Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түстердің іс жүзіндегі мінез-құлқын сипаттау принциптері
Principles to describe the practical behavior of colors
Түстер теориясы, немесе дәлірек айтқанда дәстүрлі түстер теориясы – түстердің мінез-құлқын, атап айтқанда түстерді қосу, түстердің контрасты, түстердің үйлесімділігі, түстер схемалары және түстердің символикасын сипаттайтын білімнің тарихи жиынтығы. Қазіргі заманғы түстер теориясы көбінесе түс ғылымы деп аталады. Қолданыс аясы бойынша нақты айырмашылық болмаса да, дәстүрлі түстер теориясы көбірек субъективті және көркемдік мақсатта қолданылады, ал түс ғылымы көбірек объективті және химия, астрономия немесе түс көшіру сияқты функционалдық мақсатта қолданылады. Түстер теориясы кем дегенде Аристотельдің "Түстер туралы" еңбегіне дейін жетеді. "Түстер теориясының" ресми қалыптасуы 18 ғасырда басталды, бастапқыда Исаак Ньютонның түстер теориясы ("Оптика", 1704) және негізгі түстердің мәні туралы пікір таластары кезінде. 19 ғасырдың соңында дәстүрлі түстер теориясы мен түс ғылымы арасында үзіліс пайда болды.
Color theory, or more specifically traditional color theory, is the historical body of knowledge describing the behavior of colors, namely in color mixing, color contrast effects, color harmony, color schemes and color symbolism. Modern color theory is generally referred to as Color science. While there is no clear distinction in scope, traditional color theory tends to be more subjective and have artistic applications, while color science tends to be more objective and have functional applications, such as in chemistry, astronomy or color reproduction. Color theory dates back at least as far as Aristotle's treatise On Colors. A formalization of "color theory" began in the 18th century, initially within a partisan controversy over Isaac Newton's theory of color (Opticks, 1704) and the nature of primary colors. By the end of the 19th century, a schism had formed between traditional color theory and color science.
Тарих
Түс теориясы ежелгі заманға дейін барып жетеді, оның бастаулары Аристотельдің (б.з.д. 322 ж.) «Түстер туралы» еңбегінде және Клавдий Птолемейдің (б.з.д. 168 ж.) «Оптика» шығармасында көрінеді. Жарықтың түске тигізетін әсері әл-Кинди (873 ж. қайтыс болған) және Ибн әл-Хайсам (1039 ж. қайтыс болған) тарапынан зерттелді және одан әрі ашылды. Ибн Сина (1037 ж. қайтыс болған), Насир әл-Дин әл-Түси (1274 ж. қайтыс болған) және Роберт Гроссетест (1253 ж. қайтыс болған) Аристотельдің тұжырымдамасына қарсы, қарадан аққа жетудің бірнеше жолы бар екенін анықтады. Түс теориясының қағидаларына қатысты заманауи көзқарастарды Леоне Баттиста Альбертидің (1435 ж.) және Леонардо да Винчидің (1490 ж.) жазбаларында табуға болады. RYB негізгі түстері 18-ғасырдағы түс көру теориясының негізін құрады, себебі олар барлық физикалық түстерді қабылдауда және пигменттер мен бояулардың араласуындағы негізгі сезімдік қасиеттер болып табылады. Бұл теориялар 18-ғасырдағы түрлі түстердің психологиялық әсерлерін зерттеу арқылы, әсіресе түс кейінісіндегі суреттерде және түсті жарықтағы қарама-қарсы көлеңкелерде пайда болатын «толықтырушы» немесе қарама-қарсы түстер арасындағы контрастты күшейтті. Осы идеялар мен көптеген жеке бақылаулар түс теориясының негізін қалаушы екі құжатында жинақталды: неміс ақыны Иоганн Вольфганг фон Гётедің «Түстер туралы теориясы» (1810) және француз өнеркәсіптік химигі Мишель Эжен Шеврольдің «Бір мезгілдегі түстердің контрасты туралы заңы» (1839). Чарльз Хейтер «Үш бастапқы түс туралы жаңа практикалық трактат, толыққанды ақпарат жүйесі ретінде қарастырылған» (Лондон, 1826) жариялады, онда ол барлық түстерді тек үш түстен қалай алуға болатынын сипаттады. Кейіннен неміс және ағылшын ғалымдары 19-ғасырдың соңында түс қабылдауын үш монохроматикалық жарықтың қосылуы арқылы модельделген түрлі негізгі түстер жиынтығы ретінде ең жақсы сипаттайтынын анықтады. Келесі зерттеулер осы негізгі түстерді торшадағы үш түрлі түс рецепторларының немесе конустардың жарыққа әртүрлі реакцияларымен байланыстырды (трихроматизм). Осы негізде 20-ғасырдың басында түс қоспасының немесе колориметрияның сандық сипаттамасы, сондай-ақ қарсы процестер теориясы сияқты түс кеңістігі мен түс қабылдаудың бірқатар күрделі модельдері жасалды. Осы кезеңде өнеркәсіптік химия жарыққа төзімді синтетикалық пигменттердің түстер ауқымын кеңейтті, бұл бояулар, бояулар мен сиялардың түстер қоспаларында қанықтықтықты арттыруға мүмкіндік берді. Сондай-ақ, түсті фотосуреттерді жасау үшін қажетті бояулар мен химиялық процестерді жасады. Нәтижесінде үш түсті басып шығару эстетикалық және экономикалық тұрғыдан мүмкін болды, ал суретшілердің түс теориясы сия немесе фотосурет бояуларында ең тиімді негізгі түстерге бейімделді: циан, маджента және сары (CMY). (Басып шығаруда қара түсті бояуларға қара сия қосылады, ол CMYK жүйесі деп аталады; басып шығаруда да, фотосуретте де ақ түсті қағаздың түсі қамтамасыз етеді.) Бұл CMY негізгі түстері RGB негізгі түстерімен және субтрактивті түс қоспасымен үйлестірілді, CMY негізгі түстерін тек бір ретиналық негізгі түсті сіңіретін заттар ретінде анықтады: циан тек қызыл (−R + G + B), маджента тек жасыл (+R − G + B) және сары тек көк қызғылт (+R + G − B) сіңіреді. CMYK немесе процесс түсті басып шығаруды басып шығару үшін түрлі-түсті түстерді өндірудің экономикалық тәсілі ретінде түсіну маңызды, бірақ кейбір түстерді, әсіресе апельсинді және күлгінді қайта шығаруда шектеулер бар. Баспа процесінде басқа түстерді қосу арқылы түстердің кең ауқымын алуға болады, мысалы, Pantone-нің Hexachrome баспа сиясы жүйесінде (алты түс). 