Кіріспе
Ағылшын химигі Сэр Харольд Уолтер Крото (туған аты Харольд Уолтер Кротошинер; 7 қазан 1939 – 30 сәуір 2016) – ағылшын химигі. Ол Роберт Керл және Ричард Смоллимен бірге 1996 жылғы химия саласындағы Нобель сыйлығын фуллерендерді ашқандығы үшін бөлісті. Ол көптеген басқа да құрметтер мен наградалардың иегері болды. Крото Флорида мемлекеттік университетіндегі химия профессоры, Фрэнсис Эппес лауазымында карьерасын аяқтады, ол 2004 жылы осы университетке қосылды. Осыған дейін ол шамамен 40 жыл Сассекс университетінде жұмыс істеді. Крото ғылым білімін насихаттады және діни сенімді сынап бағалады.
Sir Harold Walter Kroto (born Harold Walter Krotoschiner; 7 October 1939 – 30 April 2016) was an English chemist. He shared the 1996 Nobel Prize in Chemistry with Robert Curl and Richard Smalley for their discovery of fullerenes. He was the recipient of many other honors and awards. Kroto ended his career as the Francis Eppes Professor of Chemistry at Florida State University, which he joined in 2004. Prior to this, he spent approximately 40 years at the University of Sussex. Kroto promoted science education and was a critic of religious faith.
Алғашқы жылдар
Крото Англияның Кембриджшир графтығындағы Эли аралының Висбех қаласында Эдит және Хайнц Кротошинер отбасында дүниеге келді. Оның есімі Силезия тегінен шыққан. Әкесінің әулеті Польшаның Бояново қаласынан, ал анасының әулеті Берлиннен келген. Оның ата-анасы екеуі де Берлинде туған және 1930 жылдары нацистік Германиядан қашқан босқындар ретінде Ұлыбританияға келген; әкесі еврей болған. Гарри Болтон қаласында өсті, ал екінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдық билік оның әкесін жау шетелдік ретінде Мэн аралына қамауға алды. Крото Болтон мектебінде оқыды, онда ол актер Ян МакКелленмен бірге оқыған. 1955 жылы Харольдтың әкесі отбасының тегін қысқартып, Крото деп өзгертті. Крото ғылыми зерттеулерде пайдалы дағдыларды дамытуға Меканоның, сондай-ақ екінші дүниежүзілік соғыстан кейін әкесінің ауа шарлары зауытында көмектесуінің үлкен пайдасы тигенін айтты. Ол Британ гуманистік қауымдастығының белгілі қолдаушысы болды. 2003 жылы ол Гуманистік манифестке қол қойған 22 Нобель сыйлығының лауреаттарының бірі болды. 2015 жылы Крото 65-ші Линдау Нобель сыйлығы лауреаттарының кездесуінің соңғы күні Климаттың өзгеруі жөніндегі 2015 жылғы Майнау декларациясына қол қойды. Декларацияға барлығы 76 Нобель сыйлығының иегері қол қойды және ол Парижде өткен COP21 климат саммиті аясында Франция Республикасының президенті Франсуа Олландқа тапсырылды.
Білім
Крото Болтон мектебінде білім алып, 1958 жылы Шеффилд университетіне түсті, онда 1961 жылы химия ғылымдары бойынша бірінші сыныптық дипломдық бакалавр дәрежесін және 1964 жылы молекулалық спектроскопия бойынша докторлық диссертациясын қорғады. 1975 жылы ол химия профессоры атанды. Бұл Сюссекстегі әріптесі Дэвид Уолтонмен бірге ұзақ сызықты көміртекті тізбектерден тұратын молекулалардың зертханалық микротолқындық өлшеулерімен бірге жүрді, нәтижесінде канадалық астрономдармен бірлескен радиоастрономиялық байқаулар осы ерекше көміртекті түрлердің жұлдыздаралық кеңістікте және кейбір жұлдыздардың – көміртектің көп мөлшеріне ие қызыл алыптардың сыртқы атмосферасында салыстырмалы түрде көп кездесетінін таңқаларлық түрде көрсетті.
