті бейресми түрде «Республика», «Оңтүстік Ирландия» немесе «Оңтүстік» деп те атайды; әсіресе мемлекетті аралдан ажырату немесе Солтүстік Ирландияны («Солтүстік») талқылау кезінде. Ирландиялық республикашылар бүкіл аралға немесе «Ирландияның оңтүстігіне» «Ирландия» атауын сақтап алады. Бұл «Ирландия шекарада тоқтап қалады деген бөлінуші көзқарасқа жауап» болып табылады.
Өзін-өзі басқару қозғалысы
1801 жылғы 1 қаңтардағы Одақ акісінен бастап 1922 жылғы 6 желтоқсанға дейін Ирландия аралы Ұлыбритания мен Ирландия Біріккен Корольдігінің құрамында болды. Ұлы ашаршылық кезінде, 1845 жылдан 1849 жылға дейін, аралдағы 8 миллионнан астам халқының саны 30%-ға азайды. Бір миллион ирландиялық аштықтан және аурудан қайтыс болды, ал тағы 1,5 миллионы, көбінесе АҚШ-қа эмиграциялады. Бұл, келесі ғасырдағы эмиграция үлгісін қалыптастырып, 1960 жылдарға дейін халық санының үнемі төмендеуіне әкелді. 1874 жылдан бастап, әсіресе 1880 жылдан бастап Чарльз Стюарт Парнелл басшылығымен Ирландия парламенттік партиясы күш алды. Бұл, біріншіден, Ирландия жер лигасы арқылы кеңінен таралған аграрлық қозғалыс арқылы, ол Ирландияның жер заңдары арқылы жалға алушылар үшін жер реформаларын жеңіп алды, екіншіден, Ирландияға шектеулі ұлттық автономияны беруге бағытталған екі сәтсіз заң жобасы арқылы «Үй билігін» (Home Rule) іске асыруға жасалған тытысы арқасында болды. Бұл, 1898 жылғы жергілікті басқару туралы заңға сәйкес, ұлттық істерді «төменнен» басқаруға алып келді, бұл бұрын протестанттық элитаның жер иелері басымдығымен құрылған үлкен қазылар кеңесінің қолында болған. 1911 жылғы Парламент акісі Лордтар палатасының вето құқығын жойғанда «Үй билігі» мүмкіндігі айқын болды, ал Джон Редмонд 1914 жылы Үшінші «Үй билігі» туралы заңды қабылдады. Алайда, 1886 жылдан бастап, бірінші «Үй билігі» туралы заң жобасы енгізілгеннен кейін, ирландиялық протестанттар арасындағы одақтастық қозғалыс өсіп, ирландиялық католиктер саяси билікке келген жағдайда кемсітушілік пен экономикалық және әлеуметтік жеңілдіктерден айырылудан қорқып, күшейді. 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында одақтастық, әсіресе Ульстердің кейбір бөліктерінде күшті болды, онда аралдың қалған аграрлық бөліктеріне қарағанда индустрияландыру кеңінен таралған, ал протестант халқы басым болды, төрт округте көпшілік құрады. Дублинде туған Ирландияның Одақтас партиясының сэр Эдвард Карсон және Ульстер Одақтас партиясының Ульстерлік сер Джеймс Крейг басшылығымен одақтастар «Ульстерді мәжбүрлеуге» (Coercion of Ulster) қарсы тұру үшін Ульстер еріктілерін құрып, белсенді күреске шықты. 1914 жылдың мамыр айында «Үй билігі» туралы заң парламентте қабылданғаннан кейін, Ульстерде бүліктерді болдырмау үшін, британ премьер-министрі Х.Х. Асквит Ирландия партиясының басшылығына қарсылық білдірген түзету заң жобасын ұсынды. Бұл заң жобасы Ульстерді заңның күшіне енуінен алты жылға уақытша алып тастауды көздеді, ал уақытша алып тасталған аймақ үшін әлі шешілмеген жаңа шаралар жиынтығы енгізілуі тиіс болды.
Революция және тәуелсіздікке қадамдар
1914 жылы Корольдік келісім алып, заң кітаптарына енгізілгенімен, Үшінші үй билігі туралы заңның күшіне енуі Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ирландияда азаматтық соғыс қаупі сейілгенге дейін тоқтап тұрды. Редмонд пен Ирландияның Ұлттық еріктілері, соғысқа қатысу арқылы заңның соғыс аяқталғаннан кейін жүзеге асырылуына үміттеніп, Ұлыбритания мен оның одақтастарына қолдау көрсетті. 175 000 адам Жаңа Британ армиясының 10-шы (ирланд) және 16-шы (ирланд) дивизияларының ирланд полктеріне қосылды, ал одақтастар 36-шы (Ульстер) дивизиясына қатысты. Редмондтан бас тартып, Ұлыбританияға кез келген қолдау көрсетуге қарсы болған Ирландия еріктілерінің қалған бөлігі 1916 жылғы Пасха көтерілісінде Ирландия азаматтық армиясымен бірлесіп, британдық билікке қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастырды. Көтеріліс 1916 жылдың 24 сәуірінде тәуелсіздік жариялаумен басталды. Дублинде, негізінен бір апта бойы қырғын соғыстардан кейін, тірі қалған көтерілісшілер өздерінің позицияларын тастауға мәжбүр болды. Көпшілігі түрмеге қамалды, ал 15 тұтқын (оның ішінде көшбасшыларының көпшілігі) Ұлыбританияға сатқындық жасады деген айыппен өлім жазасына кесілді. Олардың арасында көтерілістің өкілі және еріктілерге көтеріліс бастау туралы сигнал берген Патрик Пирс, сондай-ақ социалист және Дүниежүзілік жұмысшылар одағының, Ирландия және Шотландия еңбек қозғалысының негізін қалаушы Джеймс Коннолли болды. Бұл оқиғалар, 1918 жылғы әскери міндеттілік дағдарысымен бірге, Ирландиядағы қоғамдық пікірді британ үкіметіне қарсы өзгертуге зор әсер етті. 1919 жылдың қаңтарында, 1918 жылғы жалпы сайлаудан кейін, Ирландияның 105 парламент мүшесінің 73-і британдық парламенттен бас тарту платформасымен сайланған Синн Фейн мүшелері болды. 1919 жылдың қаңтарында олар Dáil Éireann деп аталатын ирландиялық парламент құрды. Бұл алғашқы Dáil тәуелсіздік туралы жариялады және Ирландия Республикасын жариялады. Жариялама негізінен 1916 жылғы жарияламаны қайталады, бірақ Ирландия енді Біріккен Корольдіктің құрамына кірмейтіні туралы қосымша ереже енгізілді. Ирландия Республикасының Dáil Éireann министрлігі 1919 жылғы Париж бейбітшілік конференциясына Ceann Comhairle (Кеңес басшысы немесе Dáil спикері) Сеан Т. О'Келли басқаратын делегацияны жіберді, бірақ олар қабылданбады. Тәуелсіздік соғысы мен 1921 жылдың шілдесінде жарияланған бітімнен кейін, британ үкіметінің өкілдері мен Артур Гриффит, Роберт Бартон және Майкл Коллинз басқаратын бес ирландиялық келісім делегаты Лондон қаласында 1921 жылдың 11 қазанынан 6 желтоқсанына дейін Англо-ирландия келісімін келісті. Ирландиялық делегаттар штаб-пәтерін Найтсбридж қаласындағы Ханс Плейс көшесінде құрды және 5 желтоқсанда осы жердегі жеке талқылауларда келісімді Dáil Éireann-ға ұсыну туралы шешім қабылданды. 1922 жылдың 7 қаңтарында Екінші Dáil келісімді 64 дауысқа 57 қарсы ратификациялады. Келісімге сәйкес, 1922 жылдың 6 желтоқсанында Ирландия аралының барлығы Ирландия еркін мемлекеті (Saorstát Éireann) деп аталатын өзін-өзі басқару доминионына айналды. Ирландия еркін мемлекетінің Конституциясына сәйкес, Солтүстік Ирландия парламенті бір айдан кейін Ирландия еркін мемлекетінен шығып, Ұлыбританияға оралуға құқылы болды. Осы аралықта Ирландия еркін мемлекетінің Парламенті мен Атқарушы кеңесінің өкілеттіктері Солтүстік Ирландияға қолданылмады. Солтүстік Ирландия келісімде қарастырылған құқығын пайдаланып, жаңа доминионнан шығып, 1922 жылдың 8 желтоқсанында Ұлыбританияға қайта қосылды. Ол патшаға "Ирландия еркін мемлекетінің Парламенті мен үкіметінің өкілеттіктері енді Солтүстік Ирландияға қолданылмайды" деген сұраныспен жолданды. Ирландия еркін мемлекеті - Ұлыбритания және Британ Доминиондарымен бір монархты бөліскен конституциялық монархия. Елде генерал-губернатор (монархтың өкілі), екі палаталы парламент, "Атқарушы кеңес" деп аталатын кабинет және Атқарушы кеңестің президенті деп аталатын премьер-министр болды.
Ирландиялық Азамат соғысы
Ирландиялық азаматтық соғыс (1922 жылдың маусымы – 1923 жылдың мамыр айы) – Англия-Ирландия келісімінің ратификациялануы және Ирландия еркін мемлекетінің құрылуының салдары болды. Эмон де Валера басқарған келісімге қарсы күштер келісімді қабылдау 1919 жылғы Ирландия Республикасын жойғанын, олар оған адалдықпен ант бергенін, ал халықтың келісімді қолдауына қарамастан, "адамдардың қателік жасауға құқығы жоқ" деп наразылық білдірді. Олар мемлекеттің Британ империясының құрамында қалуына және Ирландия еркін мемлекеті парламентінің мүшелерінің британ патшасына адалдық серті ретінде қарастырған келісімге қарсы тарапқа ант беруіне ең көп қарсылық көрсетті. Майкл Коллинз басқарған келісімді жақтаған күштер келісім "барлық ұлттар ұмтылатын және дамытатын толық бостандық емес, оған қол жеткізу бостандығын" береді деп мәлімдеді. Соғыс басталғанда Ирландия Республикалық Армиясы (ИРА) екі қарсыластың лагеріне бөлінді: келісімді жақтаған ИРА және келісімге қарсы ИРА. Келісімді жақтаған ИРА таратылып, жаңа Ұлттық армияға қосылды. Дегенмен, келісімге қарсы ИРА тиімді басқару құрылымына ие болмағандықтан және соғыс бойында келісімді жақтаған күштердің қорғаныс тактикасын пайдаланғандықтан, Майкл Коллинз және оның күштері 1922 жылы таратылған британдық армияның ирландиялық полктерінен ондаған мың Бірінші дүниежүзілік соғыс ардагерлерін жинап, келісімге қарсы күштерді жеңе алатын армия құра алды. Британдықтардың артиллерия, ұшақтар, пулеметтер және оқ-дәрімен жабдықтауы келісімді жақтаған күштерді күшейтті, ал Корольдік күштерінің еркін мемлекетке қайта оралу қаупі келісімді орындау қажеттілігі туралы барлық күмәнді жойды. Келісімге қарсы күштерге (көбінесе "Тәуелсіздер" деп аталды) халықтың қолдауының жетіспеуі және үкіметтің "Тәуелсіздерді" жеңуге деген бекінгілігі олардың жеңілісіне елеулі үлес қосты.