19-ғасырдың көп бөлігінде көркем түс теориясы ғылыми түсініктен қалып қойды немесе көпшілікке арналған ғылым кітаптарымен толықтырылды, әсіресе американдық физик Огден Рудтың «Заманауи хроматикасы» (1879) және Альберт Мунселлдің («Түстер кітабы», 1915, Мунселл түстер жүйесін қараңыз) және Вильгельм Оствульдтың («Түстер атласы», 1919) ерте түс атластары. 20-ғасырдың басында Германия Баухаусына қатысты немесе онымен байланысты суретшілердің, атап айтқанда Василий Кандинский, Иоганнес Иттен, Фабер Биррен және Йозеф Альберстің еңбектерімен көркем түс теориясы дамыды, олардың жазбалары түс дизайны принциптерін эмпирикалық немесе демонстрациялық зерттеулермен үйлестірді.
Color theory is rooted in antiquity, with early musings on color in Aristotle's (d. 322 BCE) On Colors and Claudius Ptolemy's (d. 168 CE) Optics. The influence of light on color was investigated and revealed further by al Kindi (d. 873) and Ibn al Haytham (d. 1039). Ibn Sina (d. 1037), Nasir al Din al Tusi (d. 1274), and Robert Grosseteste (d. 1253) discovered that contrary to the teachings of Aristotle, there are multiple color paths to get from black to white. More modern approaches to color theory principles can be found in the writings of Leone Battista Alberti (c. 1435) and the notebooks of Leonardo da Vinci (c. 1490). The RYB primary colors became the foundation of 18th century theories of color vision, as the fundamental sensory qualities that are blended in the perception of all physical colors, and conversely, in the physical mixture of pigments or dyes. These theories were enhanced by 18th century investigations of a variety of purely psychological color effects, in particular the contrast between "complementary" or opposing hues that are produced by color afterimages and in the contrasting shadows in colored light. These ideas and many personal color observations were summarized in two founding documents in color theory: the Theory of Colours (1810) by the German poet Johann Wolfgang von Goethe, and The Law of Simultaneous Color Contrast (1839) by the French industrial chemist Michel Eugène Chevreul. Charles Hayter published A New Practical Treatise on the Three Primitive Colours Assumed as a Perfect System of Rudimentary Information (London 1826), in which he described how all colors could be obtained from just three. Subsequently, German and English scientists established in the late 19th century that color perception is best described in terms of a different set of primary colors—red, green and blue violet (RGB)—modeled through the additive mixture of three monochromatic lights. Subsequent research anchored these primary colors in the differing responses to light by three types of color receptors or cones in the retina (trichromacy). On this basis the quantitative description of the color mixture or colorimetry developed in the early 20th century, along with a series of increasingly sophisticated models of color space and color perception, such as the opponent process theory. Across the same period, industrial chemistry radically expanded the color range of lightfast synthetic pigments, allowing for substantially improved saturation in color mixtures of dyes, paints, and inks. It also created the dyes and chemical processes necessary for color photography. As a result, three color printing became aesthetically and economically feasible in mass printed media, and the artists' color theory was adapted to primary colors most effective in inks or photographic dyes: cyan, magenta, and yellow (CMY). (In printing, dark colors are supplemented by black ink, known as the CMYK system; in both printing and photography, white is provided by the color of the paper.) These CMY primary colors were reconciled with the RGB primaries, and subtractive color mixing with additive color mixing, by defining the CMY primaries as substances that absorbed only one of the retinal primary colors: cyan absorbs only red (−R+G+B), magenta only green (+R−G+B), and yellow only blue violet (+R+G−B). It is important to add that the CMYK, or process, color printing is meant as an economical way of producing a wide range of colors for printing, but is deficient in reproducing certain colors, notably orange and slightly deficient in reproducing purples. A wider range of colors can be obtained with the addition of other colors to the printing process, such as in Pantone's Hexachrome printing ink system (six colors), among others. For much of the 19th century artistic color theory either lagged behind scientific understanding or was augmented by science books written for the lay public, in particular Modern Chromatics (1879) by the American physicist Ogden Rood, and early color atlases developed by Albert Munsell (Munsell Book of Color, 1915, see Munsell color system) and Wilhelm Ostwald (Color Atlas, 1919). Major advances were made in the early 20th century by artists teaching or associated with the German Bauhaus, in particular Wassily Kandinsky, Johannes Itten, Faber Birren and Josef Albers, whose writings mix speculation with an empirical or demonstration based study of color design principles.