Бакминстерфуллериннің ашылуы
1985 жылы Сассекс зерттеулері мен жұлдыздық жаңалықтар негізінде, қызыл алып жұлдыздар атмосферасындағы химиялық реакцияларды модельдеген зертханалық тәжірибелер (Райс университетінде Джеймс Р. Хит, Шон К. О'Брайен, Юань Лю, Роберт Керл және Ричард Смоллимен бірлесіп) тұрақты С60 молекулаларының конденсацияланатын көміртегі буынан спонтанды түрде пайда болатынын көрсетті. Бірлескен зерттеушілер лазер сәулесін графитке бағыттап, нәтижелерді зерттеді. С60 молекуласы – 12 бесбұрыштан және 20 алтыбұрыштан тұратын, көміртегі атомдарынан құралған, футболға ұқсас симметриялы молекула. Крото молекулаға Бакминстер Фуллердің атын берді, өйткені ол геодезиялық күмбездерді ұсынған еді, ал күмбез тұжырымы жаңа түрдің мүмкін құрылымына түйсік берді. 1985 жылы C60 ашылуы Кротоны спектроскопиядағы зерттеулерінен C60 құрылымдық тұжырымының салдарларын зерттеуге (және оны дұрыс екенін дәлелдеуге) және химия мен материалтану салаларындағы мүмкіндіктерін пайдалануға итермеледі. Бұл зерттеу фуллерен деп аталатын көміртегінің жаңа аллотропын ашуға маңызды үлес қосты. Көміртегінің басқа аллотроптарына графит, алмаз және графен жатады. Кротоның 1985 жылғы «C60: Бакминстерфуллерин» атты мақаласы, әріптестері Дж.Р. Хит, С.С. О'Брайен, Р.Ф. Кёрл және Р.Э. Смоллимен бірге жарияланған, 2015 жылы Американдық химия қоғамының Химия тарихы бөлімінен «Химиялық жаңалықтар үшін сыйлық» танылды және Райс университетіне табысталды. ФГУ-да ол профессор Алан Маршаллмен бірге көміртегі буы, профессорлар Нареш Далал (ФГУ) және Тони Читам (Кембридж)пен стратегиялық маңызға ие электрлік және магниттік қасиеттері бар ашық құрылымды конденсацияланған фазалық жүйелер, сондай-ақ наноқұрылымдық жүйелердің қалыптасу механизмі мен қасиеттері туралы іргелі зерттеулер жүргізді. Бұдан өзге, ол FSU-да фуллерендер, металлофуллерендер және жұлдыздық/жұлдызаралық кеңістіктегі полициклдік ароматты көмірсутектердің астрохимиясын, сондай-ақ жұлдыздық шаңмен байланысын зерттеуге қатысты.
Білім беру саласындағы аудит және мемлекеттік қызмет
1995 жылы ол Вега ғылым қоры, Ұлыбританияның білім беру қайырымдылық ұйымын құрды. Ол жоғары сапалы ғылыми фильмдер жасады, оның ішінде Нобель сыйлығының лауреаттарымен лекциялар мен сұхбаттар, талқылау бағдарламалары, мансаптық бағдарламалар және теледидар мен интернет трансляциясы үшін оқу ресурстары бар еді. Вега 280-нен астам бағдарлама шығарды, олар Вега веб-сайтынан тегін трансляцияланды, ол телеарна ғылыми арнасы ретінде жұмыс істеді. Қор 2012 жылы жабылды. 2009 жылы Крото екінші ғылыми білім беру жобасын – Geoset әзірлеуін бастады. Ғылым, инженерия және технология саласындағы білім беруді жаһандық деңгейде кеңейту мақсатындағы GEOSET – білім берушілер мен жалпы жұртшылық үшін тегін жүктеуге қолжетімді, үнемі өсіп келе жатқан оқу модульдерінің қоймасы. Бағдарламаның мақсаты – жетекші университеттер мен мекемелерден алынған білім беру бейнелері мен презентацияларынан тұратын жаһандық репозиторий құру арқылы ғылым туралы білімді арттыру. 2003 жылы, Блэр мен Буштің Иракқа, Ирактың жаппай қырып-жоятын қарулары бар деген желеумен басып кіруінен бұрын, Крото Ұлыбританияның онға жуық Нобель сыйлығының лауреаттары қол қоятын хатты жариялауды ұйымдастырды. Бұл хатты оның досы, Нобель бейбіт сыйлығының лауреаты, марқұм сэр Джозеф Ротблат жазды және 2003 жылдың 15 ақпанында «Таймс» газетінде жарияланды. Ол 2002 жылдан 2003 жылға дейін Ұлыбританияның апталық басылымы – Times Higher Education Supplement үшін көбінесе пікірлер жиынтығынан тұратын мақалалар жазды. 