Ирландияның 1937 жылғы Конституциясы
1937 жылдың шілдесінде өткен жалпыхалықтық референдумнан кейін Ирландияның жаңа Конституциясы (Bunreacht na hÉireann) 1937 жылдың 29 желтоқсанында күшіне енді. Бұл Ирландия еркін мемлекетінің Конституциясын алмастырды және мемлекеттің аты – Эйре, немесе ағылшын тілінде «Ирландия» деп жариялады. Конституцияның 2 және 3-баптары ұлттық аумақты бүкіл арал деп белгілесе де, мемлекеттің құзыретін Ирландия еркін мемлекеті болған аймақпен шектеді. Бұрынғы Ирландия еркін мемлекетінің үкіметі 1936 жылдың желтоқсан айында генерал-губернатор лауазымын жойды. Конституциямен Ирландия Президенті лауазымы орнатылғанымен, Ирландияның республика екендігі мәселесі ашық қалды. Дипломаттар патшаға аккредиттелді, бірақ Президент мемлекет басшысының барлық ішкі функцияларын жүзеге асырды. Мысалы, Президент жаңа заңдарға өз құзыретімен келісім берді, король Георг VI-ға сілтеме жасамай, ол тек заңмен бекітілген «орган» болатын. Ирландия Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бейтараптық саясатын ұстанды, бұл кезеңді «Төтенше жағдай» деп атады. Ирландияның Доминион мәртебесі 1948 жылғы Ирландия Республикасы заңының қабылдануымен тоқтатылды, ол 1949 жылдың 18 сәуірінде күшіне енді және мемлекетті республика деп жариялады. Ол кезде республика жариялау Британ достастығына мүшелікті тоқтатуға әкеп соқты. Бұл ереже Ирландия өзін республика деп жариялағаннан кейін 10 күн өткен соң, 1949 жылғы 28 сәуірдегі Лондон декларациясымен өзгертілді. Ирландия республикалардың қосылуына рұқсат беру үшін ережелер өзгертілген кезде қайтадан өтініш бермеді. Кейіннен 1542 жылғы Ирландия Корольдік заңы 1962 жылғы Заң кодексін қайта қарау (Одаққа дейінгі ирландиялық заңдар) заңымен Ирландияда жойылды.
Жақында болған тарих
Ирландия 1955 жылдың желтоқсан айында Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше болды, бұрын Екінші дүниежүзілік соғыстағы бейтараптығы мен одақтастарға қолдау көрсетпегендігіне байланысты мүшелікке жіберілмеген болатын. Сол кезде БҰҰ-ға қосылу, БҰҰ қажет деп тапса, бір мемлекеттің екіншісіне қарсы агрессияны тоқтату үшін күш қолдануға міндеттеме беруді білдірді. 1950 жылдары Ирландияда Еуропалық экономикалық қауымдастыққа (ЕЭҚ) мүшелікке қызығушылық оянды, сонымен қатар Еуропалық еркін сауда аймағына мүшелік мүмкіндігі де қарастырылды. Ұлыбритания ЕЭҚ-қа мүше болуды жоспарлағандықтан, Ирландия 1961 жылдың шілдесінде Ұлыбританиямен тығыз экономикалық байланыстарының болуына байланысты мүшелікке үміткерлік білдірді. ЕЭҚ-ның негізгі мүшелері Ирландияның экономикалық әлеуетіне, бейтараптығына және тартымсыз протекционистік саясатына күмәнмен қарады. Көптеген ирланд экономистері мен саясаткерлері экономикалық саясатты реформалау қажеттігін түсінді. 1963 жылы Франция президенті Шарль де Гольдің Ұлыбританияның мүшелігіне қарсылығын білдіргенінен кейін ЕЭҚ-ға мүшелікке үміттену күмәнді ахуалға түсті, бұл барлық басқа кандидат елдермен келіссөздерді тоқтатты. 1969 жылы оның орнын бастан алған Жорж Помпиду британдықтар мен ирландтардың мүшелігіне қарсы болған жоқ. Келіссөздер қайта басталды және 1972 жылы Қосылу шартына қол қойылды. Сол жылдың соңында өткен референдум Ирландияның одаққа кіруін бекітті және 1973 жылдың 1 қаңтарында ол ЕЭҚ-ның толыққанды мүшесі атанды. 1970 жылдардың соңындағы экономикалық дағдарысқа «Фианна Фейл» үкіметінің бюджеті, автомобиль салығының алынып тасталуы, артық қарыз алу және 1979 жылғы мұнай дағдарысы сияқты жаһандық экономикалық тұрақсыздықтар себеп болды. 1989 жылдан бастап экономикалық реформалар, салықтарды төмендету, әлеуметтік саясаттағы өзгерістер, бәсекелестікті күшейту және ағымдағы шығыстарды қаржыландыру үшін қарыз алуға тыйым салу сияқты маңызды саяси өзгерістер жүзеге асырылды. Бұл саясат 1989-1992 жылдары «Фианна Фейл» / «Прогрессивті демократтар» үкіметі тарапынан басталып, кейін «Фианна Фейл» / «Лейборист» және «Файн Гейл» / «Лейборист» / «Демократиялық солшыл» үкіметтері тарапынан жалғастырылды. 1990 жылдардың соңында Ирландия «Келттік жолбарыс» деп аталған, Ұлы дағдарысқа дейін созылған, әлемдегі ең жылдам дамитын экономикалардың біріне айналды. 2014 жылдан бері Ирландияда экономикалық белсенділік күшейіп келеді. Солтүстік Ирландия мәселесінде британдық және ирландтық үкіметтер Солтүстік Ирландиядағы көптеген жарымәскери ұйымдар мен британдық армияның қатысуымен болатын зорлық-зомбылық қақтығысына бейбіт шешім табуға тырысты, бұл қақтығыс «Тәуекелдер» деп белгілі болды. 1998 жылы Солтүстік Ирландия үшін «Жұма келісімі» деп аталған бейбіт келісім шекараның солтүстігінде және оңтүстігінде өткен референдумдарда мақұлданды. Бейбіт келісімнің аясында Ирландия Конституциясының 2 және 3-баптарында Солтүстік Ирландияға қатысты аумақтық талап референдум арқылы алынып тасталды. Ұлыбритания үкіметі Brexit жөніндегі ақ парақшасында «Жұма келісіміне» берілген міндеттемелерін қайта растады. Солтүстік Ирландияның мәртебесіне қатысты, Ұлыбритания үкіметінің «ашық түрде білдірген пікірі – Солтүстік Ирландияның қазіргі конституциялық жағдайын сақтау: Ұлыбританияның құрамында болуы, бірақ Ирландиямен тығыз байланыста болуы» делінген.
География
Мемлекет Ирландия аралының шамамен бес алтыншы бөлігін алып жатыр, ал қалған бөлігі Солтүстік Ирландияны құрайды. Аралдың солтүстігі мен батысында Атлант мұхиты, солтүстік-шығысында Солтүстік канал орналасқан. Шығыс жағынан Ирландия теңізі Атлант мұхитына Сент-Джордж каналы арқылы, оңтүстік-батысында Кельттік теңізімен жалғасады. Батыс ландшафты көбінесе тік жартастардан, төбелер мен таулардан тұрады. Орталық жазықтар балшық пен құмның мұздық шөгінділерімен, сондай-ақ кең батпақтармен және көптеген көлдермен жабылған. Ең биік нүктесі – Carrauntoohil, ол оңтүстік-батыстағы Макгилликудди Рикс тау тізбегінде орналасқан. Орталық жазықтықты кесіп өтетін Шаннон өзені Ирландиядағы ең ұзын өзен болып табылады. Батыс жағалауы шығыс жағалауынан құнарлырақ, көптеген аралдар, мүйістер, шығанақтар мен бұхталар бар. Ирландия – Еуропадағы орман азаматтықтарының бірі. Орта ғасырдың соңына дейін бұл жерлерде тығыз орман болған. Жергілікті түрлерге емен, шаған, жеміс ағашы, қайын, тал, күрең, ақтал, шаған және долана сияқты жапырақты ағаштар, сондай-ақ шотланд қарағайы, қабылан ағашы, жиде және жидек ағаштары сияқты мәңгі жасыл ағаштар жатады. Орманның тозуына және егіс үшін орманды кең аумақты жоюға себеп болып табылады. Бүгінде Ирландияның орманды аудандарының үлесі 10% ғана, оның көп бөлігі жергілікті емес қылқан жапырақты егістіктер, ал жергілікті орманды аудандардың үлесі 2% ғана. Еуропа елдеріндегі орташа орманды аудандардың үлесі 33% асады. Жерді шекаралау үшін дәстүрлі түрде қолданылатын тікбақтар орманды мекендеу орындарының маңызды орны саналады, олар жергілікті өсімдіктер мен жәндіктердің, құстардың және сүтқоректілердің көптеген түрлеріне пана береді. Бұл жерде екі құрлықтық экожүйе бар: кельт кең жапырақты ормандары және Солтүстік Атлант ылғалды аралас ормандары. Ауыл шаруашылығы жалпы жер ауданының 64% құрайды. Бұл табиғи орталарды сақтау үшін, әсіресе кең аумақты талап ететін ірі жабайы сүтқоректілер үшін шектеулі жерге әкеп соқты. Ауыл шаруашылығының ұзақ тарихы және қазіргі заманғы егіншілік әдістері, мысалы, пестицидтер мен тыңайтқыштарды қолдану, биологиялық әртүрлілікке қысым түсіруде.
