Кіріспе
1922 жылдан 1937 жылға дейінгі Ирландия еркін мемлекетінің үкімет басшысы
Ирландия еркін мемлекетінің Атқару кеңесінің президенті (Uachtarán ar Ard Chomhairle Shaorstát Éireann) – 1922 жылдан 1937 жылға дейін болған Ирландия еркін мемлекетінің үкімет басшысы немесе премьер-министрі болды. Ол Ирландия еркін мемлекетінің Атқару кеңесінің төрағасы, мемлекеттің кабинеті еді. Президентті генерал-губернатор, Dáil Éireann (парламенттің төменгі палатасы) ұсынғаннан кейін тағайындады және оның қызметте қалуы үшін Dáil-дің сенімі болуы қажет еді. Бұл лауазым taoiseach лауазымымен алмастырылды, бірақ кейінгі taoisigh Атқару кеңесінің бірінші президентінен бастап нөмірленеді.
Тағайындау
Атқарушы кеңестің президенті Дайл ұсынды, содан кейін генерал-губернатор оны ресми түрде тағайындады, бірақ генерал-губернатор конституциялық конвенция бойынша Дайлдің таңдауын құрметтеуге міндетті болды. Қағаз жүзінде атқарушы билік генерал-губернаторға берілді, ал Атқарушы кеңес оған «көмектесу және кеңес беру» өкілеттігін алды. Алайда, генерал-губернатордың өз өкілеттіктерін тек Канадада қалыптасқан конституциялық практикаға сәйкес ғана жүзеге асыруы керектігі де нақтыланды. Осылайша, генерал-губернатор өз өкілеттіктерін Атқарушы кеңестің кеңесі бойынша жүзеге асыруға тиіс болды, бұл кеңестің президентін Еркін мемлекеттің іс жүзіндегі саяси көшбасшысы етті. Президент тағайындалғаннан кейін, генерал-губернатор президенттің ұсынысы бойынша Атқарушы кеңестің қалған мүшелерін тағайындады. Президент Дайлдің мүшелерінен кез келген вице-президентті (премьер-министрдің орынбасары) таңдауға еркіндікке ие болды, бірақ кабинет мүшелерінің қалғаны Дэйлде мақұлдау дауысымен бекітілгеннен кейін ғана қызметке кірісе алды. Егер ол «Дейл Эйрендағы көпшіліктің қолдауын жойса», президент кабинетімен бірге отставкаға кетуге міндетті болды, бірақ ізбасар тағайындалғанға дейін президент міндетін атқаруын жалғастыра берді. Атқарушы кеңестің президентін тағайындау тәсілі монархтың немесе генерал-губернатордың комиссиясы арқылы жүзеге асырылды, яғни парламенттің төменгі палатасында көпшілік орындарға ие партияның басшысы, немесе егер ешбір партия абсолютті көпшілікке ие болмаса, сенімсіздік дауысынан ең жақсы қашып құтыла алатынына сенген басшы.
Құзыреті
Атқарушы кеңестің президенті лауазымы қазіргі заманғы теңестірілген, taoiseach лауазымынан немесе парламенттік үкімет жүйесін ұстанатын мемлекеттердегі қазіргі заманғы премьер-министрлер кеңселерінен гөрі әлсіз болды. Президенттің өкілеттіктері екі маңызды шектеуге тап болды: ол генерал-губернаторға министрді қызметтен босату туралы кеңес бере алмады. Керісінше, бір министрді алмастыру үшін Атқарушы кеңес толығымен таратылып, қайта құрылуы керек еді. Ол өз бастамасымен парламентті тарату туралы өтініш бере алмады. Мұны тек Атқарушы кеңес бірігіп әрекет ету арқылы істей алатын. Брайан Фарреллдің сөзіне сәйкес, осы шектеулердің нәтижесінде Атқарушы кеңестің президенті оның басты басшысы емес, кеңестің төрағасы немесе төрағалық етушісіне жақын болды. Дегенмен, күшті президент 1922 жылғы конституцияда белгіленген шекаралардан тыс билікті жүзеге асыра алатын. Президенттің әлсіз орны оның лауазымының мәртебесі 1918 жылға дейінгі Ұлыбритания премьер-министрінің мәртебесімен үлгіленгендігінен туындады. 1918 жылға дейін британ премьер-министрінің өкілеттіктері теориялық тұрғыдан шектеулі болды және лауазым иесі кабинет мүшесі ретінде «теңдердің арасында бірінші» деп есептелді. Алайда, премьер-министр Дэвид Ллойд Джордж тұсында, 1918 жылдан бастап кеңсе өкілеттіктері артты, өйткені Ллойд Джордж бұрын кабинетке тиесілі болған бірқатар өкілеттіктерді, соның ішінде парламентті тарату құқығын бір жақты түрде өзіне қабылдады. 1931 жылы Вестминстердің 1931 жылғы жарлығы Ұлыбритания Парламентінің Ирландия еркін мемлекеті үшін заң шығаруға қатысты барлық билігін жойды, бұл еркін мемлекетке де-юре тәуелсіздік берді. Жарлық қабылдалысынан кейін еркін мемлекет ирланд министрінің британ министрлерін ескермей, корольға Ирландия еркін мемлекетіндегі өкілеттіктері мен функцияларын орындау кезінде ресми кеңес беру құқығын сұрады және алды. Бұл Атқарушы кеңестің президентіне корольға оның Ұлылықтарының Ирландия премьер-министрі ретінде кеңес беру құқығын берді.
