Кіріспе

Американдық заңгер Луи Патрик Грей III (18 шілде 1916 - 6 шілде 2005) 1972 жылдың 3 мамырынан 1973 жылдың 27 сәуіріне дейін Федералдық тергеу бюросының (ФБР) директоры міндетін атқарды. Осы кезеңде ФБР Уотергейт саяси жанжалына бастап кеткен ұрлықтар бойынша алғашқы тергеуді жүргізді, нәтижесінде президент Никсон отставкаға кетті. Никсон 1973 жылдың 15 ақпанында Грейді тұрақты директор етіп ұсынды, бірақ ол Сенаттың мақұлдауын алмады. Грей 1973 жылдың 27 сәуірінде ФБР директоры міндетін атқарушы лауазымынан кетті, себебі ол Уотергейт ісіне қатысқан Э. Говард Ханттың сейфінен алынған құжаттарды жойғанын мойындады – бұл құжаттар 1972 жылдың 28 маусымында, Уотергейт ұрлығынан кейін 11 күн өткен соң Ақ үйдің кеңесшісі Джон Диннен алынған болатын. Грей Уотергейт саяси жанжалы туралы 32 жыл бойы үнсіздік сақтады және өмірінің соңына қарай ғана бір рет баспасөзге сұхбат берді; бұл оқиға Грейдің ФБР-дегі тікелей бағыныстысы, ФБР директорының орынбасары Марк Фелттің өзінің "Deep Throat" деген атпен танымал құпия дереккөзі екенін жариялағаннан кейін болды.

Ерте өмір және білім

Грей 1916 жылғы 18 шілдеде Миссури штатының Сент-Луис қаласында, Техас теміржолында жұмыс істеген Луис Патрик Грейдің үлкен ұлы болып дүниеге келді. Ол Сент-Луис және Техас штатының Хьюстон қалаларындағы мектептерде оқығанда үш жұмыс істеді. 1932 жылы 16 жасында (екі сыныпты өткізіп оқығандықтан) Сент-Томас орта мектебін бітірді. Грей бастапқыда Райс университетінде оқыды, бірақ оның басты мақсаты – АҚШ Әскери-теңіз академиясына түсу еді. 1936 жылы ол, ақыры, Әскери-теңіз академиясына қабылданды және сол мезетте Райс университетінің соңғы курсын тастап кетті. Бірақ сол кезде Грейдің Аннаполиске автобус немесе пойызға билетке ақшасы жетпеді, сондықтан ол Галвестоннан шыққан жүк кемесінде матрос болып жұмысқа орналасты. Филадельфияға (кеме Мэрилендке ең жақын сол жерге дейін жеткенде) сапар барысында Грей кеме капитаны, болгариялық Франк Солисқа навигацияның негізгі сабақтарын бергеніне, оның орнына математика пәнінен сабақ берді. Филадельфияға келген соң Грей автостоппен Аннаполиске жетті. Академияда Грей футбол командасына негізгі квотербек ретінде қосылды, университеттік лакросспен айналысты және жеңіл салмақта бокспен шұғылданды. 1940 жылы Грей Әскери-теңіз академиясынан ғылым бакалавры дипломын алды.