Түстерді араластыру
Түс теориясының алғашқы мақсаттарының бірі пигменттерді арастыру ережелерін анықтау болды. Дәстүрлі түс теориясы физикалық әлемнің қасиеттері емес, әртүрлі сезімдік тәжірибелермен сипатталатын "таза" немесе идеалды түстерге негізделген. Бұл дәстүрлі түс теориясы қағидаларында қателіктерге әкелді, олар кейде заманауи түсіндірмелерде түзетілмейді. Тағы бір мәселе – түс әсерін толық немесе категориялық түрде сипаттау, мысалы, түс ғылымы әдетте қарастыратын үш түс қасиетінің орнына, жалпы түстер ретінде қарастырылатын "сары" мен "көк" арасындағы қарама-қайшылық ретінде сипаттау: тон, қанықтық және жарықтық. Бұл шатасулар ішінара тарихи себептерге байланысты, және 19 ғасырдың соңына дейін түс қабылдау туралы ғылыми белгісіздік шешілмеген кезде, көркемдік көзқарастар қалыптасқан болатын. Олар сондай-ақ, түс қабылдаудың өте контекстуалды және икемді сипатын абстрактілі түс сезімдерімен сипаттау әрекетінен де туындайды, оларды кез келген визуальды орта құралымен бірдей тудыруға болады.
One of the earliest purposes of color theory was to establish rules governing the mixing of pigments. Traditional color theory was built around "pure" or ideal colors, characterized by different sensory experiences rather than attributes of the physical world. This has led to several inaccuracies in traditional color theory principles that are not always remedied in modern formulations. Another issue has been the tendency to describe color effects holistically or categorically, for example as a contrast between "yellow" and "blue" conceived as generic colors instead of the three color attributes generally considered by color science: hue, colorfulness and lightness. These confusions are partly historical and arose in scientific uncertainty about color perception that was not resolved until the late 19th century when artistic notions were already entrenched. They also arise from the attempt to describe the highly contextual and flexible behavior of color perception in terms of abstract color sensations that can be generated equivalently by any visual media.
Негізгі түстер
Түс теориясы барлық мүмкін түстерді алуға болатын үш таза негізгі түс бар екенін көрсетеді. Олар кейде қызыл, сары және көк (RYB) немесе қызыл, жасыл және көк (RGB) деп есептеледі. Кез келген бояу немесе сыяның осы идеалды көрсеткіштерге сай келмеуі, түс беретін заттардың тазалығының жетіспеуінен немесе кемшілігінен деп есептеледі. Ал қазіргі заманғы түс ғылымы жалпыға ортақ негізгі түстерді мойындамайды (шекті түстердің комбинациясы барлық басқа түстерді шығара алмайды) және тек нақты түстік кеңістікті анықтау үшін негізгі түстерді қолданады.
Color theory asserts three pure primary colors that can be used to mix all possible colors. These are sometimes considered as red, yellow and blue (RYB) or as red, green and blue (RGB). Ostensibly, any failure of specific paints or inks to match this ideal performance is due to the impurity or imperfection of the colorants. In contrast, modern color science does not recognize universal primary colors (no finite combination of colors can produce all other colors) and only uses primary colors to define a given color space.
