Кіріспе

Stielhandgranate – неміс тілінде "таяқшалы қол гранатасы" деген мағынаны білдіретін термин. Ол, әдетте, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар дәуіріндегі неміс таяқшалы граната конструкцияларының ерекше сериясын көрсетеді, олар ұзын ағаш тұтқаларымен, тартылатын бау арқылы іске қосылуымен және цилиндрлі жарылғыш бөліктерімен ерекшеленеді. Алғашқы үлгілері Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия империясының әскерімен енгізілді, ал соңғы конструкциясы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс Вермахты тарапынан ұсынылды. Stielhandgranate отбасының ерекше сыртқы түрі британдық армия сленгінде оларды "картопқа арналған ұнтақтағыш" деп атауға себеп болды және олар 20 ғасырдың ең оңай танылатын жаяу әскер қаруларының бірі болып қала береді.

Бірінші дүниежүзілік соғыс үлгілері: 19151917

Германия Бірінші дүниежүзілік соғысқа бір граната түрімен кірді: ауыр шар тәрізді сынық гранатасы (Kugelhandgranate), ол бекіністерге шабуыл жасау үшін тек пионерлерге арналған. Ол жаттығудан өтпеген әскерлер үшін соғыста қолдануға тым ауыр болды және жаппай өндіріске жарамсыз еді. Бұл Германияны стандартты гранатасыз қалдырды, ал тиісті граната жеткізілгенге дейін британдықтарға ұқсас импровизацияланған үлгілер қолданылды. Германия 1915 жылы, соғыстың екінші жылында "сапты гранатаны" (Stielhandgranate) енгізді. Оның ерекше сыртқы түрінен басқа, ол үйкеліспен тұтандыру жүйесін қолданды. Бұл жүйе басқа неміс гранаталарында да қолданылған, бірақ халықаралық деңгейде сирек кездесетін. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде M1915 (1915 жылғы үлгі) аталған Stielhandgranate, британдық стандартты Mills бомбалары сериясымен технологиялық бәсекелесті. Бірінші Mills бомбасы – No. (нөмірі) 5 Mk. 1 гранатасы – неміс үлгісімен бірдей 1915 жылы енгізілді, бірақ өндіріс кешігулеріне байланысты 1916 жылға дейін кеңінен қолдануға берілмеді. Осылайша, неміс әскерлері жаңа 1915 жылғы үлгідегі гранаталардың көп мөлшеріне ие болды, ал олардың британдық қарсыластары тек аз ғана санына қол жеткізді. Бірінші дүниежүзілік соғыс барысында 1915 жылғы Stielhandgranate үлгісі әртүрлі өзгерістермен жақсартылды. Бұл түрлері 1916 және 1917 жылғы үлгілер сияқты тағайындамалар алды.

1915 (M15) үлгісі: Stielhandgranate 15

1915 жылы Германия империясының өнеркәсіптері түпнұсқа Stielhandgranate-ті жобалап, өндірісті бастады, оны тиісінше "Модель 1915" (M15) деп атады. Ол сол кездегі гранаталардың көпшілігінде қолданылатын перкуссиялық қапшықтан өзгеше, жаңа бастау жүйесін пайдаланды. Оның оңай танылатын "картопты ұсақтағыш" пішіні дизайнның әртүрлі стильдері мен таңдауларының нәтижесі болды. Гранатаның жарылғыш бөлігі темір цилиндрдің ішінде, ұзын қуыс ағаш тұтқасының үстінде орналасқан. Ішіндегі жарылғыш зат – бастапқыда аммонал, кейіннен тринитротолуен – детонаторға жалғанды, ал тартылған арқан детонатордан бастап, қуыс тұтқаның бойымен төмен қарай созылып, негізінен шығып тұрды. Оны қолдану үшін сарбаз арқанды төмен тартып, шикі болат таяқты тұтқа ішіндегі тұтандырғыш арқылы сүйреп өтетін. Таяқтың абразивті әсері тұтандырғыштан ұшқын шығарып, отты жақтыратын. Бұл тұтандырғыш детонаторға жетіп жарылуға шамамен төрт жарым секунд уақыт қажет еді. Британдық соғыс кеңсесі Миллс бомбасының орташа лақтырылған қашықтығын тұрғанда 30 метр, қысылғанда 20 метр және жатқанда 15 метр деп хабарлады. Сол кездегі қол гранаталарының бір мәселесі – жерге түскеннен кейін болжамсыз айналуы еді. Stielhandgranate мұндай қиындыққа жиі тап болмады. Ол тік төмен немесе қиыр жерге құлаудың орнына, жақтан-жаққа домалап қозғалды. Дегенмен, үлкенірек көлемі мен бейретсіз пішіні салдарынан, көтеріліп жүруге қолайлы гранаталардың саны азайды. Сондай-ақ, Миллс бомбасы сияқты одақтас гранаталарды дайындауға қарағанда, оны дайындауға көбірек уақыт кетті. Stielhandgranate негізінен шок толқынының әсеріне сүйенді, оның жұқа металл қабығы сол кездегі көптеген гранаталармен салыстырғанда аз сынықтарды тудырды, мысалы, Миллс бомбасы, француз F1 гранатасы, екінші дүниежүзілік соғыстағы американдық Mk 2 гранатасы және ресейлік (кейінірек советтік) F1 гранатасы. Сынықтарды шашыратып жіберетін гранаталар жау әскерін үлкен аумақта жаралайтын сынықтарды жасады, бұл оларды дала, ешкімнің жері, жағажай, кең траншеялар және кең көшелер сияқты ашық жерлерде өте пайдалы етті. Шоқ толқыны гранаталары, алайда, жарылғыш зарядының күшімен қарсыластарды жақын арада естен шығаруға арналған, осылайша мылтық пен штыкпен нысанаға жақындаған жаяу әскер шабуылына қарсылықты азайтады. Stielhandgranate ғимараттар, бекіністер және жау танктерінің жауынгерлік бөлімдері сияқты жабық кеңістіктерді тазартуда өте тиімді және сенімді болды, бірақ ашық жерлерде тиімділігі төмен болды. Жарылыс әсері шектеулі қашықтықта ғана сезіліп, тоқтап қалатын, ал сынықтарды шашырататын гранатадан шыққан сынықтар жүздеген метрге ұшып кетуі мүмкін (металл сынықтарының ашық жерлерде достық отқа себеп болуі мүмкін екенін күту әбден орынды).

