Кіріспе
Симптомсыз жағдайларда ерте сатыдағы ХЛЛ ауруды мұқият бақылауға жақсы жауап береді, өйткені ерте араласудың аурудың барысын өзгерте алатынына дәлел жоқ. Иммундық кемістіктер ХЛЛ-ның ерте кезеңінде пайда болады және олар ауыр инфекциялардың даму қаупін арттырады, оларды антибиотиктермен емдеу керек. 2021 жылдан бастап ХЛЛ-ді бірінші кезекте емдеу үшін ибрутиниб және акалабрутиниб сияқты BTK ингибиторлары жиі ұсынылады. Бұрын флударабин, циклофосфамид және ритуксимаб дәрілері дені сау адамдарда алғашқы ем болатын. 2015 жылы ХЛЛ-да әлем бойынша 904 000 адам ауырып, 60 700 адам қайтыс болды. 2021 жылы АҚШ-та ХЛЛ-ның болжамды таралуы 21 250 жаңа жағдай және 4320 өлім. Бұл ауру көбінесе 65 жастан асқан адамдарда кездеседі, себебі уақыт өте келе генетикалық мутациялар жинақталады. Ерлер әйелдерге қарағанда екі есе жиі диагноз қойылады (6,8 - 3,5). Азиялықтарда бұл ауру сирек кездеседі. Бұл адамдарда әдетте ешқандай симптомдар жоқ. Ал жиі кездеспейтін жағдайларда бұл ауру тек қатерлі жасушалар сүйек кемігін басып алғаннан кейін ғана байқалады. ХЛЛ-де ауру клеткалар сүйек кемігінің ішінен тараса, SLL-де олар лимфалық тіндің ішінен таралады. ХЛЛ/СЛЛ МБЛ екі топтан тұрады: ХЛЛ/СЛЛ МБЛ-нің төмен санының моноклональды В-клеткаларының қандағы саны <0,5x10⁹ клетка/литр (яғни 0,5x10⁹/л), ал жоғары ХЛЛ/СЛЛ МБЛ-нің жоғары санының моноклональды В-клеткаларының қандағы саны ≥0,5x10⁹/л, бірақ <5x10⁹/л. Осы моноклональды В-клеткаларының қандағы саны >5x10⁹/л болған адамдарда ХЛЛ диагнозы қойылады. ХЛЛ/СЛЛ МБЛ төмен саны ХЛЛ-ге өте сирек, ал ХЛЛ/СЛЛ МБЛ жоғары саны жылына 1-2% -ға дейін өседі. Осылайша, ХЛЛ-нің көптен бері жоғары ХЛЛ/СЛЛ МБЛ саны бар адамдарда болуы мүмкін. Бұл адамдар үшін аурудың әртүрлі асқынуларының дамуын бақылаудан басқа (МБЛ асқынуларын емдеуді қараңыз) және олардың ХЛЛ-ге дейін прогрестеуін бақылаудан басқа, белгілі бір емдеу әдісі жоқ. Сондай-ақ, ХЛЛ-нің лимфобласттық лимфома, түкті клеткалы лейкоз, жоғары дәрежелі Т-клеткалы лимфомалар, жіті миелоидты лейкоз, өкпе қатерлі ісігі, ми қатерлі ісігі, көз немесе тері меланомасы, сілекей бездерінің ісіктері және Капоси саркомалары сияқты басқа да агрессивті ауруларға айналуы туралы хабарланған. Бұл түрлендірулердің кейбіреулері RT деп аталса да, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы және көптеген шолулар Асқазан-ішек (АІ) қатысы созылмалы лимфоциттік лейкоз кезінде сирек кездеседі. Кейбір мәлімделген белгілерге интуссуцепция, кіші ішек бактериялық ластануы, колит және басқалар жатады. Әдетте, АІ-нің асқынулары ХЛЛ-де Рихтер трансформациясынан кейін пайда болады. Бүгінгі күнге дейін Рихтер трансформациясы жоқ созылмалы лимфоциттік лейкемияның АІ қатысы бар екі жағдай тіркелді.
Gastrointestinal (GI) involvement can rarely occur with chronic lymphocytic leukemia. Some of the reported manifestations include intussusception, small intestinal bacterial contamination, colitis, and others. Usually, GI complications with CLL occur after Richter transformation. Two cases to date have been reported of GI involvement in chronic lymphocytic leukemia without Richter's transformation.