He could not advise the governor ceneral to dismiss a minister. Rather, the Executive Council had to be disbanded and reformed as a whole in order to replace a single minister. He could not request a dissolution of parliament on his own initiative. This could only be done by the Executive Council acting collectively. The result of these restrictions was, according to Brian Farrell, that the president of the Executive Council was closer to being the Executive Council's chairman or presiding officer, than its dominant leader. Nonetheless a strong president could exercise authority beyond the limits laid down in the 1922 constitution. The president's weak position arose from the fact that the status of his office was modelled on that of the prime minister of the United Kingdom before 1918. Until 1918, the British prime minister's powers had been theoretically quite limited and, as a member of the cabinet, the office holder was regarded strictly as [[first among equals. Under Prime Minister David Lloyd George, however, from 1918 onwards, the powers of the office increased, as Lloyd George unilaterally arrogated to himself a number of powers that had previously belonged to the Cabinet collectively, including, most significantly, the right to seek a parliamentary dissolution. In 1931, the Statute of Westminster 1931 removed nearly all of the UK Parliament's authority to legislate for the Irish Free State, which effectively gave the Free State de jure independence. Soon after the Statute's passage, the Free State sought, and was granted, the right to have an Irish minister formally advise the King in the exercise of his powers and functions in the Irish Free State, to the exclusion of British ministers. This had the effect of giving the president of the Executive Council the right to advise the king in his capacity as His Majesty's Irish prime minister.
Тарих
Атқарушы кеңестің президенті лауазымы 1922 жылғы 6 желтоқсанда Ирландия еркін мемлекеті құрылғанда пайда болды. Бұл лауазым Dáil Éireann президенті және Уақытша үкімет төрағасы лауазымдарын алмастырды. Атқарушы кеңестің президенті лауазымын бар болғаны екі адам атқарды: 1932 жылға дейін В.Т. Косгрейв, ал одан кейін Эмон де Валера. 1936 жылы қабылданған конституциялық түзетулер мен 1937 жылы қабылданған заңға сәйкес генерал-губернатор лауазымы жойылды, оның көптеген өкілеттіктері Атқарушы кеңеске берілді. Сонымен қатар, Атқарушы кеңестің президенті енді генерал-губернатормен тағайындалмай, Дэйл тарапынан сайланды. Ирландия еркін мемлекеті 1937 жылғы 29 желтоқсанда, қазіргі Ирландия Конституциясы күшіне енген кезде «Ирландия» ретінде қайта құрылды. Жаңа Конституция Атқарушы кеңестің президенті лауазымын жойып, оны таоиш (премьер-министр – сөзбе-сөз «басшы» немесе «жетекші») лауазымымен алмастырды. Таоиш Атқарушы кеңестің президентінен гөрі күштірек өкілдікке ие және жеке министрлерді қызметтен босатуға, сондай-ақ өз бастамасымен парламентті тарату туралы өтініш беруге құқылы.
Лауазым иелері
Жоқ. (No) Портрет Атауы Лауазымның мерзімі Саяси партия Сайланды Қызметке кірді Қызметтен кетті Қызметте болған уақыты 1 В. Т. Косгрейв 6 желтоқсан 1922 9 наурыз 1932 5 мерзім 2 Эмон де Валера 9 наурыз 1932 29 желтоқсан 1937 3 мерзім Лауазымы 1937 жылдың желтоқсанында Таоисах лауазымымен алмастырылды.