Теңіз мансабы

АҚШ Әскери-теңіз күштері Грейді қатардағы офицер етіп тағайындады, ол Екінші дүниежүзілік соғыстың Тынық мұхитындағы бес суасты кемесімен жасалған соғыс патрульдерінде қызмет етті. Алтыншы патрулінің басында оның ішекқыншасы жарылып, 17 күнге дейін ауруханаға жеткізілмеді, бұл оның өліміне себеп болуы мүмкін еді. 1945 жылы Грей Әскери академиядағы сыныптасы, лейтенант-коммандер Эдвард Эммет Де Гармоның (1917–1945) жесірі Беатрис Касл Киркке (1923–2019) барды. Олар 1946 жылы үйленді. Ол оның Алан және Эд атты екі ұлын асырап алды, сондай-ақ олардың өзінің Патрик және Стивен атты екі ұлы болды. 1960 жылға қарай Грейдің Әскери-теңіз күштеріндегі жетістіктеріне Корей соғысы кезінде USS Tiru (SS 416) және тағы екі суасты кемесіне қолбасшылық етуі; заңды түрде жалақы алуға рұқсат алмас бұрын екі жыл бұрын капитан шеніне ие болуы; және АҚШ Қорғаныс министрі, Біріккен штабтар төрағасы және Әскери-теңіз операцияларының бастығы үшін конгресс байланыс офицері болып қызмет етуі кірді. Ол Әскери-теңіз күштерінен кеткісі келетінін білдірді, бірақ Әскери-теңіз операцияларының бастығы Арли Берк оған: «Егер қалсаң, бір күні менің орнымды аласың» деді. Фелт келесі күні Грейге ұрлардың Президентті қайта сайлау комитетімен (CRP) байланысы бар екенін, бір ұрдың (МакКорд) комитет қауіпсіздігінің басшысы екенін және кем дегенде бір тыңдау құрылғысы табылғанын хабарлағанда, қосымша ақпарат алды. Грей әңгімелесудің соңында: «Біздің билігіміз бар екеніне толық сенімдісіз бе?» - деп сұрағанын есіне алды. Мен сұрадым. «Мен оған сенімдімін», - деп жауап берді ол [Фелт]. «Тек тексеріп, толық сенімді болыңыз» деп бұйырдым. «Содан кейін оны толығымен, ешқандай шектеусіз тергеу керек». Сол күні, 1972 жылдың 18 маусымында Грей Калифорнияда кейіннен белгілі Уотергейт заговоршысы Фред ЛаРумен кездесті. ЛаРудің айтуынша, екеуі Уотергейт туралы талқылап, Вашингтонға қайта кездесуді ұйымдастырды. Грей өзінің естеліктерінде ЛаРумен қонақүйдің бассейнінде кездейсоқ кездескенін айтады және олардың Уотергейтке байланысты барлық әңгімесін келтіреді: «Уотергейт оқиғасы – бұл қорқынышты нәрсе», - деді ол. «Дұрыс айтасың, Фред», - деп жауап бердім. «Біз оны жан-жақты зерттейміз». Біз екеуміз осыдан артық ештеңе айтпадық. Тергеудің алғашқы алты айында Грей белсенді түрде қатысты. Тек Ақ үйдің қатысы бар екені анық болған кезде ғана Грей тергеуден бас тартып, оны Марк Фелтке тапсырды.

Жасыру

23 маусымда 1972 жылы Ақ үй штабының басшысы Боб Холдеман мен президент Никсон "түтіндік қару" деп аталатын әңгімелердің бірін өткізді, онда олар Орталық барлау агенттігін (ЦРУ) пайдаланып, Уотергейт тонаушыларынан бастап Президентті қайта сайлау комитетіне дейінгі ақша жолын тергеп жатқан ФБР-дың қызметін тоқтатуға тырысты. Бұл комитет мүшелерінің тонауды жоспарлауға қатысқандығын дәлелдейтін нақты айғақ болар еді. Грейдің сөзіне сүйенсек, бұл жоспар алғаш рет ол кезде ЦРУ директорының орынбасары Вернон Уолтерспен кездескенде іске асырылды. Ол Уолтерстің былай деген сөздерін келтірді: "Егер тергеу шекарадан оңтүстікке қарай жылжуы мүмкін болса, ол біздің жасырын жобаларымызға тиісті болуы мүмкін. Сіз бұл бес адамды қамауға алғандықтан, мәселені осы жерде аяқтаған жөн". Бұл әңгімеде ФБР-дың Уотергейт тонаушыларын қаржыландыруға жұмсалған ақшамен байланысты Мануэль Огаррио мен Кеннет Дальбергті сұраққа алудан бас тартуы керек екендігі айтылды. Бұл туралы кейін ЦРУ директоры Ричард Хелмс Грейге Карл Вагнер мен Джон Касвеллді де сұраққа алмау керектігін айтқанда растады, өйткені олар сол кезде ЦРУ-дың белсенді агенттері болған. Мұндай өтініш ЦРУ мен ФБР арасындағы ұзақ жылдар бойы сақталған келісімге негізделген, оған сәйкес олар бір-бірінің дереккөздерін жарияламайтын еді. Ақ үй мен ЦРУ-дың бұл әрекеті Огаррио мен Дальбергтің сұраққа алуын бір аптадан сәл артық уақытқа кешіктірді. Осы кезде Грей және оның жоғары лауазымды ФБР қызметкерлері, соның ішінде Марк Фелт, Чарли Бейтс және Боб Кункель, тергеудегі осы адамдардың маңыздылығы артып келе жатқандықтан, оларды сұраққа алмау себептерін егжей-тегжейлі түсіндіретін жазбаша өтініш қажет екеніне келді. Шешім қабылданғаннан кейін Грей Вернон Уолтерске қоңырау шалып, ертеңгі күні жазбаша өтініш беруді талап етті, әйтпесе сұраққа алуды бастауға бұйрық беретінін айтты. Ертесіне Вернон Уолтерс келіп, "Құпия" деген белгісі бар үш беттік меморандум тапсырды, онда ФБР-ға сұраққа алуды кейінге қалдыру туралы өтініш болған жоқ. Кездесуде Уолтерс Грейге Ақ үйдің қызметкерлерінің кейбіреуі ФБР тергеуіне кедергі келтіріп жатқанын президентке ескерту керектігін ұсынды. Әңгіме аяқталғаннан кейін Грей сұраққа алуды дереу бастауға бұйрық берді. Нәтижесінде ЦРУ-дың құпияға алу әрекеті ФБР тергеуін екі аптадан артық кешіктірмеді. Грейдің өзі Уотергейт ісіне тікелей қатыспаса да, Джон Динмен болған әңгімелерінен Ақ үйдің ФБР тергеуінен қандай ақпарат шығатынынан қорқатынын және тергеуді шектеу немесе оны Бюроның қарауынан шығару үшін не істей алатынын білді. Дин өзінің "Сыртқы амбиция" атты естеліктерінде Грейді "біз Пэт Грейге Хант материалының жарияланбауына сенімді едік және ол бізді алдаған жоқ" деп айтқандай, оны пайдалы құрал ретінде пайдаланды. Шын мәнінде, ол бұл жағдайды қылмыстық емес, саяси деп санап, президентке "елдің бас құқық қорғау органы" ретінде қызмет етуді көздесе де, Грей Ақ үйге көмектесуге тырысқандықтан құқық бұзуға жақын болды, себебі ол қиын сұрақтар қоймады. Дин былай деді: "Мен Пат Греймен оның оңтүстік-батыстағы үйінде жасырын кездестім. Біз екеуміз де кездесуге қорқынышпен саябаққа барып, Потомак өзеніне қарап отырған орындыққа отырып, менің ФБР-дың 302 есебі мен Уотергейт тергеуі бойынша AirTel алу туралы өтінішімді талқыладық". 2005 жылдың мамыр айында "Vanity Fair" журналында Фелт баспасөзге ақпарат беру туралы Грейге өтірік айтқанын мойындағаннан кейін Грей Фелттің өзіне сенімсіздік танытқандықтан "Time", "The Washington Post" және басқаларға ақпарат бергенін мәлімдеді.