Себеп
ХЛЛ эпигенетикалық өзгерістердің нәтижесінде де пайда болуы мүмкін, бұл ДНК тізбегінің өзін өзгертпей, нақты ДНК тізбегіне белгі қоятын бейімделулер. ХЛЛ-де бұл өзгерістерді үш түрлі метилдік топтарға жіктеуге болады (жаңа туған B клеткасы сияқты, жад B клеткасы сияқты және аралық), олар ДНК тізбегінің транскрипциялану деңгейіне әсер етеді. Кейбір маңызды генетикалық мутациялар мұраға қалуы мүмкін. ХЛЛ-дің пайда болу қаупін арттыратын бірнеше мутациялар бірге мұраланғанда, адамның сезімталдығы артуы мүмкін, өйткені ХЛЛ-мен байланысты бір ғана мутация жоқ. 2020 жылға дейін 45 сезімталдық локусы анықталды. Бұл локустардың 93% - ы иммундық жауапқа, жасушалардың тірі қалуына немесе Wnt сигналдауына қатысты 30 геннің экспрессиясының өзгеруімен байланысты. Agent Orange-қа ұшырау ХЛЛ пайда болу қаупін арттырады, ал гепатит С вирусына ұшырау қаупін арттыруы мүмкін. Иондаушы сәулеленуге ұшырау мен ХЛЛ даму қаупі арасында нақты байланыс жоқ.
Перифериялық қанның молекулалық зерттеуі және ағын цитометриясы
КЛЛ диагнозын қою үшін перифериялық қанды микроскоппен қарап тексеру және клоналдылықты растау үшін, сондай-ақ лимфоциттерді ағын цитометриясы арқылы талдау қажет. Екі әдіс те қанның аз мөлшерімен оңай жасалады. Ағын цитометрі сұйықтықтағы жеке жасушалардың бетіндегі молекулалардың экспрессиясын зерттейді. Бұл үшін құрал танитын флуоресценттік белгілері бар маркерлік молекулаларға қарсы арнайы антиденелер қолданылады. КЛЛ-де лимфоциттердің барлығы генетикалық тұрғыдан бірдей, себебі олар бір В-клеткалық тектің ұрпақтары, CD19 және CD20 ортақ В-клеткалық маркерлерін экспрессиялайды, ал CD5 және CD23 беттік маркерлерінің экспрессиясы бұзылған. Смудж жасушалары – бұл цитоскелет ақуыздарының бір түрі болып табылатын виментиннің жетіспеуінен пайда болатын қатерлі жасушалар (виментин жасушаның ішкі құрылымын және механикалық беріктігін сақтайтын құрылымдық компонент).
Жер бетіндегі маркерлер
Жасуша бетіндегі атипиялық молекулалық үлгіде клетка бетіндегі маркерлер топтамалары 5 (CD5) және 23-тің бірдей экспрессиясы бар. Сонымен қатар, бір адамның барлық ХЛЛ жасушалары клоналды, яғни генетикалық тұрғыдан бірдей. Іс жүзінде, бұл аномальді В-жасушаларының барлық популяциясында тек бір-бірін өзара тоқтататын антидене жеңіл тізбегінің – каппа немесе ламбданың ғана анықталуы арқылы көрінеді. Қалыпты В-лимфоциттері антидене өндіретін әртүрлі жасушалардың қоспасынан тұрады, нәтижесінде каппа және ламбда экспрессиялайтын жасушалардың қоспасы пайда болады. Бұл В-жасушаларының қалыпты таралуының болмауы клоналдылықты анықтаудың негізгі факторы болып табылады, бұл кез келген В-жасушалық қатерлі ісіктің (В-жасушалық Ходжкин емес лимфома) диагнозын қоюдың маңызды элементі. Матутестің ХЛЛ баллы классикалық ХЛЛ-дің біртекті кіші тобын анықтауға мүмкіндік береді, ол бес маркердің экспрессиясы бойынша (CD5, CD23, FMC7, CD22 және иммуноглобулин жеңіл тізбегі) атипиялық/аралас ХЛЛ-ден ерекшеленеді. Матутестің ХЛЛ бағалау жүйесі классикалық ХЛЛ мен басқа В-жасушалық созылмалы лимфопролиферативті ауруларды ажыратуға өте көмектеседі, бірақ аралас/атипиялық ХЛЛ мен мантиялық жасушалық лимфома (MCL қатерлі В-жасушалары) арасындағы иммунологиялық ажырату үшін емес. ХЛЛ мен МКЛ арасындағы ажыратуды CD54 және CD200 сияқты стандартты емес маркерлерді қосу арқылы жақсартуға болады. Стандартты маркерлердің ішіндегі ең ажыратушы белгі CD20/CD23 орташа флуоресценция қарқындылығының қатынасы болып табылады. Керісінше, FMC7 экспрессиясы шекаралық жағдайларда күтпегендей жаңылысқа салуы мүмкін.
