Кіріспе

Германиядағы Варбург қаласы (; Вестфалия: Warberich немесе Warborg) – Германияның орталық бөлігіндегі Солтүстік Рейн-Вестфалияның шығысында, Димель өзенінің жанында, Гессен, Төменгі Саксония және Солтүстік Рейн-Вестфалия штаттарының үштік шекарасының жанында орналасқан қала. Ол Höxter ауданында және Detmold аймағында жатыр. Варбург – Варбургер Борде аймағының ортасы. 2012 жылдың наурызынан бастап қала өзін «Ганзалық Варбург қаласы» деп атауға құқылы.

География

Ескі қаладан (Altstadt) және Жаңа қаладан (Neustadt) тұратын, сондай-ақ бүкіл қаламен бірдей аталатын негізгі қала – төбеде орналасқан қала. Ескі қала Димель аңғарында жатса, Жаңа қала Димельден жоғарырақ, биік жақта орналасқан. Варбург муниципалитеті батысында Сауэрландпен, солтүстік-батысында Эггебирге тауларының етегімен шектеседі, ал солтүстік және солтүстік-шығыс жағынан Варбургер Борде қалаға жақын орналасқан, ал оңтүстігінде Димель аңғары жатыр.

Тарихқа дейінгі дәуір

Біздің заманымыздан бұрынғы 4 мыңжылдықта Варбург аймағында мегалиттік мәдениет болған.

Бастапқы тарихы

Біздің заманымыздың 1-ші ғасырында Десенбергтің оңтүстігінде германдық қоныс жайлаушылар болған.

Орта ғасырлар

VIII ғасырда қаланың батысында саксон ақсүйегінің ортасы болған. VIII және IX ғасырларда Димель аймағында саксон халқының христиан қабылдауы жүзеге асты. Варбург атауы алғаш рет 1010 жылға тартатын бір құжатта кездеседі, бірақ археологиялық жағдайлар қазіргі Варбург аумағында тарихи алдындағы кезеңде адамдар тұрғандығын көрсетіп тұр. Бұл туралы алғашқы нақты мәлімет 1036 жылы жазылған. XI ғасырда Варбург қаласының Бургберг тауында ("Қала тауы") "Вартбург" орналасқан, оның қорғауымен адамдар келіп қоныстанған. Қамалға бастапқыда граф Додико ие болған, оның иелігі, құжаттарға сәйкес, 1020 жылы графтың жалғыз ұлының қазасынан кейін Падерборн епископына өткен. Соңында, 1021 мен 1033 жылдар арасында император епископқа графтың құқықтарын да берген. 1180 жылы Ескі қалаға қала құқығы берілді. Қала төбесінен Димель аңғарына көрініс жақсы болған, сондықтан Варбург пен Падерборнға барушы саудагерлердің өткеліне қадағалау жасау мүмкін болды. Димельдегі бұл өткел бірнеше ежелгі сауда жолдарының тоғысқан жері болды және қаланың орталыққа айналуында маңызды рөл атқарды. Варбургтің Жаңа қаласы 1228-29 жылдары Бернард IV, Падерборн епископы, zur Lippe құрған, Димель аймағындағы саяси беделін Кельн епископының ықпалына қарсы нығайту үшін. 1239 жылға қарай Жаңа қала өз алдына толыққанды қала болып салынды, ал ондағы тұрғындар Дортмунд және Марсберг үлгілері бойынша толық азаматтық құқықтарға ие болды. 1260 жылы Жаңа қалаға қала қабырғасын салуға рұқсат берілді, бұл алыстан келген әскерлерге ғана емес, тіпті Ескі қалаға қарсы да болуы мүмкін еді. 1364 жылы Ескі қала мен Жаңа қала Ханза одағының мүшелері болды. 1436 жылға қарай олар өздерінің араздасуларын ұмытып, сол жылы бір қалаға бірікті.