Бекітуді тыңдау

1973 жылы Грей ФБР директоры ретінде Гувердің ізбасары болып тағайындалды. Президент Никсонның бұл қадамы көптеген адамды таң қалдырды, себебі сол кезде Никсон әкімшілігінің қызметкерлерінің Уотергейт дауына қатысқандығы туралы ақпараттар кеңінен таралып жатқан еді. Грей басшылығымен ФБР бұл оқиға бойынша жүргізілген тергеуді тиісінше жүргізбегені, үстірт қарап шыққаны және әкімшілік қызметкерлерінің қатысу мүмкіндігін зерттеуден бас тартқаны үшін сынға ұшырады. Грейдің Сенаттағы бекіту тыңдауы Сенат үшін Уотергейт дауы туралы маңызды сұрақтар қоюға алғашқы мүмкіндік болды. Тыңдау барысында Грей бюросының жүргізген тергеуін қорғады. Сұрақтарға жауап бергенде ол Ақ үй кеңесшісі Джон Динге тергеу материалдарының бір бөлігін бергенін айтты, ал Дин Грейге президенттің тапсырмасымен тергеу жүргізіп жатқанын мәлімдеген. Грей материалдарды Динге тапсырғанға дейін ФБР-дің заң кеңесшісі оның Диннің талабын орындауы міндетті екенін ескерткенін жеткізді. Ол ФБР тергеуінің «Вашингтон Пост» және басқа да дереккөздердің Президентті қайта сайлау комитеті жасаған және қаржылаған жамандықтар туралы айтқандарын растағанын, әсіресе Дональд Сегретті жасаған заңсыз әрекеттерді растағанын мәлімдеді. Ақ үй бұған дейін бірнеше ай бойы мұндай әрекеттерге қатысы жоқ екенін қатаң түрде жоққа шығарған еді. Тыңдау кезінде Грей Диннің ФБР-ге "дегенмен өтірік айтқан" болуы мүмкін екенін айтты, бұл көптеген адамның жасыру күдігін күшейтті. Никсон әкімшілігі бұл мәлімдемеге қатты ашуланып, Джон Эрлихман Джон Динге Грейді "желде бірте-бірте қиын жағдайға түсіруге" рұқсат беру керектігін айтты.

