Кіріспе

Қолданбалардан тәуелсіз математика Таза математика – математиканың өзінен тысқары ешқандай қолданбаға тәуелді емес математикалық ұғымдарды зерттеу. Бұл ұғымдар нақты әлемдегі мәселелерден туындауы мүмкін, ал алынған нәтижелер кейіннен практикалық қолданыстар үшін пайдалы болуы мүмкін, бірақ таза математиктерді мұндай қолданыстар бірінші кезекте қызықтырмайды. Керісінше, бұл қызығушылық негізгі қағидалардың логикалық салдарының интеллектуалдық қиындығы мен эстетикалық әдемілігіне байланысты. Таза математика кем дегенде ежелгі Грециядан бері белгілі бір іс-әрекет ретінде қалыптасқан, бірақ бұл ұғым 1900 жыл шамасында, интуицияға қарсы қасиеттері бар теориялар (мысалы, Эвклидтік емес геометриялар және Кантордың шексіз жиындар теориясы) енгізілгеннен кейін, сондай-ақ нақты парадокстар ашылғаннан кейін (мысалы, ешқандай жерде туындысы жоқ үздіксіз функциялар және Расселдің парадоксы) дамыды. Бұл математикалық дәлдік ұғымын жаңару қажеттігін және барлық математиканы аксиоматикалық әдістерді жүйелі түрде қолдану арқылы қайта жазу қажеттігін көрсетті. Осының нәтижесінде көптеген математиктер математиканың өзіне, яғни таза математикаға ден қойды. Дегенмен, дерлік барлық математикалық теориялар нақты әлемнен немесе абстрактілі емес математикалық теориялардан туындаған мәселелермен жетектелді. Сонымен қатар, толығымен таза математика болып көрінген көптеген математикалық теориялар ақырында қолданбалы салаларда, әсіресе физика мен компьютер ғылымында қолданылды. Мысалы, Исаак Ньютонның ғаламдық тартылыс заңы планеталардың коникалық қисықтармен сипатталатын орбиталарда қозғалатынын көрсетуі, бұл геометриялық қисықтарды ежелгі Аполлоний зерттеген. Тағы бір мысал – үлкен сандарды разложениелеу мәселесі, ол интернет байланысын қамтамасыз ету үшін кеңінен қолданылатын RSA криптожүйесінің негізі болып табылады. Осыдан келіп, қазіргі таңдағыда таза және қолданбалы математика арасындағы айырмашылық математиканың қатаң бөлінісінен гөрі, көбінесе философиялық көзқарас немесе математиктің жеке таңдауы болып табылады.

Ежелгі Грекия

Ежелгі грек математиктері таза және қолданбалы математиканы ажыратуды алғашқылардың бірі болды. Платон "арифметика" мен "логистика" арасындағы айырмашылықты қалыптастыруға көмектесті, қазір ол сандар теориясы деп аталады. Платон логистиканы (арифметиканы) "сандар өнерін үйренуі керек, әйтпесе [олар] әскерлерін қалай орналастыруды білмейді" деп есептеді, ал арифметиканы (сандар теориясын) философтарға лайық деп санады, "өйткені [олар] өзгерістер теңізінен көтеріліп, нағыз болмысқа жете алуы керек". Евклид Александриялықтың бір шәкірті геометрияны оқудың қандай пайдасы бар деп сұрағанда, ол құлына шәкіртке үш тиын беруді бұйырды, "өйткені ол алғанын пайдаға асыруы тиіс". Грек математигі Аполлоний Пергскийден Коникалардың IV кітабындағы кейбір теоремаларының пайдалылығы туралы сұрағанда, ол мақтанышпен былай деді: "Олар математикадағы көптеген нәрселерді дәлелдері үшін ғана қабылдағанымыз сияқты, осы себеппен қабылдауға лайық". Оның көптеген нәтижелері сол заманғы ғылым мен инженерияға қолданылмағандықтан, Аполлоний Коникалардың V кітабының кіріспесінде бұл пән "өздігінен зерттеуге лайық" екенін айтты. Бұл ойлау дағдыларын, көзқарастарды және қарапайым инженерлік мәселелерді интеллектуалды деңгейде түсінуді дамытуға мүмкіндік береді, мұны тек жоғары математиканы оқу арқылы ғана алуға болады.