Климат
Атлант мұхиты және Гольфстримнің жылыту әсері Ирландия ауа райына әсер етеді. Температура аймақтар бойынша әртүрлі, орталық және шығыс аймақтарда көбінесе шектен тыс болады. Дегенмен, қоңыржай теңіздік климатқа байланысты температура қыста сирек төмендейді немесе жазда артық көтерілмейді. Ирландияда тіркелген ең жоғары температура 1887 жылғы 26 маусымда Килкенни қаласындағы Килкенни сарайында, ал ең төменгі температура Слайго қаласындағы Маркри сарайында тіркелген. Жаңбыр қыс айларында жиі жауады, ал жаздың басында азайады. Оңтүстік-батыс аймақтары оңтүстік-батыс желдерінің әсерінен көп жауын алады, ал Дублин ең аз жауын алады. Елдің оңтүстік-шығысында күн сәулесі ең ұзаққа созылады. Ирландия жыл сайын 1100 мен 1600 сағат арасында күн сәулесін алады, көптеген аймақтарда күніне 3,25 пен 3,75 сағат аралығында. Ең көп күн сәулесі мамыр және маусым айларында болады, елдің көп бөлігінде күніне 5 пен 6,5 сағат аралығында. Оңтүстік-шығыс аймағында жаздың басында күніне 7 сағаттан да көп күн сәулесі түседі. Желтоқсан айы ең бұлтты ай, солтүстікте күндізгі күн сәулесі шамамен 1 сағатқа, ал оңтүстік-шығыста 2 сағатқа дейін созылады. 1881 жылдан 1980 жылға дейінгі 100 жыл ішіндегі ең күннөл жаз 1887 жылы болды, бұл туралы Дублиндегі Феникс паркінде жасалған өлшемдер көрсетіп тұр; 1980 жыл ең бұлтты жыл болды.
Саясат
Ирландия – парламенттік үкімет жүйесі бар конституциялық республика. Оирехтас – Ирландия Президенті мен Оирехтас палаталарының екі палатасынан тұратын екіпалаталы ұлттық парламент: Dáil Éireann (Өкілдер палатасы) және Seanad Éireann (Сенат). Áras an Uachtaráin – Ирландия Президентінің ресми резиденциясы, ал Оирехтас палаталары Дублиндегі Ленстер үйінде жиналады. Президент мемлекет басшысы болып табылады, жеті жылға сайланады және бір рет қайта сайлануы мүмкін. Президент негізінен рәсімдік тұлға болып табылады, бірақ оған Мемлекеттік кеңестің кеңесімен белгілі бір конституциялық өкілеттіктер берілген. Офис кейбір мәселелерде толық дискрециялық құқыққа ие, мысалы, заң жобасын оның конституциялықтығына қатысты шешім шығару үшін Жоғарғы Сотқа жіберу. Майкл Д. Хиггинс 11 қараша 2011 жылы Ирландияның тоғызыншы Президенті болды. Taoiseach (Премьер-министр) үкімет басшысы болып табылады және ол Dáil ұсынғаннан кейін Президент тағайындайды. Көптеген Taoiseach-тар ұлттық сайлауда ең көп орын алған саяси партияның басшысы болды. 1989 жылдан бері бір партиялық үкімет құрылмағандықтан, коалициялардың үкімет құруы қалыпты жағдайға айналды. Dáil-де 160 мүше бар (Teachta Dála), пропорционалдық өкілдік жүйесі бойынша, бір ауыстырылатын дауыс арқылы көпмандатты сайлау округтерінен сайланады. Сенат алпыс мүшеден тұрады, оның он біреуін Taoiseach тағайындайды, алтысын екі университет сайлау округі сайлайды, ал 43-ін кәсіби негізде құрылған кандидаттар тізімінен қоғамдық өкілдер сайлайды. Үкімет конституциялық тұрғыдан он бес мүшемен шектеледі. Сенаттан екі мүшеден артық таңдауға болмайды, ал Taoiseach, Tánaiste (Премьер-министрдің орынбасары) және Қаржы министрі Dáil мүшелері болуы керек. Dáil алдыңғы сайлаудан кейін өткен алғашқы отырыстан бастап бес жыл ішінде таратылуы керек, ал Dáil мүшелеріне жалпы сайлау таратылғаннан кейін отыз күннен кешіктірмей өткізілуі керек. Ирландия Конституциясына сәйкес, парламенттік сайлау кем дегенде жеті жылда бір рет өткізілуі тиіс, бірақ заңмен ең төменгі шегі белгіленуі мүмкін. Қазіргі үкімет – Fianna Fáil, Fine Gael және Жасыл партиясының коалициясы, онда Fine Gael-дің Саймон Харрис Taoiseach, ал Fianna Fáil-дің Мишель Мартин Tánaiste болып табылады. Қазіргі Dáil-дегі оппозициялық партиялар – Sinn Féin, Еңбек партиясы, People Before Profit–Solidarity, Әлеуметтік демократтар, Aontú, сондай-ақ көптеген тәуелсіздер. Ирландия 1973 жылдан бері Еуропалық Одақтың мүшесі. Біріккен Корольдіктің азаматтары паспортсыз еркін түрде елге кіре алады, себебі ортақ саяхат аймағы, ол Ирландия, Ұлыбритания, Мэн аралы және Норманд аралдарынан тұрады. Дегенмен, әуежайлар мен теңіз порттарында сәйкестендіру құжаттары талап етіледі.
Жергілікті билік
Жергілікті басқару туралы 1898 жылғы заң қазіргі жергілікті басқару жүйесінің негізін қалады, ал 1999 жылғы конституцияға енгізілген жиырмасыншы түзету оның конституциялық мойындалуын қамтамасыз етті. Ирландияның жиырма алты дәстүрлі округі жергілікті басқару аймақтарының негізі болып табылады, Корк, Дублин және Галвей округтері екі немесе одан көп жергілікті басқару аймақтарын қамтиды. Жергілікті басқару туралы 2001 жылғы заң, 2014 жылғы Жергілікті басқару реформасы туралы заңмен толықтырылған, отыз бір жергілікті билік органы жүйесін қарастырады – жиырма алты округтік кеңес, екі қалалық және округтік кеңес және үш қалалық кеңес. Garda Síochána (лат. «Тыншылық сақшылары»), көбінесе Gardaí деп аталатын полиция күші – мемлекеттік азаматтық полиция. Бұл күш аумақ және инфрақұрылым тұрғысынан азаматтық полицияның барлық аспектілеріне жауапты. Оның басшысы – Үкімет тағайындайтын Гарда комиссары. Көптеген униформа киген қызметкерлер күнделікті қару-жарақ алып жүрмейді. Стандартты полициялық жұмысты әдетте тек таяқ және бұрыш газбен жабдықталған униформа киген офицерлер жүргізеді. Әскери полиция – Ирландия армиясының әскери қызметкерлерін полициялық қызметпен қамтамасыз етуге және жаттығулар мен орналасу кезінде күштерге әскери полицияның қатысуын қамтамасыз етуге жауапты корпусы. Соғыс уақытында қосымша міндеттерге әскери құралымдардың миссиялық аймақтарына жылдам қозғалуына мүмкіндік беретін көлік бақылау ұйымын ұйымдастыру кіреді. Соғыс уақытындағы басқа да рөлдерге әскери тұтқындар мен босқындарды бақылау кіреді. Ирландияның азаматтық заңдары «Ирландия аралына» қатысты, оның ішінде аралдар мен теңіздер, осылайша оларды Ұлыбританияның бөлігі болып табылатын Солтүстік Ирландияға дейін кеңейтеді. Сондықтан Солтүстік Ирландияда туған және Ирландия азаматы болу талаптарына жауап беретін, мысалы, ирланд немесе британ азаматы ата-анасынан Ирландия аралында туған немесе Солтүстік Ирландияда немесе Республикада тұруға құқығы бар ата-анасынан туған адам, Ирландия паспорты сияқты Ирландия азаматтығына құқықтарын пайдалана алады.
Сыртқы қатынастар
Сыртқы қатынастар Еуропалық Одаққа мүшелік арқылы айқын ықпалға ие, бірақ Ұлыбритания және АҚШ-пен екіжақты қарым-қатынастар да маңызды. Ол Еуропалық Одақ Кеңесінің төрағасы ретінде алты рет қызмет етті, соңғы рет 2013 жылдың қаңтар және маусым айлары аралығында. Ирландия сыртқы саясатта тәуелсіздікке бейім; осылайша ел НАТО мүшесі емес және ұзақ жылдардан бері әскери бейтараптық саясатын ұстанады. Бұл саясаттың нәтижесінде Ирландияның қорғаныс күштері 1960 жылдан бері Біріккен Ұлттар Ұйымының бейбітшілік сақтау миссияларына қатысып келеді, оның ішінде Конго дағдарысы және одан кейін Кипр, Ливан және Босния мен Герцеговинада. Екінші дүниежүзілік соғыста Ирландияның бейтараптығына қарамастан, 50 000-нан астам ирландиялық Ұлыбритания қарулы күштеріне қатысты. Суық соғыс кезінде Ирландияның әскери саясаты, формальды түрде бейтарап болғанымен, НАТО-ға көңіл білдірді. Кубалық зымыран дағдарысы кезінде Шеннон арқылы өтетін куба және чехословакия ұшақтарын тексеруге Сеан Лемасс рұқсат берді және ақпаратты ЦРУ-ға жіберді. АҚШ әскері 2003 жылы Шеннон әуежайы арқылы Иракқа басып кіруге қатысқан әскери қызметкерлерді тасымалдау үшін Ирландияның әуе кеңістігін пайдаланды. Бұл әуежай бұрын 2001 жылы Ауғанстанға жасалған АҚШ шабуылында және Бірінші шығанақ соғысында да қолданылған. 1999 жылдан бері Ирландия НАТО-ның «Бейбітшілік үшін серіктестік» (PfP) бағдарламасының және НАТО-ның Еуроатлантикалық серіктестік кеңесінің (EAPC) мүшесі болып табылады, оның мақсаты НАТО мен Еуропаның және бұрынғы Кеңес Одағының басқа мемлекеттері арасындағы сенімді нығайту.