Екі қаланың бірігуі

Екі қала, Ескі қала мен Жаңа қала, 1436 жылы бірігіп, бір қала болды. "Der Grote Breff" ("Ұлы хат") кітабында жаңадан біріккен қаланың конституциясы нақты бекітіліп, мөрленді. Екі қаланың мөрлері де Ұлы хатта бар. Суреттегі құйма мөрде екі қабырғалы екі қорғаныс мұнарасы көрінеді. Қала қақпасының астында Падерборн епископы таяқпен тұр. Айналасында: "Sigillium burgensium in wartborch" деп жазылған. Ұлы хат Ханза одағының тілі – Орта төменгі неміс тілінде жазылған және маңызды құқықтық құжат болып табылады. Осыған дейін Ескі және Жаңа қалалардың кеңес отырыстары тиісті қала әкімдіктерінде, әрқайсысы өз базарларында өткізіліп келді. Бірақ енді қалада екі әкім болды. Бұл мәселе әр әкімге біріккен қаланы жарты жыл бойы басқаруға рұқсат беру арқылы шешілді. Сонымен қатар, екі қалалық зал да кеңес отырыстары үшін пайдаланылды, әрқайсысы жарты жыл бойы. Дегенмен, екі қалалық әкімдіктің мәселесі бұрынғы екі қала біріккеннен кейін 132 жыл өткен соң ғана толық шешілді. Тек содан кейін, 1568 жылы, жаңа Ратуш "Қалалар арасындағы" – Zwischen den Städten қала үйі салынды. Сақталған Ренессанс стиліндегі ортақ Ратуша, екі бұрынғы қала арасындағы бұрынғы шекарада, екі бөлек кіреберіспен салынды, біреуі Альтштадтер ("Ескі қала тұрғындары") үшін, екіншісі Нойштадтер ("Жаңа қала тұрғындары") үшін. 1902–03 жылдары жартылай ағаштан жасалған қабатпен кеңейтілді. Ол дәл сол жерде тұр, онда бұрын Liebfrauentor ("Біздің ханымның қақпасы") қақпасы болған. Орта ғасырларда бұл екі бөлек қала арасындағы жалғыз қақпа болды. Ескі қаланың бұрынғы қалалық әкімдігі 1973 жылы қайта жөнделді және қазірде гастрономиялық және тұрғын үй мақсатында пайдаланылады. Жаңа қаланың бұрынғы қалалық ғимараты қала әкімшілігінің жертөлесінен бастап жиналыстар залы мен базар залына дейін түрлі мақсаттарда қолданылды, бірақ 1803 жылы ескіргендіктен бұзылып кетті. 1975 жылы Варбургпен біріктірілгеннен кейін Варбург жерінің әкімшілік ғимараты, яғни Касселер көшесіндегі Amt әкімшілік ғимараты пайда болды, бірақ аудандық билік оны Бахнхофштрасседегі "Билік үйі" (Behördenhaus) пайдасына тастады.