Қосымша түстер
Түсті жарықтарды араластыру үшін Исаак Ньютонның түстер доңғалағы көбінесе толықтырғыш түстерді сипаттау үшін қолданылады, яғни бір-бірінің реңін жоятын түстер, нәтижесінде ахроматты (ақ, сұр немесе қара) жарық қоспасы пайда болады. Ньютон болжам жасады, түстер шеңберінде бір-біріне тікелей қарсы орналасқан түстер бір-бірінің реңін жояды; бұл идея 19 ғасырда толыққанды дәлелденді. Толықтырғыш түстердің мысалы – қызғылт сары және жасыл. Ньютонның түстер шеңберіндегі басты қағида – «жанды» немесе ең қаныққан түстер шеңбердің сыртқы шенімен орналасқан, ал ахроматты ақ түс – ортасында. Содан кейін екі спектрлік түстің қоспасының қанықтығы олардың арасындағы түзу сызықпен есептелді; үш түстің қоспасы – үшбұрыш нүктелерінің «ауырлық орталығымен» немесе центроидымен есептелді, және т.б. Субтрактивті негізгі түстер мен RYB түстер моделіне негіделген дәстүрлі түстер теориясына сәйкес, сары мен күлгілт, қызғылт көк пен ақ көк, немесе қызыл мен жасыл араластырылғанда теңдес сұр түс шығады, бұл суретшінің толықтырғыш түстері болып табылады. Суретшінің негізгі түстерінің тиімді жұмыс істеуіне себеп – қолданылатын пигменттердің жетілмегендігі, олардың сіңіру қисықтары еңіске ие және концентрацияға байланысты түстерін өзгертеді. Жоғары концентрацияда таза қызыл пигмент төмен концентрацияда қызғылт сарыға ұқсауы мүмкін. Бұл оған басқа жағдайда мүмкін болмас қызғылт түстер жасауға мүмкіндік береді. Сол сияқты, жоғары концентрациядағы ультрамарин көк түсі төмен концентрацияда циан ретінде көрінеді, осымен оны жасыл түс жасау үшін қолдануға болады. Хром қызыл пигменттері концентрациясы төмендегенде апельсин, содан кейін сары түске айналуы мүмкін. Көк түстің және хром қызылдың өте аз мөлшерін араластырып, жасыл түс алуға да болады. Бұл майлы бояулармен акварель және бояуларға қарағанда жақсы нәтиже береді. Ескі негізгі түстер жұмыс істеуі үшін еңіс сіңіру қисықтары мен пигменттік ағынына тәуелді, ал жаңа, ғылыми тұрғыдан алынған түстер спектрдің белгілі бір бөліктерінде сіңіру мөлшерін бақылауға негізделген.
For the mixing of colored light, Isaac Newton's color wheel is often used to describe complementary colors, which are colors that cancel each other's hue to produce an achromatic (white, gray or black) light mixture. Newton offered as a conjecture that colors exactly opposite one another on the hue circle cancel out each other's hue; this concept was demonstrated more thoroughly in the 19th century. An example of complementary colors would be magenta and green. A key assumption in Newton's hue circle was that the "fiery" or maximum saturated hues are located on the outer circumference of the circle, while achromatic white is at the center. Then the saturation of the mixture of two spectral hues was predicted by the straight line between them; the mixture of three colors was predicted by the "center of gravity" or centroid of three triangle points, and so on. According to traditional color theory based on subtractive primary colors and the RYB color model, yellow mixed with purple, orange mixed with blue, or red mixed with green produces an equivalent gray and are the painter's complementary colors. One reason the artist's primary colors work at all is due to the imperfect pigments being used have sloped absorption curves and change color with concentration. A pigment that is pure red at high concentrations can behave more like magenta at low concentrations. This allows it to make purples that would otherwise be impossible. Likewise, a blue that is ultramarine at high concentrations appears cyan at low concentrations, allowing it to be used to mix green. Chromium red pigments can appear orange, and then yellow, as the concentration is reduced. It is even possible to mix very low concentrations of the blue mentioned and the chromium red to get a greenish color. This works much better with oil colors than it does with watercolors and dyes. The old primaries depend on sloped absorption curves and pigment leakages to work, while newer scientifically derived ones depend solely on controlling the amount of absorption in certain parts of the spectrum.
Түстер мен реңктер
Пигменттерді араластырғанда, әрқашан бастапқы түстерге қарағанда қараңғырақ және қанығу деңгейі төмен түс пайда болады. Бұл аралас түсті бейтарап түске – сұр немесе қараға қарай жылжытады. Жарықтардың жарықтығы немесе энергия деңгейін реттеу арқылы оларды жарықтандыруға немесе күңгірттеуге болады. Ал кескіндемеде жарықтық ақ, қара немесе түстің толықтырушы түсімен араластыру арқылы реттеледі. Кейбір суретшілер арасында бояу түсін қара бояу қосу арқылы күңгірттеу (мұндай түстер көлеңке деп аталады) немесе ақ бояу қосу арқылы ашық ету (мұндай түстер тон деп аталады) әдеттегі жағдай. Дегенмен, бұл әрқашан реалистік сурет салу үшін ең жақсы тәсіл емес, себебі түстердің реңі де өзгеріп кетуі мүмкін. Мысалы, қара түс қосу арқылы сары, қызыл және қызғылт сары сияқты түстер жасыл немесе көк түстің жағына қарай ығысады. Ақ түс қосу арқылы түсті ашық ету қызыл және апельсин түстерімен араластырылғанда көк түске қарай ығысуы мүмкін. Түсті күңгірттеудің тағы бір тәсілі – оның қарама-қарсы немесе толықтырушы түсін (мысалы, сары-жасылға қызғылт-қызыл қосу) рең өзгерісіз бейтараптандыру үшін және қосылған түс бастапқы түстен қараңғырақ болса, оны күңгірттеу үшін пайдалану. Түсті ашық ету кезінде бұл рең өзгерісін түзету үшін аралас түске аздап жақын түс қосу арқылы жасауға болады, бұл араластың реңін бастапқы түске қайтаруға көмектеседі (мысалы, қызыл мен ақ араластың көк түске қарай сәл ығысу тенденциясын түзету үшін аздап апельсин қосуға болады).