Әскери
Ирландия бейтарап мемлекет және ирланд әскерлерінің қақтығыс аймақтарына қатысуын реттейтін "үштік құлып" ережелеріне ие, оған БҰҰ, Дэйл және Үкіметтің мақұлдауы қажет. Осыған сәйкес, оның әскери рөлі ұлттық өзін-өзі қорғаумен және Біріккен Ұлттар Ұйымының бейбітшілік сақтау операцияларына қатысумен шектеледі. Ирландияның Қорғаныс күштері (Óglaigh na hÉireann) – Армия, Теңіз қызметі, Әуе корпусы және Резервтік Қорғаныс күштерінен тұрады. Ол шағын, бірақ жақсы жабдықталған, дерлік 10 000 толық штатты әскери қызметкер және 2 000-нан астам резервте сақталған әскери қызметкерлер бар. Қорғаныс күштерінің күнделікті жұмыстарына азаматтық билікке көмек көрсету, Ирландияның ішкі сулары мен Экономикалық эксклюзивтік аймағын Ирландияның Теңіз қызметімен қорғау және патрульдеу, сондай-ақ БҰҰ, ЕО және Ынтымақтастық үшін серіктестік (PfP) бейбітшілік сақтау миссиялары кіреді. 1996 жылға дейін 40 000-нан астам ирландтық әскери қызметкерлер халықаралық БҰҰ бейбітшілік сақтау миссияларында қызмет етті. Ирландияның Әуе корпусы – Қорғаныс күштерінің әуе құрамы және он алты тұрақты қанатты ұшақ пен сегіз тікұшақпен жұмыс істейді. Ирландияның Теңіз қызметі – Ирландияның теңіз күштері, ол алты патрульдік кеме, шағын үрмелі қайықтар мен оқу кемелерін пайдаланады және кемелерді басып алуға және бақалардың арнайы тобына қабілетті қарулы топтарға ие. Әскери құрамына Резервтік Қорғаныс күштері (Армия резерві және Теңіз қызметі резерві) жатады. Ирландияның арнайы күштеріне Армия Рейнджерлері қанаты кіреді, ол халықаралық арнайы операциялар бөлімшелерімен оқытылады және олармен жұмыс істейді. Президент – Қорғаныс күштерінің ресми Жоғарғы Бас қолбасшысы, бірақ іс жүзінде бұл күштер Қорғаныс министрі арқылы Үкіметке бағынады. 2017 жылы Ирландия БҰҰ-ның Ядролық қаруды тыйым салу шартына қол қойды.
Экономика
Ирландия – ашық экономика және «жоғары құндылық» тікелей шетелдік инвестициялар (ТШИ) ағыны бойынша бірінші орында тұр. Ирландия жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша 187 елдің (ХВҚ) және 175 елдің (Дүниежүзілік банк) арасында 5-ші орында, сондай-ақ жан басына шаққандағы ЖҰЖ бойынша алдыңғы ондыққа кіреді. Ирландияның ішкі экономикалық белсенділігін көрсететін, түзетілген жалпы ұлттық табыс (ЖҰТ) деп аталатын баламалы көрсеткішті Статистикалық орталық әзірледі және ирландиялық үкімет қолданады. Бұл, әсіресе Ирландия экономикасында маңызды, себебі ЖІӨ ирландиялық емес компаниялардан түсетін табысты пропорционалды емес түрде қамтиды, бұл табыс көбінесе Ирландиядан шығып кетеді. Шетелдік көпұлтты компаниялар Ирландия экономикасының негізгі драйвері болып табылады, жеке сектордағы жұмыс күшінің төрттен бірін жұмыспен қамтып, Ирландияның корпоративтік салықтарының 80% төлейді. 2017 жылғы айналым бойынша Ирландияның ең ірі 20 компаниясының 14-і АҚШ-та орналасқан көпұлтты компаниялар, ал Ирландиядағы шетелдік көпұлтты компаниялардың 80% АҚШ-тан. Ұлы дағдарыстан және ирландиялық жылжымайтын мүлік көпіршігінің жарылуынан кейін, ел 2010 жылы АҚШ-тың көпұлтты компанияларының экспортының өсуіне байланысты ресми түрде дағдарыстан шықты. Алайда, жеке банктердің қарызына мемлекеттік кепілдіктерге байланысты мемлекеттік қарыз алудың құны өскендіктен, ирландиялық үкімет Еуропалық Одақтан, Халықаралық валюта қорынан (ХВҚ) және Ұлыбритания, Швеция және Даниядан 85 миллиард еуро көлеміндегі көмек бағдарламасын қабылдады. Үш жылдық құлдыраудан кейін, экономика 2011 жылы 0,7%, ал 2012 жылы 0,9% өсті. 2012 жылы жұмыссыздық деңгейі 14,7% құрады, оның ішінде жақында көшіп келгендер арасында 18,5% болды. 2016 жылдың наурыз айында Статистикалық орталық жұмыссыздық деңгейін 8,6% деп хабарлады, бұл 2012 жылдың ақпанындағы 15,1% ең жоғары көрсеткіштен төмендеді. Жұмыссыздықтан басқа, 2008-2013 жылдар аралығында Ирландиядан тысқары эмиграция 120 100 адамды құрады, бұл 2011 жылғы Ирландияның халық санауына сәйкес, жалпы халықтың 2,6% құрайды. Эмигранттардың үштен бірі 15-24 жас аралығында болды. Ирландия 2013 жылдың 15 желтоқсанында ЕО-ның және ХВҚ-ның көмек бағдарламасынан шықты. Бюджеттік кесімдер жасап, реформалар жүргізіп, активтерді сатқаннан кейін, Ирландия қайтадан қарыз нарығына қол жеткізе алды. Содан бері Ирландия ұзақ мерзімді облигацияларды рекордтық мөлшермен сата алады. Алайда, ирландиялық несиелік көпіршікті тұрақтандыру үшін жеке сектордың балансынан (ЭЫДҰ-дағы ең жоғары қарыздық деңгей) мемлекеттік сектордың балансына (дағдарысқа дейінгі, дерлік қарызсыз) үлкен қарызды ирландиялық банктерді құтқару және мемлекеттік шығындар арқылы ауыстыру қажет болды. Осы қарыздың ауысуы 2017 жылы Ирландияның мемлекеттік сектордағы және жеке сектордағы қарыз деңгейінің ең жоғары деңгейлерінің бірі болып қала беретінін білдіреді. Ирландия 2009-2016 жылдар аралығында АҚШ фармацевтикалық компанияларының салық инверсиясы үшін басты бағыттардың біріне айналды. Сондай-ақ, ел ірі АҚШ технологиялық көпұлтты компанияларының (мысалы, Apple, Google, Microsoft, Facebook) ең ірі шетелдік орнына айналды, бұл 2015 жылы ЖІӨ-нің 26,3% (және ЖҰТ-тың 18,7%) өсуіне әкелді. Бұл өсімнің кейіннен Apple компаниясының «қос ирландиялық» еншілес компаниясын (Apple Sales International, қазіргі уақытта 13 миллиард еуролық ЕО-ның «заңсыз мемлекеттік көмек» айыппұлының қаупіне тап болған) қайта құруына байланысты екені дәлелденді.
Салық саясаты
Ирландияның салық саясатының өзгеруі 1987 жылы 10% төмен салықты «арнайы экономикалық аймақ» – Халықаралық қаржылық қызметтер орталығы (IFSC) құрылуымен басталды. 1999 жылы елдің барлық аумағы тиімді түрде «IFSC-ге айналды», ирландтық корпорациялық салық 32%-дан 12,5%-ға дейін төмендетілді. Бұл Ирландияның негізінен ауыл шаруашылығы экономикасынан білім және қызмет көрсету экономикасына өтуінің қарқынын күшейтті. Алғашқыда бұл мүлік және құрылыс саласына, кейіннен жоғары технология, өмір ғылымдары және қаржылық қызметтер салаларындағы АҚШ-тың көпұлтты компанияларын тартуға бағытталды. Бұл компаниялар Ирландияның төмен корпорациялық салық ставкалары мен қолайлы салық жүйесінен пайдалануға тырысты. Шетелдік фирмалар Ирландияда қолданатын көпұлтты салық схемалары ирландтық экономикалық статистиканы айтарлықтай бұрмалайды. Бұл 2015 жылы Apple компаниясы ирландтық еншілес компанияларын қайта құрылымдаған кезде «лепрекон экономикасы» деп аталған ЖІӨ/ЖҰТ өсу деңгейлерімен шегіне жетті. Ирландияның Орталық банкі осы бұрмалауларды жою үшін жаңа статистикалық көрсеткіш – түзетілген жалпы ұлттық табыс (GNI*) енгізді. GNI* ЖІӨ-ден 30% төмен (немесе ЖІӨ GNI*-дің 143%-ын құрайды). IFSC құрылғаннан бастап елде күшті және тұрақты экономикалық өсім болды, бұл ирландтық тұтынушылардың қарыз алуы мен жұмсауының, сондай-ақ құрылыс және инвестициялардың күрт өсуіне әкелді, бұл «кельт жолбарысы» кезеңі деп аталды. 2007 жылға қарай Ирландия ЭҮДҰ елдері арасында жеке сектордың ең жоғары қарызына ие болды, тұрмыстық қарыздың қолжетімді табысқа қатынасы 190% құрады. «Кельт жолбарысы» кезеңінде Ирландияның қарызын қаржыландырған және ирландтық банктерге отандық депозиттік базадан артық қарыз алуға мүмкіндік берген жаһандық капитал нарықтары 2007–2008 жылдардағы қаржы дағдарысы кезінде қолдауын кері тартып алды. Олардың артық қарыз алған ирландтық несие жүйесінен шығуы ирландтық жылжымайтын мүліктің терең түсуіне және одан кейін 2008 жылдан кейінгі ирландтық банк дағдарысына әкелді. Ирландияның табысты «төмен салықты» экономикасы оны «корпоративтік салықтық пана» деп айыптауға мүмкіндік берді және Бразилияның «қара тізіміне» енгізілді. 2017 жылғы зерттеуде Ирландия салық оазистеріне ақша ағынын заңды түрде бағыттайтын әлемдегі ең ірі 5-ші Conduit OFC болып саналады. АҚШ-тың 2017 жылғы салықты қысқарту және жұмыс орындарын құру туралы заңы (FDII және GILTI режимдері Ирландияның көпұлтты салық схемаларын бағыттайды) – маңызды сын-қатер. Еуропалық Одақтың 2018 жылғы сандық сату салығы (DST) (және CCCTB құруға деген ниеті) АҚШ-тың технологиялық фирмаларының ирландтық «көпұлтты салық схемаларын» шектеу әрекеті ретінде қарастырылады.