Matutes's CLL scoring system is very helpful for the differential diagnosis between classical CLL and the other B cell chronic lymphoproliferative disorders, but not for the immunological distinction between mixed/atypical CLL and mantle cell lymphoma (MCL malignant B cells). Discrimination between CLL and MCL can be improved by adding non routine markers such as CD54 and CD200. Among routine markers, the most discriminating feature is the CD20/CD23 mean fluorescence intensity ratio. In contrast, FMC7 expression can surprisingly be misleading for borderline cases.
Қарым-қатынас аурулары
Бұрын қанда ұқсас микроскоптық көрінісі бар, бірақ Т-клеткаларының фенотипі бар жағдайларды Т-клеткалы ХЛЛ деп атаған. Алайда, қазір бұл жеке ауру тобы ретінде танылып, Т-клеткалық пролимфоциттік лейкемия (Т ПЛЛ) ретінде жіктеледі. Т ПЛЛ-нің дұрыс диагнозы маңызды, себебі бұл сирек және агрессивті ауру. ХЛЛ-ді, ең көп балаларда диагностикаланатын және педиатриялық жағдайда жақсы емделетін өте агрессивті лимфобласттық лейкемиямен шатастыруға болмайды.
Нысаналы терапия
Нысаналы терапия қатерлі жасушаларды нақты нысанаға шабуылдайды, мақсаты – қалыпты жасушаларға зиян келтірмеу. КЛЛ-де қолданылатын нысаналы дәрілерге венетоклакс (Bcl 2 ингибиторы), ибрутиниб және акалабрутиниб (Брутонның тирозинкиназа ингибиторлары), иделализиб және дувелизиб (фосфоинозид 3 киназа ферментінің кейбір түрлерінің ингибиторлары), сондай-ақ CD20-ға (ритуксимаб, офатумумаб және обинтузумаб) және CD52-ге (алемтузумаб) қарсы моноклональді антиденелер жатады. Ерекше айта кетерлігі, BCR ингибиторлары сияқты нысаналы терапияның кейбір әсерлері КЛЛ жасушаларының ісікке көмектесетін Т жасушаларымен байланысын бұзу нәтижесі болуы мүмкін.
Көздік жасушаларды трансплантациялау
Аутологтық түбірлі жасушаларды трансплантациялау, қабылдаушының өзінің жасушаларын қолдану, ауруды толығымен дертінен айырмайды.
Жалынға төзімді КЛЛ
Рефрактивті ХЛЛ – соңғы қатерлі ісікке қарсы емнен кейін алты ай ішінде жақсы жауап бермейтін ауру.
Жүктілік кезінде
Лейкемия жүктілікпен сирек байланысты, әр 10 000 жүкті әйелдің шамамен біреуін қамтиды.
Болжам
КЛЛ ауруының болжамына адамдағы генетикалық мутацияның түрі әсер ете алады. Кейбір генетикалық мутациялар мен олардың болжамына қатысты мысалдар: IGHV аймағындағы мутациялардың болуы жалпы тіршілік етудің (OS) орташа мерзімін 20-25 жылдан артық қылады, ал осы аймақта мутацияның болмауы 8-10 жылдық орташа OS-ке байланысты; 13q хромосомасының жойылуы 17 жылдық орташа OS-пен байланысты, ал 12 хромосоманың трисомиясы, сондай-ақ 11q хромосомасының жойылуы 9-11 жылдық орташа OS-ке байланысты. Теломераның ұзындығы – тіршілік етудің маңызды прогностикалық көрсеткіші болып саналады. Бұдан өзге, адамның жынысы КЛЛ ауруының болжамы мен емдеу тиімділігіне де әсер ететіні анықталды. Атап айтқанда, әйелдер кейбір дәрілермен емделген кезде ауру прогрессиясы болмаған жағдайда ерлерге қарағанда ұзақ өмір сүреді.