When mixing pigments, a color is produced which is always darker and lower in chroma, or saturation, than the parent colors. This moves the mixed color toward a neutral color—a gray or near black. Lights are made brighter or dimmer by adjusting their brightness, or energy level; in painting, lightness is adjusted through mixture with white, black, or a color's complement. It is common among some painters to darken a paint color by adding black paint—producing colors called shades—or lighten a color by adding white—producing colors called tints. However, it is not always the best way for representational painting, as an unfortunate result is for colors to also shift in hue. For instance, darkening a color by adding black can cause colors such as yellows, reds, and oranges, to shift toward the greenish or bluish part of the spectrum. Lightening a color by adding white can cause a shift towards blue when mixed with reds and oranges. Another practice when darkening a color is to use its opposite, or complementary, color (e. g. purplish red added to yellowish green) to neutralize it without a shift in hue and darken it if the additive color is darker than the parent color. When lightening a color this hue shift can be corrected with the addition of a small amount of an adjacent color to bring the hue of the mixture back in line with the parent color (e. g. adding a small amount of orange to a mixture of red and white will correct the tendency of this mixture to shift slightly towards the blue end of the spectrum).
Бөлінген негізгі палитра
Сурет салу және басқа да бейнелеу өнерінде екі өлшемді түстер шеңберлері немесе үш өлшемді түстер денелері түстер арасындағы маңызды қатынастарды көрсету үшін қолданылады. Бөлінген негізгі палитра – бұл түстер шеңберіндегі модель, ол дәстүрлі негізгі түстерді – қызыл, сары және көк түстерді араластырған кезде жиі туындайтын қанағаттандырмайтын нәтижелерді түсіндіруге және түзетуге тырысады. Суретшілер қызыл, сары және көк түстерді ұзақ жылдар бойы негізгі түстер деп санаған. Бірақ практикада осы түстерден жасалған көптеген қоспалардың түсті қанықтығы жеткіліксіз болады. Негізгі түстердің жаңа жиынтығын қабылдаудың орнына, бөлінген негізгі теорияның жақтастары хроманың жетіспеуін бояулардағы химиялық қоспалардың, басқа түстердің шағын мөлшерінің болуымен немесе идеалды негізгі түстерден көршілес түстерге қарай бұрылумен түсіндіреді. Мысалы, әрбір қызыл бояу көк немесе сарыға, әрбір көк бояу қызыл немесе жасылға, ал әрбір сары бояу жасыл немесе қызғылт сарыға қарай бұрылады. Осы бұрылыстар нәтижесінде бір-бірін толықтыратын түстердің жиынтығы пайда болып, түстің күңгірттелуіне әкеледі. Бөлінген негізгі теорияға сәйкес, жарқын қоспалы түстер алу үшін екі негізгі түсті қолдану қажет, олардың бұрылыстары түстер шеңберінде араластырылатын түстің бағытына сәйкес келеді, мысалы, жасылға бұрылған көк және жасылға бұрылған сарыны біріктіріп, жарқын жасыл түс жасауға болады. Осы ойға сүйене отырып, бөлінген негізгі теорияның жақтастары әрбір негізгі түстің екі нұсқасы жоғары хромалы түстердің кең спектрін араластыру үшін қажет деген қорытындыға келеді. Шындығында, түстердің бұрылуы химиялық қоспаларға байланысты емес. Керісінше, кез келген бояудың сыртқы түрі оның химиялық және физикалық қасиеттерімен анықталады, ал оның тазалығы біздің идеалды түс туралы кездейсоқ ұғымымызға қатысы жоқ. Сонымен қатар, түстер гаммасын оңтайландыратын негізгі түстердің анықталуы адамның түсті қабылдауының физиологиялық негіздерімен анықталады. Адамдар көре алатын түстердің толық спектрін алу үшін үш негізгі бояуды араластыра алмаса да, жоғары хромалы қоспалар қажет болғанда қызыл, сары және көк түсті таңдау тиімсіз. Себебі сурет салу – бұл азайту процесі, онда қызыл және көк түстер негізгі емес, екінші реттік түстер болып табылады. Принцип бойынша кемшіліктері болғанымен, бөлінген негізгі жүйе практикада сәтті болуы мүмкін, өйткені ұсынылған көкке бұрылған қызыл және жасылға бұрылған көк түстер жиі маджента мен цианың шамамен сәйкес келеді, ал қызғылт сарыға бұрылған қызыл және күлгінге бұрылған көк түстер қосалқы түстер ретінде қолданылады, олар араластырылатын гамманы одан әрі кеңейтуге көмектеседі. Бұл жүйе, әзірге, Ньютонның геометриялық ережесінің қарапайымдалған нұсқасы болып табылады, яғни түстер шеңберінде бір-біріне жақын түстер көбірек жарқын қоспалар береді. Дегенмен, екі негізгі түстен жасалған қоспа, екі екінші түстен жасалғаннан гөрі әлдеқайда қанықты болады, тіпті екі жұп түстер шеңберінде бірдей қашықтықта болса да, түстерді араластыру нәтижелерін болжауда шеңберлі модельдің шектеулерін көрсетеді.