Сауда
Көпұлттық корпорациялар Ирландияның экспорт секторына басымдық берсе де, басқа көздерден экспорт ұлттық табысқа маңызды үлес қосады. Ирландияда орналасқан көпұлтты компаниялардың қызметі оны әлемдегі фармацевтикалық препараттар, медициналық құрылғылар және бағдарламалық қамтамасыз етуге қатысты тауарлар мен қызметтерді экспорттаушы ірі елдердің біріне айналдырды. Ирландияның экспорты сондай-ақ ірі ирландтық компаниялардың (Ryanair, Kerry Group және Smurfit Kappa сияқты) қызметіне және минералды ресурстарды, соның ішінде мырыш пен қорғасын концентраттарын экспорттауға байланысты. Елде гипс кендері көп, сондай-ақ мыс, күміс, алтын, барит және доломит кендері де бар. Бұл – ЕО мүше елдері арасындағы ЖІӨ-ге шаққандағы ең жоғары сауда артығы. ЕО елдің ең ірі сауда серіктесі болып табылады, экспорттың 57,9%-ы және импорттың 60,7%-ы оның үлесінде. Brexit-ке дейін Ұлыбритания ЕО ішіндегі ең маңызды сауда серіктесі еді, ол экспорттың 15,4%-ын және импорттың 32,1%-ын құрады. ЕО-дан тыс елдердің ішінде 2010 жылы АҚШ экспорттың 23,2%-ын және импорттың 14,1%-ын құрады. Бұрын Kinsale Head-те табиғи газ өндірісі оның толыққанша таусылуына дейін жүргізілді. Corrib газ кен орны 2013/14 жылдары пайдалануға берілуі тиіс еді. 2012 жылы Баррироу кен орнында 1,6 миллиард баррельге дейін мұнай қоры бар екені расталды, оның 160-600 миллион баррелі өндірілуі мүмкін. Ол 2015/16 жылдары игерілген кезде Ирландияның барлық энергия қажеттілігін 13 жылға дейін қамтамасыз ете алады. Ирландияда энергияның жаңартылатын және тұрақты түрлерін пайдалануды, әсіресе жел қуатын арттыруға үлкен күш-жігер жұмсалды, 3000 мегаватттық жел электр станциялары салынып жатыр, олардың бір бөлігі экспортқа бағытталған. Ирландияның тұрақты энергия жөніндегі басқармасы (SEAI) 2011 жылы Ирландияның энергия қажеттілігінің 6,5%-ы жаңартылатын көздерден өндірілгенін есептеді. SEAI сонымен қатар 2005-2013 жылдар аралығында үй шаруалықтарының көміртегі шығарындыларын 28%-ға азайту арқылы Ирландияда энергия тиімділігінің артуын хабарлады. 2021 жылы Ирландия әлемдегі жел энергиясын өндіруші 24-ші ел болды және 2020 жылы жан басына шаққанда 3-ші орынға ие болды.
Көлік
Еліміздің Дублин, Шаннон және Корк қалаларындағы үш негізгі халықаралық әуежайлары жоспарлы және чартерлік рейстермен көптеген еуропалық және континентаралық бағыттарға қызмет көрсетеді. Лондоннан Дублинге дейінгі әуе маршруты әлемдегі тоғызыншы ең қызықты халықаралық әуе маршруты, сонымен қатар 2017 жылы екеуінің арасында 14 500 рейс тіркелген Еуропадағы ең қызықты халықаралық әуе маршруты болып табылады. 2015 жылы 4,5 миллион адам бұл маршрутты пайдаланды, ол сол кездегі әлемдегі екінші ең қызықты маршрут еді. Aer Lingus – Ирландияның ұлттық әуе тасымалдаушысы, бірақ Ryanair елдің ең ірі әуе компаниясы. Ryanair – Еуропадағы ең ірі бюджеттік әуе тасымалдаушысы, жолаушылар саны бойынша екінші, ал халықаралық жолаушылар саны бойынша әлемдегі ең ірі әуе компаниясы. Теміржол қызметтерін Iarnród Éireann (Ирландия теміржолы) көрсетеді, ол елдің барлық ішкі қалааралық, қалалық және жүк тасымалына арналған теміржол қызметтерін жүзеге асырады. Дублин – желінің орталығы, онда Хьюстон және Коннолли станциялары сияқты екі негізгі станция орналасқан, олар елдің қалалары мен ірі елді мекендеріне байланысқан. Enterprise қызметі Солтүстік Ирландия теміржолдарымен бірлесіп жұмыс істейді және Дублин мен Белфаст қалаларын байланыстырады. Ирландияның барлық магистральдық теміржол желісі 5 фут (2 м) енді рельстерде орналасқан, бұл Еуропадағы бірегейлік және осының нәтижесінде жылжымалы құрамның ерекше дизайны қалыптасқан. Дублиннің қоғамдық көлік желісіне DART, Luas, Dublin Bus және dublinbikes кіреді. Автомобиль жолдары, ұлттық маңызды және ұлттық екінші деңгейдегі жолдар Transport Infrastructure Ireland басқаруында, ал аймақтық және жергілікті жолдар тиісті аумақтардағы жергілікті билік органдарының басқаруында. Жол желісі негізінен астанаға бағытталған, бірақ автокөлік жолдары оны Корк, Лимерик, Уотерфорд және Галвей сияқты басқа да ірі ирланд қалаларымен байланыстырады. Дублин Шығыс және Батыс байланыс көпірлері және Дублин портының туннелі сияқты маңызды инфрақұрылыммен қамтамасыз етілген. Корктегі Ли өзенінің астындағы Джек Линч туннелі және Лимериктегі Шаннон өзенінің астындағы Лимерик туннелі – Дублиннен тыс екі ірі жоба болды.
Тілдер
Ирландия Конституциясында ирланд тілі "ұлттық тіл" және "бірінші ресми тіл" деп сипатталған, бірақ ағылшын тілі ("екінші ресми тіл") басым тіл болып табылады. 2016 жылғы халық санауында шамамен 1,75 миллион адам (халықтың 40%) ирланд тілінде сөйлей алатынын айтты, бірақ олардың ішінде 74 000-нан аз адам оны күнделікті қолданады. Ирланд тілі тек елдің батысы мен оңтүстігіндегі шағын ауылдық аймақтарда, жиынтығында Галтахт деп аталатын жерлерде ғана қауымдық тіл ретінде қолданылады. Галтахт аймақтарын қоспағанда, жол белгілері көбінесе екі тілде болады. Көптеген мемлекеттік хабарламалар мен баспа баспасөз құралдары тек ағылшын тілінде жарияланады. Мемлекет ресми түрде екі тілді болғанымен, азаматтар мемлекеттік қызметтерді ирланд тілінде алуда қиындықтарға тап болуы мүмкін, және көптеген үкіметтік басылымдар екі тілде де қолжетімді емес, тіпті азаматтардың мемлекетпен ирланд тілінде қарым-қатынас құруға құқығы бар болса да. Ирланд тіліндегі БАҚ-қа TG4 телеарнасы, RTÉ Raidió na Gaeltachta радиостанциясы және Tuairisc.ie онлайн газеті жатады. Ирландия Қорғаныс күштерінде барлық жаяу және қару-жарақ жаттығуларына қатысты бұйрықтар ирланд тілінде беріледі. Иммиграцияның нәтижесінде, поляк тілі ағылшын тілінен кейін Ирландияда ең көп таралған тілге айналды, ал ирланд тілі үшінші орында тұр. Орталық Еуропаның бірнеше тілдері (атап айтқанда, чех, венгр және словак тілдері), сондай-ақ Балтық тілдері (литов және латыш тілдері) күнделікті қолданылады. Ирландияда сөйленетін басқа тілдерге ирланд саяхатшылары қолданатын шелта тілі және Донегалдағы кейбір Ульстер шотландтары қолданатын шотланд диалектісі кіреді. Көптеген орта мектеп оқушылары бір немесе екі шет тілін оқуды таңдайды. Junior Certificate және Leaving Certificate үшін қолжетімді тілдерге француз, неміс, итальян және испан тілдері кіреді; Leaving Certificate студенттері араб, жапон және орыс тілдерін де оқи алады. Кейбір орта мектептерде көне грек, иврит және латын тілдері де оқытылады. Ирланд тілін оқыту Leaving Certificate студенттері үшін әдетте міндетті, бірақ кейбір жағдайларда, мысалы, оқу қиындықтары немесе 11 жастан кейін елге келген жағдайларда босату мүмкіндігі бар.