Қазіргі заман

XVII ғасырдың басында Варбург танымал және бай сауда қаласы болды. Қала қабырғасының сыртында "Хюфферт" қаланың жаңа бөлігі ретінде пайда болды. Отыз жылдық соғыста Хюфферттің көп бөлігі және аймақтағы басқа да ауылдар тоналып, қиратылып, қаланы кедейлендірді. 1622 жылы қаланы Гальберштадт епископы Кристиан Брансвик кіші басып алды, оны неміс тілінде кейде "Аяң Кристиан" деп атайды. 1628 жылға қарай қала билеушілер мен оккупациялық әскерлердің ауысуын көп рет бастан өткерді, соғыс 1648 жылы аяқталғанда императордың қолына тиді. 1695 жылдың 5 маусымында Иоганн Конрад Шлаун Варбургке жақын Нордеде (қазір Варбургтің құрамына кіретін қауымдастықтардың бірі) дүниеге келді. 1760 жылдың 31 шілдесінде Жеті жылдық соғыс кезінде Варбургте қазіргі атауымен белгілі болған шайқас өтті. Хессен-Кассель (немесе Гессен-Кассель) ханзадасы Фердинанд және Гессен ханзадасының басшылығымен жиырма төрт мың пруссиялық, гановерлік, гессендік және британдық әскерлер генерал-лейтенант Ле Шевалье дю Муй және Брогли герцогы бастаған 21 500 сарбаздық француз армиясына қарсы күресті. Пруссиялықтар мен олардың одақтастары жеңіске жетіп, 8 мың француз сарбазын өлтірді, ал өздері 1500-дей сарбазды жоғалтты, содан кейін қаланы тонауға мүмкіндік алды. Дзенбергтегі мұнара Варбург шайқасын еске салады. 1802 жылдың 3 тамызында пруссиялық әскерлер Германияның медиатизациясы (Reichsdeputationshauptschluss) шешімдерін күтіп Варбургке келді. 1807 жылдан 1813 жылға дейін Наполеон дәуірінде Варбург Вестфалия Корольдігіне қарады. 1815 жылы Вена конгресінен кейін Варбург қайтадан Пруссияға қосылды. Келесі жылы ол аудан орталығы болды. 1850 жылы Хаммнан теміржол ашылды. 1892 жылы – соғыс аяқталғанына 244 жыл өткен соң – Варбург Отыз жылдық соғыстың салдарынан туындаған соңғы қарызын төледі. 1933 жылы наурыз сайлауында Орталық партия Варбургте 67,2% дауыс алды, ал НСДАП 21,8% дауысқа ие болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Доссель маңында VI B Oflag әскери тұтқын лагері орналасқан. 1943 жылдың 20 қыркүйегінде 47 поляк офицері туннель арқылы қашып шықты. 37-сі қайта ұсталды және гестапо тарапынан атылды. 1945 жылдың 1 сәуірінде Варбург американдық әскерлер басып алды. 1975 жылдың 1 қаңтарында муниципалитеттерді қайта ұйымдастыру жүзеге асырылды, нәтижесінде 16 бұрынғы тәуелсіз муниципалитет жаңа үлкен Варбург қаласына біріктірілді. Сонымен қатар, Варбург және Хекстер аудандары біріктіріліп, соңғысының аты берілді. 1983 жылы Варбург Вестфалия Ганза Одағының (Westfälischer Hansebund) құрылтайшы мүшесі болды.

Сұлбалық

Уорбургтің құрамына кіретін Велда қауымдастығының айналасындағы жерлер, бір кезде Вестфалия, Вальдек және Гессеннің шекарасындағы қала болған, кельттердің болғанын көрсететін археологиялық жазбаларды табыстырды. 1856 жылы мұрагер ханзада Фридрих Вильгельм, кейіннен "Тоқсан тоғыз күндік император" атанған Кайзер Фридрих III, осы ауылға келгені расталды. Ол шіркеуге қасиетті шарап тостағанын сыйға берді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, 1945 жылы Велдада шамамен 80 000 неміс әскерін ұстаған американдық тұтқын лагері орналасқан.

Құрт

Сол сияқты, Вормельн аймағының төңірегінде ежелгі қоныс іздерін көрсететін археологиялық жатақтар табылды. 780 жыл шамасында Вормельнде діни қауым болған деп саналады, оның қамқоршылары Симон Зилот және Иуда болған. Вормельн алғаш рет 1018 жылы граф Додиконың Падерборн епископы Майнверкке сыйға берген құжатында тіркелген. 1246 жыл шамасында Эверштейн графтары "Сұр орденнің қарындастары" цистерциандық тәртібінің Вормельн цистерциандық монастырын құрды. 1810 жылдың 16 қыркүйегінде Наполеон дәуірінде Вестфалия королі Жером Бонапарт монастырды тарату туралы жарлық шығарды.

Христиандық

8-ғасырдағы саксон соғыстары барысында Димель өзені маңындағы аймақ франктер мемлекетіне қосылды. Варбург қаласы, басқа да жерлермен бірге, ежелгі саксон қасиетті тірегі – Ирминсулдың орналасқан жері деп есептеледі. 774 жылы австриялық аббат Штурмий Димель және Везер өзендері маңындағы аймақты дінге өткізді. Осылайша, Варбург маңындағы аймақ 774 жылдан бастап христиан дініне көшті.