In painting and other visual arts, two dimensional color wheels or three dimensional color solids are used to represent the essential relationships between colors. The split primary palette is a color wheel model that attempts to explain, and to compensate for, the unsatisfactory results often produced when mixing the traditional primary colors, red, yellow, and blue. Painters have long considered red, yellow, and blue to be primary colors. In practice, however, many of the mixtures produced from these colors lack chromatic intensity. Rather than adopting an updated set of primary colors, proponents of split primary theory explain this lack of chroma by the purported presence of chemical impurities, small amounts of other colors, in the paints, or biases away from the ideal primary toward one or the other of the adjacent colors. Every red paint, for example, is said to be tainted with, or biased toward, either blue or yellow, every blue paint toward either red or green, and every yellow toward either green or orange. These biases are said to result in mixtures that contain sets of complementary colors, darkening the resulting color. To obtain vivid mixed colors, according to split primary theory, it is necessary to employ two primary colors whose biases both fall in the direction, on the color wheel, of the color to be mixed, combining, for example, green biased blue and green biased yellow to make bright green. Based on this reasoning, proponents of split primary theory conclude that two versions of each primary color are needed to mix a wide gamut of high chroma colors. In fact, the perceived bias of colors is not due to chemical impurities. Rather, the appearance of any given colorant is inherent to its chemical and physical properties, the purity of such a substance being unrelated to whether it conforms to our arbitrary conception of an ideal hue. Moreover, the identity of gamut optimizing primary colors is determined by the physiology underlying human color vision. Although no set of three primary paints can be mixed to obtain the complete color gamut perceived by humans, red, yellow, and blue are a poor choice if high chroma mixtures are desired. This is because painting is a subtractive color process, for which red and blue are secondary, not primary, colors. Although flawed in principle, the split primary system can be successful in practice, because the recommended blue biased red and green biased blue positions are often filled by near approximations of magenta and cyan, respectively, while orange biased red and violet biased blue serve as secondary colors, which tend to further widen the mixable gamut. This system is in effect a simplified version of Newton's geometrical rule that colors closer together on the hue circle will produce more vibrant mixtures. A mixture, however, produced from two primary colors will be much more highly saturated than one produced from two secondary colors, even though both pairs are the same distance apart on the hue circle, revealing the limitations of the circular model in the prediction of color mixing results.
Түс контрасты
Шеврюльдің 1839 жылғы "Түстердің үйлесімділігі мен қарама-қарсылығы туралы" кітабында ол түстік контраст заңын енгізді, онда бірге көрінетін түстер (пространдық немесе уақыт бойынша) бір-бірінің толықтырушы түсімен араласқандай өзгереді, осылайша олардың арасындағы түстік контрастты күшейтеді. Мысалы, көк түсті фонға салынған сары мата қызғылт сары түс ретінде көрінеді, себебі қызғылт сары көк түстің толықтырушы түсі болып табылады. Шеврюль контрасттың үш түрін ресмиледірді: айырмашылық (Оксфорд ағылшын сөздігіндегі этимологиялық зерттеулерге сәйкес), ландшафт жарығында байқалатын контрастқа ұқсас, күн сәулесі немесе күн батумен байланысты "жылы" түстер мен сұр немесе бұлтты күндермен байланысты "салқын" түстер. Жылы түстер көбінесе қызылдан сарыға дейінгі, қоңыр және күйдірілген түстерді қамтиды; салқын түстер көбінесе көк-жасылдан көк-күлгінге дейінгі, көптеген сұр түстерді қамтиды. Полярлықты анықтайтын түстер туралы тарихи келіспеушіліктер бар, бірақ 19 ғасырғы дереккөздер қызыл-сары және жасыл-көк арасындағы ең жоғары контрастты көрсетеді. Түстің дәстүрлі жылы/салқын қабылдауы теориялық сәуле шығаратын қара дененің температурасына қатысты кері болады; ең ыстық жұлдыздар көк (салқын) жарық, ал ең салқын жұлдыздар қызыл (жылы) жарық сәулелендіреді. Түс теориясы осы контрастқа қатысты қабылдау және психологиялық әсерлерді сипаттайды. Жылы түстер суретте көз алдыға жылжиды немесе белсендірек көрінеді, ал салқын түстер кері шегінеді; интерьер дизайнында немесе сән индустриясында жылы түстер көрерменді оятуға немесе ынталандыруға, ал салқын түстер тыныштандыруға және демалдыруға көмектеседі. Бұл әсерлердің көпшілігі, олар шындыққа сәйкес болған жағдайда, жылы пигменттердің салқын пигменттерге қарағанда жоғары қанықтығы мен жарықтығына байланысты болуы мүмкін; қоңыр – қараңғы, қанықпаған жылы түс, оны көбінесе визуалды түрде белсенді немесе психологиялық тұрғыдан оятушы деп есептемейді.
