Кіріспе

Есепке алу практикасы

Нақты құнға есеп жүргізу (MTM немесе M2M) – активтің немесе міндеттеменің ағымдағы нарықтық бағасына, ұқсас активтер мен міндеттемелердің бағасына немесе басқа да объективті бағаланған "нақты" құнына сүйенетін есептеу әдісі. Нақты құнға есеп жүргізу 1990 жылдардың басынан бері АҚШ-тағы Жалпы қабылданған есептік принциптердің (GAAP) бөлігі болып табылады. Оны қолданбау Ориндж округінің банкротқа ұшырауына себеп болды деп есептеледі, бірақ оның өзі Enron скандалына, компанияның банкротқа ұшырауына және «Артур Андерсен» бухгалтерлік фирмасының жабылуына ықпал еткен факторлардың бірі саналады. Нақты құнға есеп жүргізу нарықтық жағдайлардың өзгеруіне байланысты баланстағы шамаларды өзгерте алады. Керісінше, тарихи құнға есеп жүргізу – бұл өткен операцияларға негізделген қарапайым, тұрақты және оңай орындалатын әдіс, бірақ ол қазіргі нарықтық құнды көрсетпейді. Оның орнына, ол өткен операцияларды қорытындылайды. Нарықтық бағалардың күрт өзгеруі немесе болжамсыз ауытқуы жағдайында нақты құнға есеп жүргізудің тұрақсыз болуы мүмкін. Сатып алушылар мен сатушылар мұндай жағдайларда болашақ кірістер мен шығыстарды дәл және жиынтық түрде бағалау мүмкін еместігіне қатысты бірнеше нақты жағдайларды келтіре алады, көбінесе бұл сенімсіз ақпарат немесе ақша ағыны мен табысқа қатысты тым оптимистік немесе пессимистік үміттерге байланысты болады.