2002 жылдан 2004 жылға дейін Крото Корольдік химия қоғамының президенті болды. 2004 жылы ол Флорида мемлекеттік университетінің химия факультетіндегі Фрэнсис Эппс профессоры болып тағайындалды, онда наноғылым мен нанотехнология саласында зерттеулер жүргізді. Ол 2010 жылдың 29 сәуірінде Оберн университетінде, ал 2010 жылдың 13 қазанында Роберт Керлмен бірге Райс университетінің Джеймс А. Бейкер III қоғамдық саясат институтында сөз сөйледі. 2010 жылдың қазан айында Крото АҚШ ғылым және инженерия фестивалінің «Лауреатпен түскі ас» бағдарламасына қатысты, онда орта және жоғары сынып оқушылары Нобель сыйлығының лауреаты ғалыммен бейресми әңгімелесуге мүмкіндік алды. 2011 жылдың 5-11 қаңтарында ол Керала штатының Коттайам қаласындағы Махатма Ганди университетінде сөз сөйледі. Крото 2011 жылы CSICon-да сөз сөйледі, бұл «ғылыми зерттеулер мен сыншыл ойлауға арналған» конвенция, оны Скептикалық зерттеулер комитеті Skeptical Inquirer журналымен және Скептикалық зерттеулер орталығымен бірлесіп ұйымдастырды. Сонымен қатар, ол Эстонияда өткен Халықаралық физика олимпиадасында IPhO 2012 лекциясын оқыды. 2014 жылы Крото Канар аралдарындағы Starmus фестивалінде сөз сөйлеп, ғылымдағы, химиядағы және дизайн саласындағы өмірі туралы лекция берді.
Жеке өмір
1963 жылы Крото Маргарет Хенриетта Хантерге үйленді, ол да сол кезде Шеффилд университетінің студенті еді. Олардың екі ұлы болды. Крото өмірі бойы кино, театр, өнер және музыканы ұнатты, сонымен қатар өзінің суреттерін жариялаған.
Жеке сенімдер
Крото "шынайы атеист" болды. Ол Amnesty International ұйымын қолдады. Ол діни догмалардың адамдарды әдепсіз немесе адамдық емес іс-әрекеттерге келісім беруге итермелейтіні туралы пікірін былай түсіндірді: "Берни Мэдофф жасаған жалғыз қателік – осы өмірде пайда әкелетінін уәделегені". Ол ғалымдардың бүкіл түрдің игілігі үшін жұмыс істеуге жауапкершілігі бар деп санады. 2010 жылдың 15 қыркүйегінде Крото 54 басқа да қоғамдық тұлғамен бірге The Guardian газетінде жарияланған ашық хатқа қол қойды, онда олар Папа Бенедикт XVI-ның Ұлыбританияға жасаған мемлекеттік сапарына қарсы екендіктерін білдірді. Крото Астероид күніне қол қойғандардың алғашқыларының бірі болды. 2008 жылы Крото Майкл Рейсті эволюциямен қатар жаратылыстануды оқытуға бағытталғаны үшін сынады. Крото ұйымдасқан онлайн ақпараттың көбеюін "Білім беру революциясы" деп бағалады және оны Google, YouTube және Wikipedia-ға сілтеме жасай отырып, "GooYouWiki" әлемі деп атады.
Графикалық дизайн
Бакминстерфуллериннің ашылуы Кротоның көркем және графикалық дизайн студиясын ашу арманынан бас тартуына себеп болды – ол көп жылдар бойы жартылай кәсіби графикамен айналысып келген. Дегенмен, Кротоның графикалық дизайнының нәтижесінде көптеген плакаттар, бланктер, логотиптер, кітап/журнал мұқабалары, медальдердің дизайны және тағы да басқалар жасалды. Ол Sunday Times Book Jacket Design байқауында (1964) және Moet Hennesy/Louis Vuitton Science pour l'Art сыйлығында (1994) графика саласындағы жүлделерді алғаннан кейін көркем туындыларын жасады. (2001) жұмыстары Лондон Корольдік академиясының жазғы көрмесінде (2004) көрсетілді.