Денсаулық сақтау
Ирландияда денсаулық сақтауды мемлекеттік және жеке денсаулық сақтау ұйымдары ұсынады. Денсаулық сақтау министрі денсаулық сақтау қызметінің жалпы саясатын белгілеуге жауапты. Ирландияның әрбір тұрғыны мемлекеттік денсаулық сақтау жүйесі арқылы денсаулық сақтау алуға құқылы, ол Денсаулық сақтау басқармасымен басқарылады және жалпы салықтан қаржыландырылады. Адамға алынған денсаулық сақтаудың кейбір түрлері үшін субсидияланған төлем талап етілуі мүмкін, бұл кіріс, жас, ауру немесе мүгедектік деңгейіне байланысты. Барлық жүктілік қызметтері және 6 айға дейінгі балаларға тегін көрсетіледі. Шұғыл жағдайларда аурухананың жедел жәрдем бөліміне келген науқастарға көмек көрсетіледі. Дегенмен, дәрігері бағыт бермеген және шұғыл жағдай емес жағдайларда жедел жәрдем бөліміне келгендерге 100 евро төлем қажет болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда бұл төлем алынбайды немесе жеңілдік берілуі мүмкін. Еуропалық денсаулық сақтандыру картасын ұстаған кез келген адам Денсаулық сақтау басқармасы мен ерікті ауруханалардағы мемлекеттік төсек-орында тегін күтім мен емделуге құқылы. Сыртқы пациенттерге қызметтер де тегін көрсетіледі. Алайда, орташадан жоғары кірісі бар пациенттердің көпшілігі субсидияланған ауруханалық төлемдерді төлеуге міндетті. Жеке денсаулық сақтандыруды пайдаланғысы келетін халыққа қолжетімді. 2016 жылы Ирландиядағы орташа өмір сүру ұзақтығы 81,8 жылды құрады (2016 жылғы Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының тізімі), ерлер үшін 79,9 жыл, ал әйелдер үшін 83,6 жыл. Еуроодақтағы туу көрсеткіші ең жоғары (1000 тұрғынға 16,8 туған бала, Еуроодақтың орташа көрсеткіші 10,7) және нәресте өлімі өте төмен (1000 тірі туған балаға 3,5). Health Consumer Powerhouse ұйымы жасаған Еуропалық денсаулық сақтау тұтынушылар индексіне сәйкес, 2012 жылы Ирландияның денсаулық сақтау жүйесі 34 еуропалық елдің ішінде 13-орында болды. Сол есепте Ирландияның денсаулық сақтау жүйесі денсаулық сақтау нәтижелері бойынша 8-орында, бірақ Еуропадағы ең қолжетімді жүйелердің арасында 21-орында тұрды.
Білім
Ирландияда білім берудің үш деңгейі бар: бастауыш, орта және жоғары білім. Білім беру жүйесі негізінен Білім министрі арқылы Үкімет басшылығымен жүзеге асырылады. Мұндай мектептердің бастауыш және орта білім беру мектептері тиісті органдар белгілеген оқу бағдарламасын ұстануға міндетті. Білім алу 6 және 15 жас аралығында міндетті, ал 18 жасқа дейінгі барлық балалар орта білімнің алғашқы үш жылын, соның ішінде бір рет Junior Certificate емтиханын тапсыруы керек. Ирландияда шамамен 3300 бастауыш мектеп бар. Олардың басым көпшілігі (92%) католик шіркеуінің қамқорлығында. Діни ұйымдар басқаратын, бірақ мемлекеттен қаржы алатын және мойындалған мектептер оқушыларды діни нанымы немесе дінге қатысы болмауы себептерімен кемсіте алмайды. Бірақ, егер мектеп квотасын толтырған жағдайда, сол мектептің идеологиясын бөлісетін оқушылар, бөліспейтіндерге қарағанда алдымен қабылдануы мүмкін. Екі жылдық оқудан кейін тапсырылатын Leaving Certificate орта білім беру жүйесіндегі соңғы емтихан болып табылады. Жоғары білім алуды жоспарлағандар әдетте осы емтиханды тапсырады, ал үшінші деңгейдегі курстарға түсу, әдетте, ең жақсы алты пәннен алынған нәтижелеріне байланысты, конкурстық негізде жүзеге асырылады. Жоғары білім беру деңгейінде кем дегенде 38 жоғары оқу орны білім беру құқығын береді – бұл жеті университеттің құрамындағы немесе олармен байланысты колледждерді, сондай-ақ Жоғары білім және оқыту сыйлықтары кеңесінің басқа да бекітілген мекемелерін қамтиды. 2022 жылғы US News рейтингісіне сәйкес, Ирландия білім беру саласындағы ең үздік жиырма елдің қатарында. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) үйлестіретін Халықаралық студенттерді бағалау бағдарламасы (PISA) 2012 жылғы бағалау бойынша Ирландияны ЭЫДҰ елдері арасында оқу бойынша төртінші, ғылым бойынша тоғызыншы және математика бойынша он үшінші орынға қойды. 2012 жылы 15 жастағы ирланд студенттерінің оқу сауаттылығы Еуроодақта екінші орында болды. Ирландияда әлемнің 500 үздік университетінің 0,747-сі халыққа шаққанда, бұл елді әлемдегі 8-орынға қойды. Ирландияда бастауыш, орта және жоғары (университет/колледж) білім барлық Еуроодақ азаматтары үшін тегін. Студенттерге қызмет көрсету және емтихан үшін төлем қажет. Сонымен қатар, Ирландия халқының 37 пайызы университет немесе колледж дипломын алған, бұл көрсеткіш әлемдегі ең жоғары деңгейлердің бірі.
Дін
Ирландияда діни бостандық конституциялық түрде қамтамасыз етілген, ал елдің конституциясы 1973 жылдан бері зайырлы. Христиан діні басым дін болып табылады, Ирландия негізінен католик ел болып қала береді, бірақ халық санағында католиктердің үлесі 2011 жылғы санақтағы 84,2 пайыздан 2016 жылғы соңғы санақта 78,3 пайызға дейін күрт төмендеді. 2016 жылғы санақтың басқа нәтижелері: 4,2% протестант, 1,3% православие, 1,3% мұсылман және 9,8% дінсіз. Джорджтаун университетінің зерттеулеріне сәйкес, 2000 жылға дейін елде діни қызметке қатысу деңгейі Батыс әлемінде ең жоғары болған. 2006 жылы күнделікті қатысу 13% болса, апталық қатысу 1990 жылғы 81%-дан 2006 жылы 48%-ға дейін төмендеді, бірақ төмендеудің тұрақталғаны хабарланды. 2011 жылы Дублинде апталық миссаға қатысудың үлесі 18% ғана болғаны және жастар арасында одан да төмен болғаны хабарланды. Ирландия шіркеуі халықтың 2,7% құрайды, бұл екінші ірі христиан діні. Мүшелерінің саны 20 ғасыр бойы азайды, бірақ 21 ғасырдың басында, басқа шағын христиан конфессиялары сияқты, өсімді бастан кешірді. Басқа маңызды протестант конфессиялары – пресвитериан шіркеуі және методист шіркеуі. Иммиграция индуистер мен мұсылмандардың санының өсуіне әсер етті. Пайыздық көрсеткіштер бойынша, православие және ислам ең жылдам өсіп келе жатқан діндер болып табылады, олардың саны тиісінше 100% және 70% артты. Ирландияның қасиетті покровительдері – Әулие Патрик, Әулие Бригита және Әулие Колумба, ал Әулие Патрик көбінесе қасиетті покровитель ретінде танылады. Әулие Патрик күні Ирландияда және шетелде 17 наурызда парадтар мен басқа да мерекелермен Ирландияның ұлттық күні ретінде тойланады. Басқа еуропалық католик елдері сияқты, Ирландияда да 20 ғасырдың соңында заңдық секуляризация кезеңі болды. 1972 жылы Конституцияның нақты діни топтарды атау туралы бабы референдумда Бесінші түзетумен жойылды. Конституцияның 44-бабында: «Мемлекет Құдайға құлшылық етуді лайықты деп мойындайды. Ол Оның атын қастерлейді және дінді құрметтейді және ардақтайды». Бұл бапта дін бостандығы да бекітілген, кез келген дінді мемлекеттік тұрғыдан қолдауға тыйым салынған, мемлекеттің діни дискриминация жасауына тыйым салынған және мемлекеттің діни және дінсіз мектептерді әділ қарауы талап етіледі. Дінтану 2001 жылы міндетті емес пән ретінде енгізілді. Көптеген мектептерді діни ұйымдар басқаратын болса да, жастар арасында секуляризмге бейімділік байқалады.
Мәдениет
Ирландия мәдениеті ғасырлар бойы негізінен гаэлдік болды және ол алты маңызды кельт ұлтының бірі болып қала береді. 12 ғасырда ағылшын-нормандық шапқыншылығынан кейін, ал 16 ғасырдағы британдық жаулап алу мен отарлаудың нәтижесінде Ирландия ағылшын және шотланд мәдениетінің ықпалына түсті. Содан кейін ирланд мәдениеті, көптеген жағынан ерекше болса да, Англосфераның қалған бөлігімен, католик Еуропасымен және басқа кельт аймақтарымен ортақ белгілеріне ие. Әлемдегі ең ірі және кең таралған ирланд диаспорасы ирланд мәдениетінің жаһандануына үлес қосып, өнер, музыка және ғылым салаларында көптеген белгілі тұлғаларды дүниеге әкелді.
Музыка және би
Ирландияның дәстүрлі музыкасы, әлемдік мәдени күштерге қарамастан, өте сергектілігін сақтап, көптеген дәстүрлі ерекшеліктерін сақтайды. Ол американдық кантри және фолк музыкасы сияқты түрлі музыка жанрларына ықпал етті, сондай-ақ белгілі бір деңгейде қазіргі рок музыкасына да әсер еткен. Кейде ол рок-н-ролл және панк-рок сияқты стильдермен үйлестіріледі. Ирландия рок, поп, джаз және блюз сияқты басқа жанрларда да көптеген халықаралық деңгейде танымал әртістерді өндірді. Ирландияның ең көп сатылған музыкалық тобы – U2 рок тобы, ол 1976 жылы құрылғаннан бері әлем бойынша 170 миллионнан астам альбом сатты. Елде RTÉ Performing Groups сияқты көптеген классикалық музыка ансамбльдері бар. Ирландияда екі опера ұйымы жұмыс істейді: Дублиндегі Ирландия Ұлттық Операсы және жыл сайынғы Вексфорд опера фестивалі, ол қазан және қараша айларында өтетін, көбінесе танылмаған операларды насихаттайды. Ирландия 1965 жылдан бері «Евровидение» ән байқауына қатысып келеді. Оның алғашқы жеңісі 1970 жылы Дананың «All Kinds of Everything» әнімен болды. Одан кейін ол бәсекелес елдердің арасында ең көп жеңіс – алты рет жеңімпаз атанды. «Riverdance» құбылысы 1994 жылғы байқау кезінде үзіліс кезіндегі қойылым ретінде пайда болды. Ирландия биін жалпы алғанда, әлеуметтік би және сахналық би деп бөлуге болады. Ирландияның әлеуметтік биін céilí және жинақты би деп бөлуге болады. Ирландиялық жинақты билер – квадрат түрінде орналасқан 4 жұптың биі, ал céilí билері 2-ден 16 адамға дейінгі жұптардың әртүрлі формацияларымен орындалады. Бұл екі түрдің арасында көптеген стильдік айырмашылықтар бар. Ирландияның әлеуметтік биі – тірі дәстүр, және елдің әртүрлі аймақтарында нақты билердің әртүрлі нұсқалары кездеседі. Кейбір жерлерде билер қасақана өзгертіліп, жаңа билер қойылады. Сахналық би дәстүрлі түрде stepdance деп аталады. «Riverdance» шоуы арқылы танымал болған ирландиялық stepdance, жылдам аяқ қозғалыстарымен ерекшеленеді, ал дене мен қолдар көбінесе қозғалмайды. Жеке stepdance әдетте бақыланатын, бірақ қатаң емес дене жоғарғы бөлігімен, түзу қолдармен және аяқтардың жылдам, нақты қозғалыстарымен сипатталады. Жеке билер «жұмсақ табанды» немесе «қатаң табанды» киіммен орындалуы мүмкін.