Католик шіркеуі

Варбург тұрғындарының көп бөлігі католик болғандықтан, ол Католиктік Падерборн архиепископтығының орталық аймағының құрамына кіреді. Ото Бекман, Антон Корвинус немесе Юлиус Дамман сияқты көптеген дінтанушылар, Иоганн Конрад Шлаун немесе Арнольд Гюльденпфенниг сияқты шіркеу қызметкерлері және Йозеф Кольшхейн сияқты шіркеу суретшілері Варбург қаласынан шыққан.

Сирия православиесі

Сирия православие шіркеуінің Германиядағы епископтығы 1997 жылы құрылды және оның епископтық тақтысы Варбургтегі бұрынғы доминикандық монастырында орналасқан. Монастырь жаңартылғаннан кейін, қазір ол Сарғтың Мор Яқуб Сирия православие монастыры және Вестфалиядағы қауымның орталығы ретінде пайдаланылуда. Патриарх Игнатий Закка I Івастың денесі осы жерге жерленген.

Варбургтегі еврей өмірі

Бұрын Варбургте маңызды еврей қауымы болған. 1800 жылға қарай Варбургтің 2000 тұрғынының шамамен 200-і еврей, ал 1900 жылға қарай қаладағы 5000 адамның 300-і еврей болды. Халықтың күрт өсуіне ауылдан көшіп келу, қалада өнеркәсіптердің ашылуы және теміржол қызметі себеп болды. 16-шы ғасырда Варбург отбасы, бастапқыда Венеция де ла Банкадан шыққан, Абрахам де Палензуела Леви Кахана қаланың атын өздеріне алды және 18-шы ғасырдың екінші жартысында Альтонаға (Гамбург) көшіп, онда Мұса Маркус және Герсон Варбург ағайындары 1798 жылы Bankinstitut M&M Warburg-ті құрды. Осы отбасынан табиғаттанушылар Отто және Эмиль Варбург, өнер тарихшысы және мәдениет теорияшысы Абрахам Мориц Варбург, Warburg институтын құрған, көбінесе Аби Варбург ретінде танымал болды. Тағы бір белгілі Варбург еврей отбасы – Оппенхаймдар, олардың ішінде әйгілі немолог Герман Оппенхайм болды. Тағы бір танымал қала тұрғыны – Ульштейн Верлаг баспасының директоры Эмиль Герц (нацистер оны 1934 жылы 30 жыл қызмет еткеннен кейін қызметтен шығарып жіберді), ол өзінің кітабында Варбургтегі еврей өмірінің бір бөлігін сипаттады. Бүгінде Варбургте еврей зираты сақталған. Ескі қалада орналасқан синагога Кристалл түнінде (1938 жылдың 9 қарашасы) қиратылды.

Ортағасырлық бекіністер

Орта ғасырларда қамал көбінесе қос қабырғалы сақинамен қоршалған, одан ескі және жаңа қала қақпалары бұзылуға дейін жетеді. Ескі қала тұрғындары алдымен қаланың Иоганнистор мұнарасына қосылатын қабырғасын тұрғызды. Қала тауының биіктігіне байланысты Шаттентурм салынды. Сакстордың (Саксон қақпасының) жанындағы дөңгелек Сактурм (Саксон мұнарасы) 1443 жылы салынса, ал Сакстор шамамен 1300 жылы тұрғызылды. 1830 жылға дейін қала қамалында онға жуық қала мұнарасы және тоғыз қала қақпасы болды. Ескі қала қабырғаларында бес қақпа, жаңа қалада төрт қақпа болды, олардың ішінде тек Сакстор мен Иоганнистор ғана сақталған. 1801 мен 1840 жылдар аралығында қалған қақпалар бұзылды.

Елтаңба

Варбургтің азаматтық елтаңбасын геральдикалық тұрғыдан былай сипаттауға болады: көк түсте күміс түсті флер-де-лис. Варбургтің ең көне қала мөрлері 1254 және 1257 жылдарға дейін сақталып қалған, оларда Падерборн епискобы болуы мүмкін, қақпа ішінде тұрған епископ бейнеленген. Қазіргі елтаңбадағы флер-де-лис мотиві алғаш рет 1227 жылдан бастап қалада соғылған монеталарда пайда болды. 14 ғасырдағы кішірек қала мөрлерінде де флер-де-лис бейнеленген, ал қақпа тек үлкен мөрде ғана кездеседі. 20 ғасырда Варбург ескі үлкен мөр негізінде герб қолданды, онда қабырғалар, мұнаралар және қақпа бейнеленген, бірақ епископ жоқ еді. Оның орнына флер-де-лис келді. Дегенмен, қала 1977 жылдың 30 маусымында тек флер-де-лис бейнесінен тұратын елтаңбаны қайта қабылдады.

