Кіріспе

Шотланд физигі және химигі (1728–1799 жж.)

Джозеф Блэк (16 сәуір 1728 – 6 желтоқсан 1799 жж.) – шотланд физигі және химигі, магний, жасырын жылу, ерекше жылу және көмірқышқыл газын ашқанымен әйгілі. Ол 1756 жылдан бастап 10 жыл бойы Глазго университетінде анатомия және химия профессоры, ал 1766 жылдан бастап Эдинбург университетінде медицина және химия профессоры болды, онда 30 жылдан астам оқыды және дәріс берді. Эдинбург және Глазго университеттеріндегі химия ғимараттары Блэк есімімен аталады.

Ерте өмір және білім

Блэк Франциядағы Бордо қаласында, Гаронна өзенінің жағасында Маргарет Гордонның (1747 жылы қайтыс болған) және Джон Блэктің 12 баласының алтыншысы болып дүниеге келді. Оның анасы Абердинширлік, шарап бизнесімен байланысы бар отбасынан еді, ал әкесі Ирландияның Белфаст қаласынан шыққан және шарап саудасында делдал болып жұмыс істеген. Ол 12 жасқа дейін үйде оқыды, содан кейін Белфаст грамматикалық мектебіне барып білім алды. 1746 жылы, 18 жасында Глазго университетіне қабылданды және төрт жыл оқығаннан кейін, Эдинбург университетінде тағы төрт жыл медициналық білімін жетілдірді. Оқу кезеңінде ол бүйрек тастарын магний карбонаты тұзымен емдеу тақырыбында докторлық диссертация қорғады.

Химиялық принциптер

18 ғасырдағы көптеген тәжірибешілер сияқты, Блэктің химия жөніндегі түсінігі материяның бес негізгі қағидасына құрылған: Су, Тұз, Жер, От және Металл. Ол өз тәжірибелерінде көмірқышқыл газының бар екенін анықтағанда, оған Ауа қағидасын қосты, оны «тұрақты ауа» деп атады, осылайша пневматикалық химияның дамуына үлес қосты. Блэктің зерттеулері принциптердің әртүрлі түрлерде және қоспаларда қалай үйлесетіні туралы сұрақтармен басқарылды. Ол мұндай үйлесімді ұстап тұратын күшті сипаттау үшін «аффинитет» терминін пайдаланды. Өмірі бойы ол Эдинбург университетінің студенттеріне әртүрлі тәжірибелер арқылы аффинитетті қалай басқаруға болатынын үйрету үшін түрлі диаграммалар мен формулаларды қолданды.

Талдау балансы

1750 жыл шамасында, әлі студент кезінде Блэк үшбұрышты тіректе теңестірілген жеңіл салмақты сәуле негізінде аналитикалық тепе-теңдікті ойлап тапты. Әрбір қолға сынама немесе стандартты салмақтар қоятын табақтар бекітілді. Бұл сол кездегі кез келген тепе-теңдіктен әлдеқайда жоғары дәлдікке ие болды және көптеген химия зертханаларында маңызды ғылыми құралға айналды.

Жасырын жылу

1757 жылы Блэк Глазго университетінде медицина практикасының профессоры болып тағайындалды. 1761 жылы ол мұздың балқу температурасында жылу қолдану мұз/су қоспасының температурасын көтермей, керісінше, қоспадағы су мөлшерін арттыратынын анықтады. Сонымен қатар, Блэк қайнап тұрған суға жылу қолдану су/бу қоспасының температурасын көтермей, керісінше, бу мөлшерін арттыратынын байқады. Осы байқаулар негізінде ол қолданылған жылу мұз кристалдарымен және қайнап тұрған сумен бірігіп, жасырын жылуға айналуы керек деген қорытындыға келді. Жасырын жылу теориясы термодинамиканың бастауы болды. Блэктің жасырын жылу теориясы оның маңызды ғылыми жетістіктерінің бірі және оның ғылыми даңқы осыған негізделген. Ол сондай-ақ әртүрлі заттардың түрліше жылу сыйымдылығы болатынын көрсетті. Бұл теория абстрактілі ғылымды дамытуда ғана емес, сонымен қатар бу машинасының дамуында да маңызды рөл атқарды. Блэк пен Джеймс Уотт 1757 жыл шамасында Глазгода кездескеннен кейін дос болып қалды. Блэк Уаттың бу қуаты саласындағы алғашқы зерттеулеріне қаржылық және басқа да қолдау көрсетті. Блэктің судың жасырын жылуын ашқандығы Уатт үшін қызығушылық тудырды, ол Томас Ньюкоменнің ойлап тапқан бу машинасының тиімділігін арттыруға және термодинамика ғылымын дамытуға тырысты.

Көмірқышқыл газы

Блэк сонымен қатар әртүрлі реакцияларда пайда болатын газдың қасиеттерін зерттеді. Ол әк тас (кальций карбонаты) қыздырылғанда немесе қышқылдармен өңделгенде "тұрақты ауа" деп аталатын газ бөлінетінін анықтады. Ол тұрақты ауаның ауадан ауыр екенін және отты немесе тірі организмдерді қолдамайтынын байқады. Блэк сондай-ақ, бұл газ әк (кальций гидроксиді) сулы ерітіндісінен өткенде кальций карбонатын түйірлендіретінін тапты. Ол осы құбылысты жануарлардың тыныс алуы және микроорганизмдердің ашыту процесінде көмірқышқыл газының пайда болатынын көрсету үшін пайдаланды.

