Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Көк тектосиликат минералы
Blue tectosilicate mineral
Содалит (SOHdəlyte) – формуласы бойынша тектосиликат минералы, әсемдік тас ретінде кеңінен қолданылатын, патша көк түсті сорттарымен ерекшеленеді. Ірі содалит үлгілері көлденең болса да, кристалдары көбінесе мөлдір немесе жартылай мөлдір болады. Содалит – содалит тобына жататын минерал, оған хауйн, нозеан, лазурит және тугтупит те кіреді. Карал мәдениетінің халқы Коллао жотасынан содалит саудалаған. Содалитті еуропалықтар алғаш рет 1811 жылы Гренландиядағы Илимаусак интрузиялық кешенінде тапқан. Бірақ, 1891 жылы Канаданың Онтарио провинциясында сапалы үлкен кен орындары табылғанға дейін, ол әсемдік тас ретінде кеңінен танылмады.
Sodalite ('/s//oʊ//.//d//ə/,/l//aɪ//t/ SOHdəlyte) is a tectosilicate mineral with the formula , with royal blue varieties widely used as an ornamental gemstone. Although massive sodalite samples are opaque, crystals are usually transparent to translucent. Sodalite is a member of the sodalite group with hauyne, nosean, lazurite and tugtupite. The people of the Caral culture traded for sodalite from the Collao altiplano. First discovered by Europeans in 1811 in the Ilimaussaq intrusive complex in Greenland, sodalite did not become widely important as an ornamental stone until 1891 when vast deposits of fine material were discovered in Ontario, Canada.
Құрылымы
Содалит құрылымын алғаш рет 1930 жылы Линус Паулинг зерттеді. Ол P3n (ғарыш тобы 218) ғарыш тобының кубтық минералы, құрамында интерфреймде Na+ катиондары және хлорид аниондары бар алюминосиликатты тор желісінен тұрады. (Оның орнына басқа катиондар мен аниондардың шағын мөлшері болуы мүмкін.) Бұл құрылым цеолиттік тор құрылымын қалыптастырады. Әрбір элементар жасушада екі қуыс бар, олардың құрылымы цинк боратындағы, бериллосиликат қуысындағы және ұқсас минерал тугтупиттегі (Хауйн#Содалит тобын қараңыз) борат қуысы сияқты. Әрбір хлорид ионының айналасында бір қуыс орналасқан. Бір хлорид элементар жасушаның бұрыштарында, ал екіншісі – ортасында орналасқан. Әрбір қуыстың хиральді тетраэдрлік симметриясы бар, ал осы екі хлоридтің орналасқан жерлеріндегі қуыстар бір-бірінің көлеңкелік бейнесі болып табылады (бір жылжу жазықтығы немесе төрттік дұрыс емес айналу бірін екіншісіне айналдырады). Әрбір хлорид ионының айналасында төрт натрий ионы бар (біреуі бір қашықтықта, ал тағы төртеуі үлкен қашықтықта), оларды он екі тетраэдр және он екі тетраэдр қоршап тұрады. Кремний және алюминий атомдары хлорид пен төрт натрий атомдары бар қиық октаэдрдің бұрыштарында орналасқан. Әрбір оттегі атомы бір тетраэдр мен бір тетраэдрдің арасында байланыс жасайды. Барлық оттегі атомдары эквивалентті, бірақ жартысы екінші жартысының энантиоморфты ортасында орналасқан. Кремний атомдары белгілі бір орналасқан жерде және симметриялық эквивалентті жағдайларда, ал алюминий иондары сол орналасқан жерде және симметриялық эквивалентті жағдайларда болады. Жоғарыда аталған үш кремний атомы мен үш алюминий атомы элементар жасушаның берілген бұрышына ең жақын орналасқан алты мүшелі тетраэдр сақинасын құрайды, ал элементар жасушаның кез келген жағындағы төрт атомдық тетраэдр сақинасын құрайды. Алты мүшелі сақиналар кристалл ішінде иондардың диффузиясы үшін арналар қызметін атқарады. Бұл құрылым – әр тетраэдрдің үштік осі элементар жасушаның жақтарына параллель жазықтықта жатқан құрылымның бүктелген түрі, бұл жағдайда беттегі оттегі атомдарының жартысы орналасқан. Температураның жоғарылауымен содалит құрылымы кеңейіп, түзуленеді, бұл құрылымға ұқсас бола бастайды. Бұл құрылымдағы екі қуыс әлі де хиральді, себебі қуысқа қатысты ешқандай жанама изометрия (яғни, көшу, инверсия немесе дұрыс емес айналу) кремний атомдарын кремний атомдарына және алюминий атомдарын алюминий атомдарына, сондай-ақ натрий атомдарын басқа натрий атомдарына сәйкес келтіре алмайды. Хлорид сульфатқа немесе йодқа ауысқанда белгілі бір температурада жылулық кеңею коэффициентінің үзілісі пайда болады, және бұл шеңбер толықтай кеңейген кезде немесе катион (табиғи содалитте натрий) белгілі бір координаталарға жеткенде болады деп есептеледі (және т.б.).