Сәулет
Ирландияда неолиттік кезеңнен бастап әртүрлі сақталу күйінде сақталған көптеген құрылыстар бар, мысалы Бру на Боинне, Пульнаброне дольмендері, Кастлстрандж тасы, Тюре тасы және Дромбег тас шеңбері. Ирландия ешқашан Рим империясының құрамына кірмегендіктен, Батыс Еуропаның көп бөлігінен айырмашылығы, грек-рим стиліндегі ежелгі сәулет өте сирек кездеседі. Оның орнына елде темір дәуірі архитектурасының ұзақ кезеңі болды. Ирландияның дөңгелек мұнарасы ерте ортағасырлық кезеңнен бастау алды. Христиандық Клонмакноиз, Скеллиг Михаэль және Скеттери аралы сияқты қарапайым монастырь үйлерін енгізді. Осы екі монастырьлар мен Мысырдағы копттар арасында стильдік ұқсастық байқалады. Гелл патшалары мен аристократтары рингфорттарды немесе кранногтарды иеленді. 12 ғасырда цистерциандар арқылы жүргізілген шіркеу реформалары континенттік ықпалды ынталандырып, роман стиліндегі Мелифонт, Бойль және Тинтерн аббатханалары пайда болды. Геллдік қоныстар Кэлс сияқты монастырьдық прото-қалалармен шектелген, онда қазіргі көше үлгісі бастапқы дөңгелек қоныстың контурларын белгілі бір дәрежеде сақтайды. Маңызды қалалық қоныстар викингтердің шапқыншылығынан кейін ғана дамыды, сондай-ақ феодализм кезінде жарғы беру арқылы заңды мәртебеге және бірнеше құқыққа ие болған жоспарлы дуалмен қоршалған сауда қалашығы тұжырымы енгізілді. Бұл жарғылар осы қалалардың құрылысын нақты реттеді. Екі маңызды жоспарлы қала құрылысы толқыны болды: біріншісі – 16 және 17 ғасырлардағы плантациялық қалалар, олар Тюдор ағылшын патшаларының жергілікті қарсылықты басу механизмі ретінде пайдаланылды, содан кейін 18 ғасырдағы жер иелері қалалары пайда болды. Норман негізін қалаған қалалардың ішінде Дрогеда мен Югал бар; плантациялық қалалардың ішінде Портлауз және Портарлингтон бар; жақсы сақталған 18 ғасырлық қалалардың ішінде Вестпорт және Баллинасло бар. Бұл жоспарлы қоныстану эпизодтары қазіргі қалалардың көпшілігін құрайды. Сент-Патрик сияқты готикалық соборлар да Нормандықтармен таныстырылды. Францискандар орта ғасырдың соңына қарай аббаттықтарды басқаруда басым болды, ал Бунратти қамалы сияқты сәнді мұнаралы үйлер Гелл және Норман аристократиясы салған. Көптеген діни ғимараттар монастырлардың таратылуымен қирады. Реставрациядан кейін Эдвард Ловетт Пирс бастамасымен Ирландияда палладиандық және рококо стилі, әсіресе ауылдық үйлер кеңінен таралды, олардың ішінде Парламент үйлері ең маңыздысы болды. The Custom House, Four Courts, General Post Office және King's Inns сияқты ғимараттардың салынуымен неоклассикалық және грузин стилі гүлденді, әсіресе Дублинде. 1927 жылы американдық дизайндағы арт-деко стилімен салынған Корк қаласындағы Тернерс-Крост шіркеуінен бастап ирланд сәулетінің 20 ғасырдан бері халықаралық трендке сай заманауи және сәнді құрылыс стиліне қарай дамыды. Басқа даму жобаларына Баллимунның жаңартылуы және Адамстаун қаласында Дублиннің қалалық кеңеюі кіреді. 1997 жылы Дублин доклендс дамыту басқармасы құрылғаннан кейін Дублин доклендс ауданында ауқымды қайта құру жұмыстары жүргізілді, оның ішінде Дублиндегі конгресс орталығы мен Гранд Канал театры салынды. 2018 жылы аяқталған Дублиндегі Капитал док – Ирландия Республикасындағы ең биік ғимарат (Обель мұнарасы Белфастта, Солтүстік Ирландия – Ирландиядағы ең биік). Ирландияның Корольдік сәулетшілер институты мемлекеттегі сәулет өнерін реттейді.
Медиа
Raidió Teilifís Éireann (RTÉ) – теледидар лицензиялық төлемі және жарнама арқылы қаржыландырылатын Ирландияның мемлекеттік телерадиокомпаниясы. RTÉ екі ұлттық телеарнаны – RTÉ One және RTÉ Two – басқарады. Басқа тәуелсіз ұлттық телеарналар: Virgin Media One, Virgin Media Two, Virgin Media Three және TG4, соңғысы ирланд тілінде сөйлейтін халыққа арналған мемлекеттік телерадиокомпания. Бұл арналардың бәрі Saorview арқылы қолжетімді, ол – ұлттық, тегін, эфирлік цифрлық теледидар қызметі. Қызметке қосымша арналар: RTÉ News Now, RTÉjr және RTÉ One +1. Ирландиядағы абоненттік теледидар провайдерлеріне Virgin Media және Sky кіреді. BBC-нің Солтүстік Ирландия бөлімшесі Ирландияда кеңінен қолжетімді. BBC One Northern Ireland және BBC Two Northern Ireland Virgin және Sky сияқты төлемді теледидар провайдерлері арқылы, сондай-ақ шекаралық округтердегі Freeview сигналдары арқылы қолжетімді. Ирландиялық киноиндустрия 1990 жылдардан бері, жергілікті фильмдерді насихаттаумен қатар, «Батыр жүрек» және «Рейнетті құтқару» сияқты халықаралық туындыларды тарту арқасында айтарлықтай өсті. Елдің барлық аймақтарында көптеген аймақтық және жергілікті радиостанциялар жұмыс істейді. Салған зерттеу көрсеткендей, ересектердің 85%-ы күнделікті түрде ұлттық, аймақтық және жергілікті станцияларды тыңдайды. RTÉ Radio төрт ұлттық станцияны басқарады: Radio 1, 2fm, Lyric fm және RnaG. Сондай-ақ, ол төрт ұлттық DAB радиостанциясын да басқарады. Екі тәуелсіз ұлттық станция бар: Today FM және Newstalk. Ирландияда дәстүрлі түрде бәсекелестікке толы баспа медиасы бар, ол күнделікті ұлттық газеттерге, апталық аймақтық газеттерге және ұлттық жексенбілік басылымдарға бөлінеді. Британдық баспасөздің күші – ирландиялық баспа медиасының ерекше ерекшелігі, британдық газеттер мен журналдардың кең таңдауымен.
