Кіріспе

Американдық химик Джеймс Мейсон Крафтс (8 наурыз 1839 – 20 маусым 1917) – американдық химик, ең көп танымал 1876 жылы Чарльз Фриделмен бірге Фридель-Крафтс алкилдеу және ацилдеу реакцияларын жасағандығымен.

Өмірбаян

Джеймс Крафтс, Роял Алтамонт Крафтс пен Марианн Мейсонның ұлы (сенатор Еремия Мейсонның қызы), Массачусетс штатының Бостон қаласында дүниеге келді және 1858 жылы Гарвард университетін бітірді. Ол докторлық дәрежесін ешқашан алмаған. 1859 жылы Германияда Фрайбергтегі Тау-кен академиясында химияны оқыды, Хайдельбергте Роберт Бунсеннің ассистенты, ал кейін Парижде Вурцпен (1861) бірге жұмыс істеді. Парижде Крафтс Чарльз Фриделмен алғаш рет танысты, және кейіннен онымен бірге ең табысты зерттеулерін жүргізді. 1865 жылы Крафтс АҚШ-қа оралды. 1868 жылы ол Нью-Йорктің Итака қаласында жаңадан құрылған Корнелл университетінде химия ғылымының алғашқы профессоры болып тағайындалды, ол 1870 жылға дейін осы қызметте болды. Келесі төрт жыл бойы Крафтс Массачусетс технология институтында (MIT) химия профессоры болды, бірақ 1874 жылы демалысқа шығып, Парижде Фриделге қосылды және ғылыми зерттеулерге толыққандай берілді. 1891 жылы АҚШ-қа екінші рет оралғаннан кейін, Крафтс MIT-де органикалық химия профессоры болды (1892–97), сондай-ақ 1898 жылдан 1900 жылға дейін институттың президенті қызметін атқарды. 1900 жылы Крафтс президенттік лауазымынан кетіп, органикалық және физикалық химия мәселелерін зерттеуге қайта оралды.

Ғылыми жұмыс

Крафттың зерттеулері көбінесе органикалық химия саласында болды, бірақ оның есімі физика және физикалық химиядағы көптеген қызықты жетістіктермен де байланысты. Ол жаңа сутегі термометрін ойлап тапты; өте жоғары температурада йодтың тығыздығын өлшеді; химиялық тұрғыдан ұқсас заттардың қайнау температурасының сыртқы қысымға байланысты өзгеруінің қызықты заңдылығын көрсетті; кремний элементінің бірқатар жаңа қосылыстарын синтездеді, олар химиялық қасиеттері бойынша көміртектің сәйкес қосылыстарына ұқсас болғандықтан қызығушылық тудырды; сондай-ақ, мырыш қосылыстарының жаңа түрлерін дайындады. Бірақ оның ең маңызды жетістігі – Фридельмен бірлесіп, органикалық химиядағы ең өнімді синтетикалық әдістердің бірі – Фридель-Крафт реакциясын ашқандығы болды. Осы әдіс, алюминий хлоридінің катализдік әрекетіне негізделген, арқасында жүздеген жаңа көміртектік қосылыстар жасалды (New International Encyclopedia).

Тану

Крафтстың ғылымға қосқан үлесін мойындау үшін ол 1867 жылы Америка өнер және ғылым академиясының, ал 1872 жылы АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 1885 жылы француз үкіметі оны Құрмет легионының кавалеріне (chevalier) лайық көрді, ал Британдық ғылымды дамыту қауымдастығы оны корреспондент-мүшесі етіп тағайындады. Гарвард университеті 1898 жылы оған құрметті заң ғылымдары докторы (LL. D.) дәрежесін берді. 1916 жылы ол Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. MIT-тің Ағалар үйі жатақханасындағы Крафтстың есімімен аталған кіреберіс оның құрметіне берілген.