Профессорлық қызмет

1766 жылы, Гласгоу университетіндегі досы және бұрынғы ұстазы Уильям Калленнің қадамын басып, Блэк Эдинбург университетінде медицина және химия профессоры болды (Каллен 1755 жылы Эдинбургке көшіп келген). Оның Гласгоу университетіндегі орнын Александр Стивенсон иеленді. Осы кезде ол ғылыми зерттеулерін тоқтатып, тек оқыту ісіне өзін толық арнады. Осының нәтижесінде, оның лекцияларына қатысушылардың саны отыз жылдан астам уақыт бойы жыл сайын артты, ол сәттілікке жетті. Оның лекциялары химияны насихаттауға зор үлес қосты, тіпті оларға қатысу әдетке айналды. Блэк университеттегі ең танымал оқытушылардың бірі ретінде кеңінен танылды. Оның химия курсы үнемі көптеген студенттерді тартты, олардың көпшілігі екі-үш рет сабаққа қатысты. Жаңа тақырыптарды тұрақты түрде енгізуден және көзге түсетін тәжірибелерді мұқият іріктеуден өзге, Блэк студенттеріне химияны түсінікті етуге көмектесетін көптеген тиімді оқыту құралдарын қолданды (олардың көпшілігі 14 жаста болды). Оның студенттері Ұлыбританияның өзінен, оның колонияларынан және Еуропадан келді, олардың жүздегені оның лекцияларын конспектілерінде сақтап, университеттен кейін оның идеяларын таратуға атсалысты. Ол университеттің көрнекті тұлғаларының бірі болды, ал оның лекцияларына қатысушылардың саны отыз жылдан астам уақыт бойы жыл сайын өсіп келе жатты. Бұл сөзсіз болды. Оның сыртқы келбеті мен мінез-құлқы әдепті адамға тән, әрі өте жағымды болды. Лекция оқығанда оның дауысы төмен, бірақ анық естілетін, ал айтылуы соншалықты ерекше болды, бірнеше жүз адамнан тұратын аудитория оны жақсы естіп түсінетін. Оның сөздері түсінікті, нақты болды, тәжірибелер арқылы келтірген мысалдары орынды болды, сондықтан оның кез келген тақырыптағы ойлары тіпті білімі аз адамдарға да түсініксіз болмады; ал оның ұсыныстары барлық болжамдар мен күмәндерден арылып, тыңдаушы оның қорытындыларына өзінің тәжірибесінен де асып түсетін сеніммен сүйенді. 17 қарашада 1783 жылы ол Эдинбург Корольдік қоғамын құрушылардың бірі болды. 1788 жылдан 1790 жылға дейін ол Эдинбург Корольдік дәрігерлер колледжінің президенті болды. Ол колледждің 1774, 1783 және 1794 жылғы «Pharmacopoeia Edinburgensis» басылымдарын редакциялау комитетінің мүшесі болды. Блэк Шотландия королі Георг III-нің жеке дәрігері болып тағайындалды. Денсаулығының нашарлауына байланысты Блэктің ғылыми зерттеулері мен оқыту қызметі азайды. 1793 жылдан бастап денсаулығы нашарлап, ол біртіндеп оқытушылық қызметінен қол үзді. 1795 жылы Чарльз Хоуп оның профессурасындағы көмекшісі болып тағайындалды, ал 1797 жылы ол соңғы рет лекция оқыды.

Жеке өмір

Блэк Покер клубының мүшесі болды. Ол Адам Фергюсонның бірінші туысы, жақын досы және әріптесі болды, ол 1767 жылы оның немересі Кэтрин Бернеттке үйленді. Ол Дэвид Юм, Адам Смит және шотландтық ағарту дәуірінің әдебиетшілерімен байланыста болды. Сонымен қатар, ол геология ғылымын дамытушы Джеймс Хаттонмен жақын қарым-қатынаста болды. 1773 жылы ол Ескі қаланың оңтүстік жағындағы Колледж Уиндте тұрғандығы айтылады. 1790 жылдары ол Sciennes-тегі Sylvan үйін жазғы демалыс орны ретінде пайдаланды. 1991 жылы ашылған мемориалдық тақта оның бұл үйде тұрғанын еске салады. Блэк ешқашан үйленбеген. Ол 1799 жылы 71 жасында Эдинбургтың оңтүстігіндегі 12 Николсон көшесіндегі үйінде бейбіт түрде қайтыс болды және Грейфриарс Киркьярдына жерленді. Ірі ескерткіш оңтүстік-батыстағы, "Келісімшілер түрмесі" деп белгілі жабық аумақта орналасқан. 2011 жылы Эдинбург университетінде археологиялық қазба жұмыстары кезінде Блэкке тиесілі деп саналатын ғылыми құралдар табылды. Оның үйі, 12 Николсон көшесіндегі пәтер, Ескі колледжге өте жақын орналасқан, бірақ оның мұнда тұрғанын көрсететін ешқандай тақта жоқ.