In Chevreul's 1839 book The principles of harmony and contrast of colours, he introduced the law of color contrast, stating that colors that appear together (spatially or temporally) will be altered as if mixed with the complementary color of the other color, functionally boosting the color contrast between them. For example, a piece of yellow fabric placed on a blue background will appear tinted orange because orange is the complementary color to blue. Chevreul formalized three types of contrast: The difference (as traced by etymologies in the Oxford English Dictionary), seems related to the observed contrast in landscape light, between the "warm" colors associated with daylight or sunset, and the "cool" colors associated with a gray or overcast day. Warm colors are often said to be hues from red through yellow, browns, and tans included; cool colors are often said to be the hues from blue green through blue violet, most grays included. There is a historical disagreement about the colors that anchor the polarity, but 19th century sources put the peak contrast between red orange and greenish blue. The traditional warm/cool association of a color is reversed relative to the color temperature of a theoretical radiating black body; the hottest stars radiate blue (cool) light, and the coolest radiate red (warm) light. Color theory has described perceptual and psychological effects to this contrast. Warm colors are said to advance or appear more active in a painting, while cool colors tend to recede; used in interior design or fashion, warm colors are said to arouse or stimulate the viewer, while cool colors calm and relax. Most of these effects, to the extent they are real, can be attributed to the higher saturation and lighter value of warm pigments in contrast to cool pigments; brown is a dark, unsaturated warm color that few people think of as visually active or psychologically arousing.
Түстердің үйлесімділігі мен түстер схемалары
"Бір-бірімен үйлесімді болып көрінетін түстердің әсерлі жауап тудыруы түс үйлесімділігі деп аталады" деген пікір бар. Дегенмен, түс үйлесімділігі – күрделі ұғым, себебі адамның түстерге реакциясы эмоционалды және когнитивті болып табылады, яғни эмоционалдық жауап пен бағалауды қамтиды. Сондықтан, түстерге деген қабылдауымыз бен түс үйлесімділігінің түсінігіміз әртүрлі факторлардың ықпалында болады. Бұл факторларға жеке ерекшеліктер (жас, жыныс, жеке талғам, эмоционалдық жағдай және т.б.) және мәдени, субмәдени және әлеуметтік негіздегі айырмашылықтар жатады, олар түстер туралы шартты және үйренген жауаптарды қалыптастырады. Сонымен қатар, контекст түстерге қатысты жауаптарға және түс үйлесімділігіне әрдайым әсер етеді, ал бұл тұжырымдамаға адамның түстерге реакциясына ықпал ететін уақыттық факторлар (мысалы, өзгеретін трендтер) және қабылдау факторлары (мысалы, бір мезгілдегі контраст) да әсер етеді. Төмендегі тұжырымдамалық модель 21-ғасырғы түс үйлесімділігіне қатысты көзқарасты көрсетеді:
It has been suggested that "Colors seen together to produce a pleasing affective response are said to be in harmony". However, color harmony is a complex notion because human responses to color are both affective and cognitive, involving emotional response and judgment. Hence, our responses to color and the notion of color harmony is open to the influence of a range of different factors. These factors include individual differences (such as age, gender, personal preference, affective state, etc.) as well as cultural, sub cultural, and socially based differences which gives rise to conditioning and learned responses about color. In addition, context always has an influence on responses about color and the notion of color harmony, and this concept is also influenced by temporal factors (such as changing trends) and perceptual factors (such as simultaneous contrast) which may impinge on human response to color. The following conceptual model illustrates this 21st century approach to color harmony:
онда түс үйлесімділігі – түс(тер) (Col 1, 2, 3, ..., n) және түске оң эстетикалық жауап беруге ықпал ететін факторлардың өзара әрекеттесуінің функциясы (f) болып табылады: жеке ерекшеліктер (ID), мысалы жас, жыныс, мінез және эмоционалдық жағдай; мәдени тәжірибе (CE), ағымдағы контекст (CX), оның ішінде орта және жарықтандыру; аралық қабылдау әсерлері (P) және әлеуметтік трендтер тұрғысынан уақыттың (T) әсері. Сонымен қатар, адамдар 2,8 миллионнан астам түрлі түсті қабылдай алатындықтан, түстердің мүмкін комбинацияларының саны дерлік шексіз екендігі айтылады, демек, түс үйлесімділігін болжау формулалары негізінен дұрыс емес. Осыған қарамастан, көптеген түс теориялықтары түстерді үйлестіру үшін формулалар, принциптер немесе нұсқаулар жасады, мақсаты – оң эстетикалық жауапты немесе "түс үйлесімділігін" болжау немесе анықтау. Түс шеңберінің модельдері көбінесе түстерді үйлестіру нұсқауларының және түстер арасындағы қатынастарды анықтаудың негізі ретінде қолданылады. Кейбір теоретиктер мен суретшілер толықтыратын түстердің қатар қойылуы күшті контрастты, визуалды кернеуді, сондай-ақ "түс үйлесімділігін" тудырады деп санайды, ал басқалары ұқсас түстердің қатар қойылуы оң эстетикалық жауапты тудырады деп есептейді. Түстерді үйлестіру нұсқаулары (немесе формулалары) түс шеңберінің үлгісіндегі (аналогты түстер) бір-біріне жақын түстердің біртұрлі немесе монохроматикалық түстік тәжірибе тудыратынын көрсетеді, ал кейбір теоретиктер оларды "жақсы үйлесімдер" деп атайды. Сонымен қатар, бөлінген толықтыратын түстер схемалары әдетте өңделген толықтыратын жұпты бейнелейді, онда "нағыз" екінші түс орнына оның айналасындағы ұқсас түстер таңдалады, яғни қызылдың бөлінген толықтыратын түстері – көк-жасыл және сары-жасыл. Триадалық түс схемасы түс шеңберінің үлгісінде шамамен бірдей арақашықтықта орналасқан кез келген үш түсті қабылдайды. Фейснер және Махнке түстерді үйлестіру туралы нұсқауларды егжей-тегжейлі ұсынатын авторлардың қатарында. Түстерді үйлестіру формулалары мен принциптері белгілі бір көмек көрсете алады, бірақ олардың практикалық қолданылуы шектеулі. Бұл кез келген жағдайда, ортада немесе контексте түстердің қалай қабылданатынына әсер ететін контексттік, қабылдау және уақыттық факторлардың ықпалынан туындайды. Мұндай формулалар мен принциптер сән, интерьер және графикалық дизайн салаларында пайдалы болуы мүмкін, бірақ көп нәрсе көрерменнің немесе тұтынушының талғамына, өмір салтына және мәдени нормаларына байланысты. Қара және ақ түстердің дерлік кез келген түспен "жақсы" үйлесетіні көптен белгілі; қара түс жұптасқан түстердің қанықтығын немесе жарықтығын азайтады, ал ақ түс барлық түстерді бірдей әсермен көрсетеді.