The structure of sodalite was first studied by Linus Pauling in 1930. It is a cubic mineral of space group P3n (space group 218) which consists of an aluminosilicate cage network with Na+ cations and chloride anions in the interframework. (There may be small amounts of other cations and anions instead.) This framework forms a zeolite cage structure. Each unit cell has two cavities, which have almost the same structure as the borate cage found in the zinc borate , the beryllosilicate cage , and as in the similar mineral tugtupite (see Haüyne#Sodalite group). There is one cavity around each chloride ion. One chloride is located at the corners of the unit cell, and the other at the centre. Each cavity has chiral tetrahedral symmetry, and the cavities around these two chloride locations are mirror images one of the other (a glide plane or a four fold improper rotation takes one into the other). There are four sodium ions around each chloride ion (at one distance, and four more at a greater distance), surrounded by twelve tetrahedra and twelve tetrahedra. The silicon and aluminum atoms are located at the corners of a truncated octahedron with the chloride and four sodium atoms inside.) Each oxygen atom links between an tetrahedron and an tetrahedron. All the oxygen atoms are equivalent, but one half are in environments that are enantiomorphic to the environments of the other half. The silicon atoms are at the location and symmetry equivalent positions, and the aluminum ions at the location and symmetry equivalent positions. The three silicon atoms and the three aluminum atoms listed above closest to a given corner of the unit cell form a six membered ring of tetrahedra, and the four in any face of the unit cell form a four membered ring of tetrahedra. The six membered rings can serve as channels in which ions can diffuse through the crystal. The structure is a crumpled form of a structure in which the three fold axes of each tetrahedron lie in planes parallel to the faces of the unit cell, thus putting half the oxygen atoms in the faces. As the temperature is raised the sodalite structure expands and uncrumples, becoming more like this structure. In this structure the two cavities are still chiral, because no indirect isometry centred on the cavity (i. e. a reflexion, inversion, or improper rotation) can superimpose the silicon atoms onto silicon atoms and the aluminum atoms onto aluminum atoms, while also superimposing the sodium atoms on other sodium atoms. A discontinuity of the thermal expansion coefficient occurs at a certain temperature when chloride is replaced by sulfate or iodide, and this is thought to happen when the framework becomes fully expanded or when the cation (sodium in natural sodalite) reaches the coordinates (et cetera).
Қасиеттері
Жеңіл, салыстырмалы түрде қатты, бірақ нәзік минерал – содалит, құрамындағы натрийге байланысты осылай аталады; минералогияда оны фельдспатоидтар класына жатқызуға болады. Көбінесе көк түсті содалит, сұр, сары, жасыл немесе қызғылт түсті де болуы мүмкін, және көбінесе ақ жолақтармен немесе дақтармен өрнектелген. Біркелкі көк түсті материал әсемдік бұйымдарда қолданылады, онда одан кабошондар мен моншақтар жасалады. Сапасы төмен материал көбінесе әртүрлі қолдануларда қаптама ретінде немесе инкрустация үшін қолданылады. Лазурит пен лазурь тасына ұқсас болғанымен, содалитте пірит сирек кездеседі (лазурь тасында жиі табылады), ал оның көк түсі ультрамаринге қарағанда дәстүрлі патша көгіне жақын. Ол басқа ұқсас минералдардан ақ (көк емес) сызығымен ерекшеленеді. Содалиттің алты жақтан нашар айрылуы тас арқылы өтетін бастапқы жарықтар ретінде көрінуі мүмкін. Көптеген содалиттер ультракүлгін сәуледе қызғылт сары түсті флуоресценция көрсетеді, ал хакманит – тенебресценцияны.