1916 (M16) үлгісі: Stielhandgranate 16

M15 гранатасының оқшаулауын іске қосатын тарту ілмегі гранатаның негізінен шығып тұрып, Бірінші дүниежүзілік соғыс далаларындағы қиындыларға немесе бұйымдарға ілігіп, оқшаулауды тұтандырып, гранатаны сезімтал жаяу әскердің белдігінде жаруына себеп болуы мүмкін еді. Осының салдарынан 1916 жылғы үлгі (M16) енгізілді. M15-ке функционалды түрде ұқсас M16, қауіпсіздікті арттыру мақсатында тарту ілмегін өзгертті. Гранатаның негізіне кішкентай фарфор шар орналастырылып, ол тікелей тарту ілмегіне бекітілді. Бұл ілмектің сыртқа шығуына кедерес жасады. Кішкентай шардың бір бөлігі ағаш тұтқасына енгізілгендіктен, оны шығару үшін күш салу қажет болды. Жұмыс істеу әдісі дерлік өзгермеді, бірақ солдат енді ілмекті өзі тарту қажеттігі болмады.

1917 (M17) үлгісі: Stielhandgranate 17

Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңдерінде Стильхандгранаттың тағы бір жетілдірілуі жүзеге асты, ол оның қозғалтқыш жүйесіне әсер етті. Стильхандгранат тұтқасының негізі сәл өзгертілді және металл қақпақ қосылды. Бұл қақпақ порцелин шарды және тарту арқанын жасырып, оларды тұтқаның ішінде бос жатуға мүмкіндік берді. Оператор қақпақты алып тастап, содан кейін М16-дағыдай арқанды тартты.

1924 (M24) үлгісі: Stielhandgranate 24

Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен Германия империясының жеңілісінен кейін Германияның өнеркәсіптік қуаты мен әскери күші құлдырап, көптеген жобалар мен идеялар жылдар бойы естен шықты. Жаңа құрылған Веймар Республикасы физикалық және экономикалық қирауды жайлы-жайлы қалпына келтіре бастағанда, одақтастар белгілеген шектеулер шеңберінде қарулы күштерді баяу дамытуға рұқсат берілді. Веймар Республикасы «Штильхендгранатаны» қайта жаңғыртты және 1924 жылы «1924 үлгісі» (M24) деп аталатын жаңа нұсқасын жасады. M24 бірдей жарылғыш затты және салдақты сақтай отырып, түпнұсқа M15-тен негізгі айырмашылығы – сәл қысқа зарядтау басы және белдікке ілуге арналған клиптің алынып тасталуы болды. Сонымен қатар, ағаш тұтқасы ұзартылды. Бұл дизайн өзгерістерінің мақсаты – жылдамдық пен икемділік болды; неміс сарбаздары гранатаны өз формасының белбеуінің артына оңай (және көбінесе) тығыздап, берік ұстай алатын. Аз салмақты және қалыңдығы азайтылғандықтан, бұл оның жалпы қолданылуын жақсартты. M24 – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс Вермахтының стандартты қол гранатасы болды. Қазіргі заманғы соғыстың қарқынды өзгеретін жағдайына бейімделіп, неміс сарбаздары M24-ті тікелей алдында алып жүрді, бұл оған жылдам және оңай қол жеткізуге мүмкіндік берді. Алайда, соғыстың кейінгі жылдарында оны басқаша тасымалдау ұсынылды, себебі кез келген жарылыс немесе жылу гранатаның белдеудегі салдағын тұтандырып, қажетсіз шығындарға әкелуі мүмкін еді. 24 үлгідегі қол гранаталары тасымалдау кезінде арнайы жасалған жәшіктерде сақталды, оларға 15 жеке граната сыйып тұратын. Қауіпсіздік шарасы ретінде Вермахт бөлімдеріне жауынгерлік қимылдарға түспей тұрып, салдақтарды орнатуға кеңес берілді. Соғыстың соңына қарай, Вермахттың көптеген сарбаздары шығыс майданда Кеңес Қызыл Армиясының қатыгездігіне және батыс майданда одақтастардың қарқынды ілгерілеуіне байланысты әрқашан қаруларын дайын күйде ұстады. Әрбір жарылғыш зарядқа: «Vor Gebrauch Sprengkapsel einsetzen» («Қолданар алдында детонаторды салыңыз») деген ескерту жазылған.