wherein color harmony is a function (f) of the interaction between color/s (Col 1, 2, 3, , n) and the factors that influence positive aesthetic response to color: individual differences (ID) such as age, gender, personality and affective state; cultural experiences (CE), the prevailing context (CX) which includes setting and ambient lighting; intervening perceptual effects (P) and the effects of time (T) in terms of prevailing social trends. In addition, given that humans can perceive over 2.8 million different colors, it has been suggested that the number of possible color combinations is virtually infinite thereby implying that predictive color harmony formulae are fundamentally unsound. Despite this, many color theorists have devised formulae, principles or guidelines for color combination with the aim being to predict or specify positive aesthetic response or "color harmony". Color wheel models have often been used as a basis for color combination guidelines and for defining relationships between colors. Some theorists and artists believe juxtapositions of complementary color will produce strong contrast, a sense of visual tension as well as "color harmony"; while others believe juxtapositions of analogous colors will elicit a positive aesthetic response. Color combination guidelines (or formulas) suggest that colors next to each other on the color wheel model (analogous colors) tend to produce a single hued or monochromatic color experience and some theorists also refer to these as "simple harmonies". In addition, split complementary color schemes usually depict a modified complementary pair, with instead of the "true" second color being chosen, a range of analogous hues around it are chosen, i. e. the split complements of red are blue green and yellow green. A triadic color scheme adopts any three colors approximately equidistant around a color wheel model. Feisner and Mahnke are among a number of authors who provide color combination guidelines in greater detail. Color combination formulae and principles may provide some guidance but have limited practical application. This is due to the influence of contextual, perceptual, and temporal factors which will influence how color/s are perceived in any given situation, setting, or context. Such formulae and principles may be useful in fashion, interior and graphic design, but much depends on the tastes, lifestyle, and cultural norms of the viewer or consumer. Black and white have long been known to combine "well" with almost any other colors; black decreases the apparent saturation or brightness of colors paired with it and white shows off all hues to equal effect.
Түстердің символикасы
Дәстүрлі түстер теориясының маңызды негізі – түстердің маңызды мәдени символизмді немесе тіпті өзгермейтін, жалпыға ортақ мағынаны білдіруі. Көне грек философтарынан бастап көптеген теоретиктер түстермен байланысты ассоциацияларды жасап, нақты түстерге белгілі бір мағыналарды тағайындаған. Дегенмен, түстердің ассоциативтік мағыналары мен символизмі мәдениетке байланысты болады және әртүрлі жағдайлар мен ортада да өзгеріп отыруы мүмкін. Мысалы, қызыл түс қызықтыру, қоздыру, сезімталдық, романтикалық және әйелдік сипаттардан бастап, сәттілік символы және қауіп ескерту белгісі ретінде әртүрлі ассоциациялармен байланысты. Мұндай түстермен байланысты ассоциациялар көбінесе үйреніледі және жеке, мәдени айырмашылықтарға немесе жағдайға, уақытқа, қабылдауға байланысты міндетті түрде сақталмайды. Түстердің символизмі мен түстермен байланысты болуы, түстер психологиясын немесе түстердің емдік қасиеттері бар деген пікірді нақтылайтын дәлел емес екенін ескеру қажет.
A major underpinning of traditional color theory is that colors carry significant cultural symbolism, or even have immutable, universal meaning. As early as the ancient Greek philosophers, many theorists have devised color associations and linked particular connotative meanings to specific colors. However, connotative color associations and color symbolism tends to be culture bound and may also vary across different contexts and circumstances. For example, red has many different connotative and symbolic meanings from exciting, arousing, sensual, romantic, and feminine; to a symbol of good luck; and also acts as a signal of danger. Such color associations tend to be learned and do not necessarily hold irrespective of individual and cultural differences or contextual, temporal or perceptual factors. It is important to note that while color symbolism and color associations exist, their existence does not provide evidential support for color psychology or claims that color has therapeutic properties.