Кіріспе

Адам Рис (17 қаңтар 1492 – 30 наурыз 1559) – неміс математигі. Ол Адам Ризе деген атпен де белгілі. Рим цифрларының тиімсіз екенін анықтауға және оларды әлдеқайда ыңғайлы араб цифрларымен алмастыруға қосқан үлкен үлесі үшін ол "қазіргі есептеудің әкесі" деп есептеледі.

Өмір

Ристің балалық шағы, жастық кезеңі және білімі туралы көбінесе ештеңе белгісіз. Оның нақты туған жылы да белгісіз. Математиктің қолда бар жалғыз замандас портретінде былай деп жазылған: ANNO 1550 ADAM RIES SEINS ALTERS IM LVIII. Яғни, сурет салған кезде оның жасы 58-ге толған. Осыдан оның 1492 немесе 1493 жылдары туғанын болжауға болады. Оның туған жері – Штаффельштайн екенін анық айтуға болады, себебі ол кітабының алғы сөзінде өзі туралы ақпарат береді. Оның әкесі сол жердегі диірменнің иесі Конц Риес, ал анасы Ева Киттлер – әкесінің екінші әйелі болған. Ристің туылғаннан кейінгі алғашқы он жылдықтары туралы ешқандай құжат жоқ, сондықтан ол қай мектептерде оқығаны белгісіз. Университеттердің тізілімдерінде де оның оқуы туралы мәлімет табылмады. Адам Риес туралы алғашқы жазба 1517 жылғы 22 сәуірдегі Штаффельштайн кеңесі алдында мұра дауына қатысқанда пайда болды. 1509 жылға қарай ол кіші інісі Конрадпен бірге Цвиккау қаласында тұрып жатқан. 1518 жылы Рис Эрфуртқа барып, математика мектебін басқарды, сонда математикадан екі кітап жазып, оларды жариялады. 1522 немесе 1523 жылы ол жаңадан құрылған Аннаберг кеншілер қаласына көшіп, өмірінің соңына дейін сол жерде тұрды. Ол 1524 жылы алгебралық оқулығы – «Косс» қолжазбасын аяқтады, бірақ кітап 1992 жылға дейін Б. Г. Тейбнер баспасынан шыққан жоқ. Осы кезеңде Рис Фрайберг шебері Андреас Лейбердің қызы Анна Лейбермен танысты. Жұбайлардың некесі 1525 жылы Аннабергтегі Әйелі Әннің шіркеуінің тізілімінде тіркелді. Сол жылы ол азаматтыққа ант берді, Аннабергтегі Йоханнисгасседе үй сатып алып, қоныстанды. Алғашқыда ол кендердің есептерін тексеруші (Rezessschreiber), кейін кендердің бухгалтері (Gegenschreiber) және аймақтық қаржы басқарушысы (Zehntner) болып жұмыс істеп, күнкөрісін тапты. 1539 жылы ол қала сыртындағы шағын «Ризенбург» сарайын сатып алды, оның ғимараттары бүгінгі күнге дейін оның атын сақтап келеді. Соңғы еңбегі 1550 жылы жарық көргеннен кейін, Рис 1559 жылғы 30 наурызда қайтыс болды. Ақпараттың жеткіліксіздігіне байланысты оның қайда жерленгені белгісіз – Аннабергте, Ризенбургте немесе басқа жерде.

Отбасы

Ристің әйелімен кемінде сегіз баласы болды. Бес ұлының үшеуі – Адам, Ыбырайым және Жақып – Аннабергте математиктер ретінде белсенділік танытқан. Ыбырайым мен Жақып 1604 жылы туған қаласында қайтыс болды, ал Адам Гарц тауына қоныстанды деген болжам бар. Төртінші ұлы Исаак Лейпцигке көшіп, салмақ пен өлшем сарабы (визиер) қызметін атқарды. Бесінші ұлы Пауыл Визада жер иесі және судья болды. Үш қызы – Ева, Анна және Сибилла – Аннабергте тұрмысқа шықты. Адам Ристің ұрпақтары тұрақты түрде жан-жақты генеалогиялық зерттеулерге тақырып болып келеді. Оның көптеген ұрпақтары бүгінгі күнге дейін Жоғарғы Рудные тауларында тұрады. Адам Рис Бунд (Адам Рис қауымдастығы, сыртқы сілтемелерді қараңыз) Адам Ристің барлық ұрпақтарын зерттеу міндетін өз мойнына алды және қазіргі таңға дейін үнемі жаңартылып отыратын деректер базасында 20 000-нан астам тікелей ұрпағы тіркелген.

Шығармалары

Rechnung auff der linihen (1518): Онда Риес есептеу тақтасының сызықтарында есептеуді сипаттайды, ол абақтың бір түрі. Алғы сөзінде жазылғандай, екінші басылым балаларға арналған еді. Rechnung auff der linihen und federn (1522): Есептеу тақтасында есептеуден басқа, ол үнді-араб цифрларымен сандық есептеулерді де сипаттайды. Кітап кәсіпкерлер мен шеберлердің шәкірттеріне арналған еді. Қазірге дейін 114 рет басылып шықты. Coß (1524 жылғы қолжазба, 1992 жылы басылған): Алгебра оқулығы орта ғасырлардағы неміс тіліндегі белгісіз айнымалының жиі қолданылатын атауымен аталған және орта ғасырлық және қазіргі алгебра арасындағы байланысты орнатады. Ein Gerechent Büchlein/ auff den Schöffel/ Eimer/ vnd Pfundtgewicht (1533 жылғы қолжазба, 1536 жылы басылған): Күнделікті бағаларды есептеуге арналған кестелер жинағы бар кітап; Риестің алғы сөзінде айтылғандай, ол "кедей қарапайым адамдар нан сатып алғанда алданып қалмауына" көмектесетін нұсқаулық. "Аннабергер нан ережесі" деп те белгілі. Rechenung nach der lenge/ auff den Linihen vnd Feder (1550): Көбінесе "Practica" деген қысқартылған атаумен сілтеме жасалады. Бұл кітапта автордың портреті алғаш рет көрсетілген, ол Риестің замандас суретінің жалғыз мысалы және оның туған жылы туралы ақпарат береді. Риес өз еңбектерін сол кездегідей латын тілінде емес, неміс тілінде жазды.

Атауы

Сол кезде есімдердің жазылуы қазіргідей қатаң ережеге бағынбағандықтан, "Рис", "Ризе", "Рызе" және тіпті "Рейеß" сияқты қазіргі заманғы жазу түрлері де кездеседі. Бүгінде оның есімінің "Риес" және "Ризе" екі нұсқасы да қолданылады. Екіншісі, неміс тіліндегі "nach Adam Riese" тіркесінде жиі кездеседі, ол "Адам Риес бойынша" дегенді білдіреді және қарапайым арифметика туралы айтылғанда қолданылады, мысалы, zwei und zwei macht, nach Adam Riese, vier (екі плюс екі, Адам Риес бойынша, төрт). Сонымен қатар, неміс тіліндегі "Riese" сөзі ағылшын тілінде "гигант" деп аударылады, осыдан "nach Adam Riese und Eva Zwerg" ("Адам Гигант және Ева Цверг бойынша") деген әзілді тіркес пайда болды.

Құрмет белгілері мен ескерткіштер

1997 жылы Ныса отбасының негізгі белдеуіндегі 7655 Адамриес астероиді оның құрметіне аталды.

Пошталық мөртабандар

Неміс поштасы Адам Ристің құрметіне 1959 және 1992 жылдары екі пошта маркасын шығарды (Мишель каталогы № 308 және 1612).