Стилл қол гранатасының түрлері 24

1924 жылғы модель өзінің күшімен жаудың бронетранспортты құралын зақымдауға, оны істен шығаруға немесе бекіністерді қиратуға жеткіліксіз болды. Сонымен қатар, ол сол кездегі көптеген гранаталар сияқты, сынықтармен шашырау әсеріне де ие емес еді. Осы кемшіліктерді жою мақсатында, Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі неміс өнеркәсіптері М24-тің қолданылу аясын және қабілеттерін арттырған бірнеше түрлерін жасады.

Қысқы нұсқасы (K нұсқасы): 24 Kalt Stielhandgranate

Кеңес Одағына басып кіру операцияларының барысында, Heer әскері мұзды суық жағдайда M24 гранатасының жарылғышы тұтанбайтынын анықтады. Осыған байланысты, суыққа төзімді жарылғыш затты қамтитын модификация жасалып, шығыс майданындағы (әсіресе, қазіргі Ресей аумағында) көптеген бөлімшелерге жіберілді. Өндіріс кезінде металл зарядтың басына немісше "Kalt" (ағылшынша: "cold" - суық) деген сөздің бас әрпі – "K" әрпімен белгі қойылды.

Түтін түрі: Небельхандгранат 39

Вермахттың жаяу әскерінің алға жылжуын немесе кері шегінуін, немесе позицияға шабуыл жасауын қамтамасыз ететін тиісті түтін гранатасы болмады. M24 гранатасының түтін нұсқасы – Nebelhandgranate 39 (ағылшын тілінде: Fog hand grenade 39) өндірілді. Онда жаңартылған сақтандырғыш механизмі және жарылғыш заттың орнына түтін заряды болды; түтін зарядтың төменгі жағындағы кішкентай тесіктер арқылы шығарылды. Оны M4 гранатасынан оңай ажырату үшін, гранатаның басында үлкен белгілер және тұтқасында ақ жолақ болды. Кейіннен тұтқасы текстураланған, осылайша оларды қолмен ұстағанда да ажыратуға болады. Übungs Stielhandgranate 24 гранатасына жаттығу заряды және тартылғанда жарылыстың дыбысын және түтін шығаратын тартқыш сыммен жабдықталған сақтандырғыш орнатылуы мүмкін.

"Бандельдік төлем" - "Geballte Ladung"

M24 танкілер мен ғимараттар сияқты қатты нысаналарға қарсы тиімді болмады. Көбінесе қолдан жасалған "жинақталған заряд", ресми түрде Гебальте Ладунг (ағылш. "концентрацияланған заряд") деп белгіленген, қолданылды. Бірнеше M24 гранаталарының бас бөліктері – олардың тұтқалары мен қозғалтқыштары алынып тасталған – әдетте қарапайым арқанмен, матамен немесе металл сыммен бір толық гранатаның айналасына бекітілді. Бұл шешім алғаш рет Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде M15, M16 және M17 гранаталарын пайдалана отырып ойлап табылды. Ай сайын жүздеген мыңдаған граната өндірілді. 1939 жылы кішірек тұтқасы және әлдеқайда ықшамдалған жарылғыш заттары бар жаңа үлгі сынақтан өтті. Нәтижесіндегі модель жеңіл және күштірек болды, ал қару-жарақ басқармасы оны барлық арсеналдардағы жаңа стандартты тип деп бекітті.

Жапония (98 тип)

1938 жылы Жапон императорлық әскері қытайлық "Стилхендгранат 24" үлгісін көшіріп, Маньчжуриядағы (содан кейін жапондық Маньчжукоо) жапондық зауытта өндірді. Бұлар "98 типті" деп аталды. Неміс M24 және оның қытайлық аналогынан айырмашылығы, 98 типті граната – сынықтарға бөлінетін граната болды. Дегенмен, заряды әлсіз болды және тек пикрин қышқылынан (ТНТ-ден күштірек, бірақ қауіпсіздігі аз) тұрды. Қарудың тұтану шнурына тартылатын сақинасы бекітілген, ал тұтану мерзімі 4-5 секундты құрады (гранатадан гранатаға өзгеретін). Қытай гранаталары сияқты, ол 1924 жылғы үлгінің жасалған көшірмесі еді және тиімділігіне кедерес келтіретін бірнеше мәселелер болды.