Ас мәзірі
Ирландиялық тағамдар дәстүрлі түрде ет пен сүт өнімдеріне негізделген, көкөністер мен теңіз өнімдерімен толықтырылған. Ирландиялық тағамдардың танымал мысалдары – бохти, колканнон, коддл, стю, бекон мен капуста. Ирландия толық ирландиялық таңғы асқа белгілі, ол әдетте, рашерлер, жұмыртқа, шұжық, ақ және қара пудинг, қуырылған помидордан тұратын қуырылған немесе грильді тамақтан тұрады. Еуропалық және халықаралық тағамдардың ықпалынан басқа, дәстүрлі ингредиенттерді жаңаша қолданып дайындалған жаңа ирландиялық тағамдар пайда болды. Бұл асхананың негізі – жаңа көкөністер, балық, балыққұйрық, мидия және басқа да моллюскалар, сондай-ақ бүкіл елде қолмен жасалатын ірімшіктердің кең ассортименті. Теңіз өнімдерінің танымалдылығы артты, әсіресе елдің жағалауынан алынатын жоғары сапалы моллюскалардың болуына байланысты. Ең танымал балық түрлері – лосось және треска. Дәстүрлі нанға содалы нан мен бидай наны жатады. Бармбрак – құрғақ жемістер (сұлтан және кішміш) қосылған ашытқы нан, дәстүрлі түрде Хэллоуинде желінеді. Ирландиялықтардың күнделікті ішетін сусындары – шай мен кофе. Ирландиямен байланысты алкогольдік сусындардың бірі – поитин және әлемге әйгілі Гиннес, ол Дублиндегі Сент-Джеймс-гейттегі Артур Гиннес сыра зауытында пайда болған құрғақ стаут. Ирландиялық виски де бүкіл елде танымал және әртүрлі формада келеді, соның ішінде бір мальталы, бір дәнді және аралас виски. Оларды бүкіл Ирландия бойынша Гейл атлетикалық қауымдастығы басқарады. Қауымдастық ұйымдастыратын басқа ойындар – гейл қол доптары және раундер. Футбол көрермендер арасында үшінші орында және ең көп қатысатын спорт түрі болып табылады. Ирландия лигасы ұлттық лига болғанымен, ағылшын Премьер лигасы көпшілік арасында ең танымал. Ирландия Республикасының ұлттық футбол құрамасы халықаралық деңгейде ойнайды және оны Ирландия футбол қауымдастығы басқарады. Ирландиялық регби футбол одағы – регби одағының басқарушы органы, ол бүкіл Ирландия бойынша жергілікті және халықаралық деңгейде ойналады және Брайан О'Дрисколл және Ронан О'Гара сияқты ойыншыларды тәрбиеледі, олар 2009 жылы Гранд Слемді жеңген командада болды. Ирландиялық крикет құрамасының 2007 жылғы Крикет әлем чемпионатындағы табысы крикеттің танымалдылығының артуына әкелді, оны сонымен қатар бүкіл Ирландия бойынша Крикет Ирландия басқарады. Ирландия 2017 жылы Тест мәртебесіне ие болған Халықаралық крикет кеңесінің он екі Тест ойнайтын мүшесінің бірі болып табылады. Кәсіби отандық матчтар Лейнстер, Манстер, Солтүстік және Солтүстік-Батыс ірі крикет одақтары арасында өткізіледі. Нетболдан Ирландияның ұлттық нетбол құрамасы қатысады. Голф – Ирландияда кең таралған спорт түрі, бүкіл ел бойынша 300-ден астам алаң бар. Елімізден бірнеше халықаралық деңгейдегі табысты гольфшілер шықты, мысалы, Падрейг Харрингтон, Шейн Лоури және Пол МакГинли. Жылқы жарысы елде үлкен рөл атқарады, оның асыл тұқымды және жарыс операциялары бар. Жарыстар Кильдар округінің The Curragh Racecourse, Дублиннің сыртындағы Леопардстаун Racecourse және Галвейде өтеді. Ирландия Галилео, Монтжу, Sea the Stars сияқты чемпион жылқыларды өсірді. Бокс – Олимпиадалық деңгейдегі Ирландияның ең табысты спорты. Ирландиялық спорттық бокс қауымдастығы бүкіл Ирландия бойынша басқарады, ол Бернард Данн, Энди Ли және Кэти Тейлор сияқты боксшылардың халықаралық табысының нәтижесінде танымалдылыққа ие болды. Олимпиада ойындарында Ирландияның ең үздік атлеттері, мысалы, Эамонн Коглан мен Соня О'Салливан қатысқан. Жыл сайынғы Дублин марафоны мен Дублин әйелдер мини-марафоны – елдегі ең танымал спорттық жарыстар. Регби лигасы Ирландияның ұлттық регби лига командасымен ұсынылады және оны Ирландияның Регби лигасы (Регби лигасының Еуропалық федерациясының толық мүшесі) басқарады. Команда Еуропа кубогы (регби лигасы) және Регби лигасы әлем чемпионатында өнер көрсетеді. Ирландия 2000 жылғы Регби лигасы әлем чемпионатының ширек финалына жетті, сондай-ақ 2008 жылғы Регби лигасы әлем чемпионатының жартылай финалына жетті. Ирландиялық элиталық лига – Ирландиядағы регби лигасы командаларының ішкі жарысы. Ирландиядағы Австралия футболы шектеулі, ал халықаралық футбол ойындары (Австралия және Гейл футбол кодекстерінің будамы) жыл сайын Ирландия мен Австралия командалары арасында өтеді. Бейсбол мен баскетбол да Ирландияда жаңадан пайда болып жатқан спорт түрлері болып табылады, олардың екеуінде де Ирланд аралының атынан халықаралық командалар бар. Ирландияда әлі де қолдауға ие спорт түрлеріне велоспорт, борсықтар жарысы, атпен жүру және мотор спорты жатады.
Қоғам
Ирландия гендерлік теңдік тұрғысынан әлемде бесінші орында. 2011 жылы Ирландия Еуропадағы ең қайырымды ел деп танылды және әлемдегі екінші ең қайырымды ел атанды. Ирландияда 1979 жылға дейін контрацепция бақылауда болды, бірақ католик шіркеуінің ықпалының азаюы қоғамның секуляризациялануына алып келді. 1995 жылы өткен референдумнан кейін ажырасуға конституциялық тыйым алынды. Ирландиядағы ажырасу көрсеткіші Еуроодақ орташа көрсеткіштерімен салыстырғанда өте төмен (2011 жылы 1000 тұрғынға 0,7 ажырасу), ал Ирландиядағы некеге тұру көрсеткіші Еуроодақ орташа көрсеткішінен сәл жоғары (2012 жылы 1000 тұрғынға 4,6 неке). Ирландия мемлекетінің барлық кезеңінде абортқа тыйым салынды, бастапқыда 1861 жылғы Адамға қарсы қылмыстар туралы заңның ережелері арқылы, кейіннен 2013 жылғы Жүктілік кезінде өмірді қорғау туралы заңмен. 1983 жылы Конституцияға енгізілген Сегізінші түзетуде туылмаған баланың өмір сүру құқығы қорғалды; бұл ереже референдумнан кейін жойылды және жүктілікті тоқтатуды реттеуге заңмен рұқсат беретін ережемен ауыстырылды. 2018 жылы қабылданған Денсаулық сақтау (Жүктілікті тоқтатуды реттеу) туралы заң жүктіліктің алғашқы 12 аптасында және кейбір жағдайларда одан кейін аборт жасауға мүмкіндік берді. Ирландияда өлім жазасына конституциялық тыйым салынған, ал жас, жыныс, сексуалдық бағдары, неке немесе отбасылық жағдайы, дін, нәсіл немесе көшпелі қауымға жататындығы бойынша кемсітушілік заңсыз. Гомосексуалдық қатынасты қылмыстық қылған заң 1993 жылы күшін жойды. 2010 жылғы Азаматтық серіктестік және бірге тұратын адамдардың белгілі бір құқықтары мен міндеттері туралы заң бір жынысты жұптар арасында азаматтық серіктестіктерге рұқсат берді. 2015 жылғы Балалар және отбасылық қатынастар туралы заң некедегі жұптардан басқа жұптарға, оның ішінде азаматтық серіктестер мен бірге тұратын жұптарға бала асырап алу құқығын берді және донорлық көмекпен адамды көбейтуді қарастырды; алайда, Заңның маңызды бөліктері әлі күшке енбеді. 2015 жылдың 23 мамырында өткен референдумнан кейін Ирландия бір жынысты некеге заңмен рұқсат берген он сегізінші ел болды және бұл жөнінде халықтың тікелей дауысымен шешім қабылдаған алғашқы ел атанды. Ирландия 2002 жылы пластикалық сауда қапшықтарына экологиялық салық енгізген және 2004 жылы қоғамдық орындарда темекі шегуге тыйым салған әлемдегі алғашқы ел болды. Ирландияда қайта өңдеу кеңінен жүргізіледі және Ирландия Еуроодақта орамаларды қайта өңдеу бойынша екінші орында тұр. 2008 жылы Еуропадағы тұңғыш рет шамдарға тыйым салынған ел, ал 2009 жылы дүкендерде темекі жарнамасына және өнімдерін көрсетуге тыйым салған алғашқы ЕО ел. 2015 жылы Ирландия әлемдегі екінші ел болып, қарапайым темекі қаптамасын енгізді. Темекі тартуды ынталандырмауға бағытталған шараларға қарамастан, 2020 жылғы мәліметтер бойынша Ирландияда темекі шегу көрсеткіші шамамен 15,4% құрайды.
Мемлекеттік рәміздер
Мемлекет Ирландия аралымен көптеген символдарды бөліседі. Оларға жасыл және көк түстер, ирланд қасқыр иті мен бұғылар, дөңгелек мұнаралар мен келттік айқыштары сияқты құрылымдар, келттік түйіндер мен спиральдар сияқты суреттер жатады. 17 ғасырдан бері Ирландияның ұлттық символы болып саналатын үш жапырақты қызылқос (shamrock), оны кию Сент-Патрик күнінде дәстүрге айналған. Бұл символдарды Ирландия Республикасында мемлекеттік мекемелер де, жеке ұйымдар да пайдаланады. Ирландияның туы – жасыл, ақ және қызғылт сары түстерден тұратын үш түсті ту. Тудың тамыры 19 ғасырдың ортасындағы «Жас Ирландия» қозғалысына дейін барып жетеді, бірақ 1916 жылғы Пасха көтерілісі кезінде қолданылғанға дейін кеңінен танылмады. Түстер гаэльдік дәстүрді (жасыл) және Ирландиядағы Вильгельм Оранждың жақтастарын (қызғылт сары) көрсетеді, ал ақ түс олардың арасындағы бейбітшілікке ұмтылысын білдіреді. Ол 1922 жылы Ирландия еркін мемлекетінің туы ретінде қабылданды және қазір де мемлекеттің жалғыз туы және белгісі ретінде қолданылады. Әскери кемелердің басында ұлттық тумен қатар, шектеулі жағдайларда (мысалы, кеме тоқтағанда) қолданылатын теңіздік жалауша – сары арфа бейнеленген жасыл ту. Ол 18 және 19 ғасырларда қолданылған Ирландияның ресми емес жасыл жалаушасына және 16 ғасырдан бері сақталған Ирландияның дәстүрлі жасыл жалаушасына негізделген. Ұлттық ту сияқты, ұлттық әнұран «Amhrán na bhFiann» да Пасха көтерілісімен байланысты, сол кезде көтерілісшілер осы әнді шырқады. Ән алғашында 1912 жылы ағылшын тілінде жарияланған, бірақ 1923 жылы ирланд тіліне аударылды және қазіргі таңда ирланд тіліндегі нұсқасы жиі орындалады. Хордың алғашқы төрт тактысы және соңғы бес тактысы президенттік сәлемдемесін құрайды. Ирландияның гербі Ирландия монархтарының гербі ретінде пайда болды және 12 ғасырда Ирландия королінің гербі ретінде тіркелді. 1603 жылы Англия, Шотландия және Ирландия таждардың бірігуінен бастап, ол Ұлыбританияның корольдік гербінде төрт бөлікке бөлініп бейнеленді. Бүгінде ол Ирландия президенті лауазымында болған кезде оның жеке гербі болып табылады және президенттік стандарт ретінде қолданылады. Арфа символы мемлекеттік құжаттарды, ирланд монеталарын және Ирландия президентінің мөрінде кеңінен қолданылады.