Эпидемиология
КЛЛ – Азия, Латын Америкасы және Африка сияқты Батыс емес аймақтармен салыстырғанда Батыс әлемінде лейкемияның ең көп таралған түрі. Әлемдік деңгейде еркектердің КЛЛ-ға шалдығу ықтималдығы әйелдерге қарағанда екі есе жоғары. Диагноз қойылғандардың орташа жасы 70 жас. Дегенмен, егде жастағы адамдарда бұл айырмашылық азаяды: 80 жастан асқан соң КЛЛ-ның жаңа жағдайлары ерлер мен әйелдерде шамалас кездеседі. Сол жылы 2620 еркек және 1700 әйел (барлығы 4320 адам) КЛЛ-дан қайтыс болады деп болжануда. Батыс елдерінің халқында клиникалық белгілері байқалмайтын "ауру" қалыпты ересектердің 3,5%-ында және 70 жастан асқандардың 8%-ында анықталуы мүмкін. Яғни, көптеген дені сау қарт адамдарда КЛЛ-ға тән фенотиппен сипатталатын В-лимфоциттерінің шағын клондары табылады. Бұл жасушалардың клиникалық маңызы әлі белгісіз. Керісінше, КЛЛ Жапония, Қытай және Корея сияқты Азия елдерінде сирек кездеседі, бұл аймақтардағы барлық лейкемиялардың 10%-дан азын құрайды. АҚШ-қа көшіп келген жапондықтарда, Израильге көшіп келген африкалықтар мен азиялықтарда да осы көрсеткіш төмен. Өнеркәсіптік ластану деңгейі жоғары аймақтарда тұратын адамдарда лейкемия, әсіресе КЛЛ даму қаупі артады.
Зерттеу бағыттары
Жаңа терапиялардың, мысалы, мақсатты препараттардың пайда болуына байланысты сүйек миы трансплантациясының ролі азайып келеді. Сүйек миы трансплантациясы бірінші қадамдағы терапия ретінде ұсынылмайды, және тек бірінші қадамдағы терапиялар сәтсіз аяқталған жағдайларда немесе БКЛ 2 ингибиторларына жауап болмағанда ғана қолданылады. Пенсильвания университетінің медицина мектебінің Абрамсон қатерлі ісік орталығының зерттеушілері КЛЛ-ді емдеу үшін гендік терапияны, генетикалық түрлендірілген Т-клеткалар арқылы қолдануда алғашқы жетістіктерге қол жеткізгенін хабарлады. 2011 жылдың тамызында жарияланған зерттеу нәтижелері, модификацияланған Т-клеткалары қанға енгізілген үш науқастың деректеріне негізделген. Т-клеткалары организмде көбейіп, лейкемияға себеп болатын В-клеткаларды қоса, В-клеткаларын жоюға мүмкіндік беретін гендерді экспрессиялау үшін өзгертілді. Екі науқаста ремиссияға енді, ал үшінші науқастағы лейкемия 70%-ға азайды. Науқастардың біріне 13 жыл бұрын КЛЛ диагнозы қойылған, және ол клиникалық сынаққа қатысқанға дейін емделуі сәтсіз аяқталды. Т-клеткалары енгізілгеннен кейін бір апта өткен соң, оның қанындағы лейкемиялық клеткалар жоғалып кетті. Т-клеткалары процедурадан кейін алты айдан кейін де науқастардың қан ағынында табылды, яғни лейкемиялық клеткалар қайта пайда болған жағдайда олар аурумен күресе алады. Зерттеулер В-клетка рецепторларының сигнализациясына бағытталған терапияларды да зерттеп жатыр. Қазіргі уақытта Syk ингибиторлары – фостаматиниб және энтоспелетиниб сынақтардан өтуде. Ібрутиниб пен венетоклакс комбинациясының сынағында шағын топтағы адамдарда үміттендіретін нәтижелер алынды. Химерлік антиген рецепторлы Т-клеткалармен иммунотерапиядан өткен КЛЛ науқастарының жоғары жауап деңгейі байқалды.