A light, relatively hard yet fragile mineral, sodalite is named after its sodium content; in mineralogy it may be classed as a feldspathoid. Well known for its blue color, sodalite may also be grey, yellow, green, or pink and is often mottled with white veins or patches. The more uniformly blue material is used in jewellery, where it is fashioned into cabochons and beads. Lesser material is more often seen as facing or inlay in various applications. Although somewhat similar to lazurite and lapis lazuli, sodalite rarely contains pyrite (a common inclusion in lapis) and its blue color is more like traditional royal blue rather than ultramarine. It is further distinguished from similar minerals by its white (rather than blue) streak. Sodalite's six directions of poor cleavage may be seen as incipient cracks running through the stone. Most sodalite will fluoresce orange under ultraviolet light, and hackmanite exhibits tenebrescence.
Хакманит
Хакманит – тенебресценция көрсететін содалиттың бір түрі. Мон Сен-Хиляре (Квебек) немесе Илимаусак (Гренландия) кенінен жаңа шығарылған хакманит көбінесе ақшылдан қою күлгін түске дейін болады, бірақ түсі тез сұр немесе жасылқалпы түске дейін өшеді. Керісінше, Ауғанстан мен Мьянма Республикасынан (Бирма) алынған хакманит кремді ақ түстен басталып, күн сәулесінде күлгіннен қызғылт-қызыл түске дейін өзгеріп, боянады. Оны қараңғы ортада біраз уақытқа қалдырса, күлгін түсі қайтадан солғын болады. Тенебресценцияны ұзақ толқынды немесе, әсіресе, қысқа толқынды ультракүлгін сәулелердің әсерінен жылдамдатуға болады.
Hackmanite is a variety of sodalite exhibiting tenebrescence. When hackmanite from Mont Saint Hilaire (Quebec) or Ilímaussaq (Greenland) is freshly quarried, it is generally pale to deep violet but the color fades quickly to greyish or greenish white. Conversely, hackmanite from Afghanistan and the Myanmar Republic (Burma) starts off creamy white but develops a violet to pink red color in sunlight. If left in a dark environment for some time, the violet will fade again. Tenebrescence is accelerated by the use of longwave or, particularly, shortwave ultraviolet light.
Пайда болуы
Содалит алғаш рет 1811 жылы Батыс Гренландияның Нарсак ауданындағы Илимаусак кешеніндегі типтік орнында сипатталған. Шағын кен орындары Оңтүстік Америкада (Бразилия және Боливия), Португалияда, Румынияда, Бирмада және Ресейде табылады. Хакманит негізінен Мон-Сен-Иларе және Гренландияда кездеседі. Жақсы пішінделген, мөлдір кристалдар Солтүстік Намибияда және Италиядағы Везувий лаваларында кездеседі. Содалит - содалит минералына толы эффузивті магмалық тау жынысы. Оның интрузивті баламасы - содалитолит.
Sodalite was first described in 1811 for the occurrence in its type locality in the Ilimaussaq complex, Narsaq, West Greenland. Smaller deposits are found in South America (Brazil and Bolivia), Portugal, Romania, Burma and Russia. Hackmanite is found principally in Mont Saint Hilaire and Greenland. Euhedral, transparent crystals are found in northern Namibia and in the lavas of Vesuvius, Italy. Sodalitite is a type of extrusive igneous rock rich in sodalite. Its intrusive equivalent is sodalitolite.
Синтез
Содалиттің мезопоралық қуыс құрылымы оны көптеген аниондарды сақтауға арналған контейнер ретінде пайдалы етеді. Содалит құрылымына енгізілген аниондардың арасында нитрат, йодид, йодат, перманганат, перхлорат және перренат бар.
The mesoporous cage structure of sodalite makes it useful as a container material for many anions. Some of the anions known to have been included in sodalite structure materials include nitrate, iodide, iodate, permanganate, perchlorate, and perrhenate.