Құжаттарды жою және ФБР-ден кету

1972 жылы 21 маусымда Грей Джон Динмен және Джон Эрлихменмен Эрлихманның кеңсесінде кездесті. Осы кездесуде Грейге Э. Говард Ханттың жеке сейфінен алынған құжаттармен толтырылған бірнеше конверт табысталды. Дин, Джон Эрлихманның куәлігінде, Грейге құжаттардың "ұлттық қауіпсіздік құжаттары" екенін және "ешқашан жарыққа шығуға тиіс емес" екенін тапсырды. Дин Грейге бұл құжаттардың Уотергейт ісімен байланысы жоқ екенін бірнеше рет қайталады. Алты айдан кейін Грей, Коннектикут штатындағы каминде құжаттарды өртеп жатқанда, оларды қарап шыққанын айтты. "Алғашқы құжаттарда Кеннеди әкімшілігінің Вьетнам президенті Диемді өлтіруге қатысы бар екенін көрсететін жалған құпия хабарламалар болды", - деді Грей. "Екінші құжаттарда сенатор Кеннедидің жеке өміріндегі кейбір жағымсыз әрекеттеріне қатысты хаттар бар еді". Осы ақпараттан кейін Грей 1973 жылғы 27 сәуірде ФБР-ден кетуге мәжбүр болды.

Құқықтық күрес

Келесі сегіз жыл бойы Грей ФБР директорының міндетін атқарушы ретінде өз әрекеттерін қорғады, бес федералдық қазылар алдында және Конгрестің төрт комитетінде куәлік берді. 1975 жылдың 7 қазанында Уотергейт ісі бойынша арнайы прокурор Грейге оған қатысты соңғы тергеу ресми түрде жабылғанын хабарлады. Грей ешқашан Уотергейт ісі бойынша айыпталған жоқ, бірақ ол кейіннен осы оқиғаның салдарынан қиын жағдайға түсті. 1978 жылы Грейге, көмекші директор Эдвард Миллермен бірге Никсон әкімшілігі кезінде заңсыз бұзушылықтарға рұқсат бергені үшін айып тағылды. Грей бұл айыптауларды батыл түрде жоққа шығарды, бірақ 1980 жылы олар алынып тасталды. Фелт пен Миллер, Гувер, Грей, Уильям Раккельхаус және Кларенс М. Келли сияқты төрт ФБР директорының қызметтері кезінде заңсыз бұзушылықтарға рұқсат бергені үшін сотталды және кейіннен президент Рональд Рейган оларды кешірді. Екі жылдық тергеуден кейін Әділет министрлігі Грейді кінәсіз деп танып, оны Коннектикут штатындағы заңгерлік практикасына оралуға рұқсат берді.

Кейінгі өмірі

Вашингтондағы уақытынан кейін Грей Коннектикут штатының Нью-Лондон қаласында орналасқан Suisman, Shapiro, Wool, Brennan, Gray & Greenberg (SSWBGG) фирмасында заңгерлік тәжірибасын жалғастырды. 2005 жылы Vanity Fair журналындағы мақалада директордың орынбасары Марк Фелт Боб Вудвард пен Карл Бернштейнге ақпарат ағызушы, әйгілі Deep Throat екенін мәлімдеді. Вудвард, Бернштейн және Post газетінің бас редакторы Бенджамин К. Брэдли бұл мәлімдемені растады. Грей 2005 жылғы 26 маусымда, панкреатикалық қатерлі ісіктен қайтыс болуына он күн қалғанда, 32 жылдан кейін алғаш рет Уотергейт ісі туралы айтты. Ол ABC телеарнасының "Бұл апта" бағдарламасына Фелттің мәлімдемесі туралы сұрағанда, "толық ошару мен толық сенімсіздікке" ұшырағанын айтты. "Менің бойымды алып балғамен соққандай болды". Грей 2005 жылғы 6 шілдеде қайтыс болды. Ол өгей ұлы Эдвард Греймен бірге өзінің кең және ешқашан жарияланбаған жеке Уотергейт материалдарын пайдаланып, естеліктерін жазып жүрді. Оның өгей ұлы "Никсонның торы: Уотергейтте өткен бір жыл" кітабын аяқтады, онда Фелттің Deep Throat болғаны туралы күмәнділік білдіріліп, Вудвардтың өзінің жазбалары мен басқа да дәлелдер келтіріліп, Deep Throat бірнеше Вудвардтың деректерінен құралған, ойдан шығарылған жиынтық екені, ал Фелт – олардың бірі ғана екені дәлелденді.