Экономика

Варбург – ауыл шаруашылығымен дамыған аймақтағы орталық қала. Бұрынғы екі ірі азық-түлік өндірушісі – Варбург консерві зауыты мен қант зауытының арасында қазірде тек соңғысы ғана сақталған. Бүгінгі таңда өнеркәсіптің басты салалары – автомобиль құрылысы, болат және машина жасау, химия, ағаш өңдеу және қаптау. 1721 жылдан бері сыра қайнату құқығы Колшейн отбасының қолында, олардың сырасы «Варбург сырасы» (нем. Warburger Bier) деген атаумен, түрлі сорттармен танымал.

Көлік

Варбургте федералды тас жолдары (Bundesstraßen) B 7 және B 252 қиылысады. Соңғысы арқылы A 44 тас жолындағы Варбург түйіскетуіне (Кассель – Дортмунд) жетуге болады, ол Кассельдің жанында A 7 және Вуэнненбергтің жанында A 33 тас жолдарымен жалғасады. Варбург станциясы Рур аймағындағы Кассельге (InterCityExpress, InterCity және RegionalBahn пойыздары) және Хаген – Варбург аймақтық бағыттарында орналасқан: RE17 Хаген – Шварте – Брилон Вальд – Кассель Вильгельмшохе және RB89 Рейн – Мюнстер – Хамм – Падерборн – Варбург (Вестфален Бахн). Бұдан бөлек, Regio Citadis трамвай-пойызы Кассельдің Бас теміржол станциясына (Kassel Hauptbahnhof) қатынайды. Айналасындағы қалаларға аймақтық автобустар қызмет көрсетеді. Қала Пaderборн – Höxter аймақтық көлік бірлестігіне (Nahverkehrsverbund Paderborn Höxter) мүше. Гессенге қарай саяхаттағанда Солтүстік Гессен көлік бірлестігінің (Nordhessischer Verkehrsverbund немесе NVV) бағалары қолданылады. Сонымен қатар, Кассель Кальден және Падерборн Липпштадт екі аймақтық әуежайына да оңай жетуге болады.

Өрт сөндіру бөлімі

Варбург қаласы орта ғасырларда-ақ азаматтардан құралған ұйымдастырылған өрт сөндіру күштеріне ие болған. XIX ғасырдың басындағы "Пруссиялық өрт тәртібімен" алысқа жатқан елді мекендер де өрт сөндіру ісіне негіз салуға міндеттелді. 1850 жылдан бастап, қазіргі Варбург қалалық аумағында заманауи өрт сөндіру бригадаларының алғашқы нысандары "су шашу және себу командалары" ретінде қалыптаса бастады. Осымен Осендорф және Шерфеде өрт сөндіру бригадаларының бастауы салынды. Франко-прусс соғысынан (1870–1871) кейін, француздық "помпиелер" үлгісінде ерікті өрт сөндіру бригадаларын құру идеясы соғыс ардагерлеріне келді. Осылайша Вормельн өрт сөндіру бригадасы құрылды. Варбург қаласының орталық бөлігінде ерікті өрт сөндіру бригадасы 1889 жылы құрылды, ал одан кейін көп ұзамай Варбург айманындағы басқа да елді мекендерде де осылай болды. 1912 жылы Хохенвепельде болған өрттен кейін Доссель, Хохенвепель және Меннеде де олар құрылды. Бүгінгі Варбург ерікті өрт сөндіру бригадасы 1975 жылы қалалық және жаңадан біріктірілген барлық орталықтардың бұрынғы ерікті өрт сөндіру бригадаларын біріктіру арқылы құрылды.