Тарих және дамуы

Қарапайым мысал. Егер инвестор акциясы 4 долларға сатып алынған 10 акцияның иесі болса, ал сол акциялардың бағасы қазір 6 долларға жетсе, акциялардың "нарыққа сәйкес бағасы" (10 акция * 6 доллар), яғни 60 доллар болады, ал кітаптық құны (қолданылған есептік принциптерге байланысты) 40 долларға тең болуы мүмкін. Сол сияқты, егер акция бағасы 3 долларға төмендесе, нарыққа сәйкес бағасы 30 долларға тең болады және инвестор бастапқы инвестициясы бойынша 10 долларлық іске асырылмаған залалға ұшырайды. Бұл келесі кезеңде "нарыққа сәйкес бағаны" (аккруалды) кері қайтару кезінде проблемалар тудыруы мүмкін. Егер нарықтық баға соңғы кезеңнің (12/31/өткен жыл) және келесі жылдың (1/1/ағымдағы жыл) ашылу нарықтық бағасының арасында өзгерсе, онда ескеруге тиіс аккруалдық айырмашылық бар. 1800 жылдары АҚШ-та нарыққа сәйкес бағалау бухгалтерлердің қалыпты тәжірибесі болды. Бұл, Ұлы депрессияға дейінгі жиі рецессияларға және банктердің құлауына ықпал еткені айтылады. Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясы президент Франклин Рузвельтке оны жою керектігін мәлімдеді, ол 1938 жылы осылай істеді. Бірақ 1980 жылдары бұл тәжірибе ірі банктер мен корпорацияларға тарады, ал 1990 жылдардан бастап нарыққа сәйкес есеп беру белгілі бір скандалдарға әкеліп соқты. Бастапқы тәжірибені түсіну үшін, фьючерстік трейдер есепшотты (немесе "позицияны") ашқанда, биржаға "маржа" деп аталатын ақша салады. Бұл биржаны залалдан қорғау үшін жасалған. Әр сауда күнінің соңында келісім-шарт оның қазіргі нарықтық құны бойынша қайта бағаланады. Егер трейдер саудада жеңіске жетсе, оның келісім-шартының құны сол күні артқан болады, ал биржа осы пайданы оның шотына аударады. Керісінше, егер оның келісім-шартының нарықтық бағасы төмендесе, биржа оның салынған маржасы бар шотынан ақша алады. Егер осы шоттың қалдығы шотты сақтау үшін қажетті салымнан кем болса, трейдер шотты сақтау үшін дереу қосымша маржа төлеуі керек ("маржалық талап"). (Шикаго сауда биржасы одан да көп жұмыс істейді, позицияларды күніне екі рет, сағат 10:00 және 14:00-де нарыққа сәйкес бағалайды.) Ал, нарықтан тыс (OTC) туынды қаржылық құралдары – сатып алушылар мен сатушылар арасындағы формулаға негізделген қаржылық келісімшарттар болып табылады және биржаларда саудаланбайды, сондықтан олардың нарықтық бағалары белсенді, реттелген нарықтық сауда арқылы анықталмайды. Сондықтан нарықтық құндылықтар объективті түрде анықталмайды немесе оңай қолжетімді болмайды (туынды келісімшарттарды сатып алушылар әдетте белсенді нарықтардан алынған деректер мен ұсынылған формулаларға негізделген нарықтық құндылықтарды есептейтін компьютерлік бағдарламалармен жабдықталады). Бастапқы даму кезеңінде, нарықтан тыс туынды қаржылық құралдар, мысалы, пайыздық своптар жиі нарыққа сәйкес бағаланбаған. Келісімдер тоқсан сайын немесе жыл сайын бақыланатын, пайда немесе залалдарды мойындау немесе төлемдерді алмастыру кезінде. Корпорациялар мен банктер нарыққа сәйкес бағалауды көбірек қолданған сайын, олардың кейбіреулері бұл бухгалтерлік алаяқтық жасауға әрекет етудің тартымды жолы екенін анықтаған сияқты, әсіресе нарықтық бағаны объективті түрде анықтау мүмкін болмаған кезде (өйткені нақты күнделікті нарық болған жоқ немесе актив құны басқа сауда-саттық тауарларынан, мысалы, шикі мұнай фьючерстерінен алынған), сондықтан активтер жорамал немесе синтетикалық түрде, қаржылық модельдеуден алынған бағалауларды пайдалану арқылы "модельге сәйкес бағаланды", кейде жалған бағалауларды алу үшін манипуляциялық түрде бағаланды. Бұл тәсілде нарыққа сәйкес бағалауды ең көп пайдаланған жағдай – Enron скандалы. Enron скандалынан кейін 2002 жылы АҚШ-та Sarbanes-Oxley заңы арқылы нарыққа сәйкес бағалау әдісіне өзгерістер енгізілді. Заң компанияларды бухгалтерлік есептің қатаң стандарттарын енгізуге мәжбүр ету арқылы нарыққа сәйкес бағалауға әсер етті. Қатаң стандарттарға егжей-тежейлі қаржылық есеп беру, алаяқтықтарды алдын алу және анықтау үшін күшті ішкі бақылау және аудиторлардың тәуелсіздігі кірді. Сонымен қатар, Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясы (SEC) аудиторлық тексерулерді қадағалау мақсатында Қоғамдық компанияның бухгалтерлік қадағалау кеңесін (PCAOB) құрды. Sarbanes Oxley заңы сондай-ақ алаяқтық үшін қатаң жазаларды, мысалы, алаяқтық үшін ұзартылған түрме жазасын және айыппұлдарды күшейтті. Заң инвесторлардың сенімін қалпына келтіру үшін қабылданса да, ережелерді енгізудің құны көптеген компанияларды АҚШ-тағы қор биржаларында тіркелуден аулақ қылды. Салық кодексінің 475-тарауы салық салу үшін нарыққа сәйкес есеп беру әдісін қамтиды. 475-тарауда белгілі бір бағалы қағаздар дилері нарыққа сәйкес бағалауды таңдаса, жылдың соңғы күніндегі әділ нарықтық құны бойынша мүлікті сатқандай табыс немесе залал табуы керек екені және кез келген табыс немесе залал сол жылға ескеруге тиіс екені айтылған. Тарауда тауар дилері кез келген тауар (немесе оның туындылары) үшін нарыққа сәйкес бағалауды таңдауға құқылы екені де көрсетілген, егер ол белсенді сауда-саттық жүргізілсе (яғни, баға тікелей көрсетілетін және әділ нарықтық құнды анықтауға мүмкіндік беретін белгілі бір қаржы нарығы болса).

FAS 115

Қаржылық есеп стандарттарының №115 анықтамасы, "Борыш және үлестік бағалы қағаздарға жасалған белгілі бір инвестицияларды есепке алу" (әдетте "FAS 115" деп белгілі), 1993 жылдың мамыр айында Қаржылық есеп стандарттары кеңесі (FASB) тарапынан шығарылған және 1993 жылдың 15 желтоқсанынан кейін басталатын қаржы жылдарына ие ұйымдар үшін күшіне енген есеп стандарты. FAS 115 үлестік бағалы қағаздарға жасалған инвестициялардың және барлық борыштық бағалы қағаздарға жасалған инвестициялардың есептелуі мен есеп беруін қарастырады. Бұл инвестициялар үш санатқа бөлінеді және былай есепке алынады:

Кәсіпорынның жарамды ниеті және мерзіміне дейін ұстау қабілеті бар борыштық бағалы қағаздар "мерзіміне дейін ұсталатын" бағалы қағаздар ретінде жіктеледі және амортизацияланған құннан құнсыздануды ескере отырып көрсетіледі. (Амортизациялау – төлемдерді бірнеше кезеңге бөлуді білдіреді.) Жақын арада сату мақсатында сатып алынған және ұсталатын борыштық және үлестік бағалы қағаздар "саудаға арналған" бағалы қағаздар ретінде жіктеледі және әділ құн бойынша есептеледі, ал іске асырылмаған табыстар мен шығындар кірісқа енгізіледі. Мерзіміне дейін ұсталатын бағалы қағаздар немесе саудаға арналған бағалы қағаздар ретінде жіктелмеген борыштық және үлестік бағалы қағаздар "сатуға қолжетімді" бағалы қағаздар ретінде жіктеледі және әділ құн бойынша есептеледі, ал іске асырылмаған табыстар мен шығындар кірістен тыс қалдырылып, акционерлер капиталының бөлек құрамында (Басқа толық кіріс) көрсетіледі.

FAS 124

Қаржылық есеп стандарттарының №124 нұсқаулығы, көптеген жағдайда "FAS 124" деп аталатын, пайда көздемейтін ұйымдардың белгілі бір инвестицияларын есепке алуға арналған есептік стандарт. Бұл стандарт 1995 жылдың қараша айында FASB (Financial Accounting Standards Board) ұйымы тарапынан жарық көрді және 1995 жылдың 15 желтоқсанынан кейін басталатын қаржы жылына ие ұйымдар үшін күшіне енді. FAS 124 талаптарына сәйкес, акциялық қағаздарға жасалған инвестициялардың нақты анықталатын әділ құны және барлық қарыздық қағаздарға жасалған инвестициялар үшін пайда көздемейтін ұйымдар оларды әділ құны бойынша есепке алуға міндетті, ал табыстар мен шығындар Іс-әрекеттер туралы есепте көрсетілуі керек. Егер ұқсас коммерциялық ұйымдар бір саламен айналысса, пайда көздемейтін ұйымға белгілі бір шектеулермен мерзіміне дейін сақтап алуға рұқсат беріледі.

МСФО 13

Халықаралық есеп беру стандарттары кеңесі 2011 жылғы 12 мамырда МСФО 13 – «Әділ құнның өлшенуі» стандартын қабылдады. МСФО 13 Халықаралық қаржылық есептілік стандарттары бойынша әділ құнды өлшеу қалай жүргізілуі керек екені туралы нұсқаулар береді және 2013 жылғы 1 қаңтарда күшіне енді. Бұл нұсқаулар АҚШ GAAP нұсқауларымен ұқсас.

Брокерлердің пайдалануы

Акция брокерлері өз клиенттеріне маржалық шоттар арқылы несие алуға мүмкіндік береді. Бұл шоттар клиенттерге бағалы қағаздарды сатып алу үшін қаражат қарызға алуға мүмкіндік береді. Сондықтан қолда бар қаражаттың сомасы қолма-қол ақшаның (немесе оған баламалы құралдардың) құнынан асып түседі. Несие беру банктердің несие бергені сияқты, белгілі бір кепілдік талап етіліп, пайыздық төлем алынады. Бағалы қағаздардың (акциялар немесе опциондар сияқты басқа да қаржы құралдарының) құны нарықта өзгерсе де, шоттардың құны нақты уақытта есептелмейді. Нарықтық құнға түзету әдетте сауда күнінің соңында жасалады, ал шоттың құны белгілі бір деңгейден төмен түссе (әдетте брокер бұрыннан анықтаған қатынас), брокер клиентке қосымша қаражат салуды немесе шотты жабуды талап ететін маржа талабын жібереді.

Enron-тың нарықтық баға бойынша есеп жүргізуін қолдануы

Enron компаниясының табиғи газ бизнесінде есеп жүргізу бұрынғыдай түсінікті болды: әр кезеңде компания газ жеткізудің нақты шығындарын және оны сатудан түскен нақты кірістерді тіркеді. Бірақ Скиллинг компанияға келген соң, сауда бизнесін нарықтық құнға келтіріп есептеуді талап етті, бұл "шынайы экономикалық құнды" көрсетеді деп мәлімдеді. Enron күрделі ұзақ мерзімді шарттарды есепке алу үшін бұл әдісті қолданған алғашқы қаржы емес компания болды. Нарықтық құнға келтіріп есептеу әдісі ұзақ мерзімді шартқа қол қойылғаннан кейін кірісті болашақ таза ақша ағынының қазіргі құны ретінде бағалауды қажет етеді. Көп жағдайда осы шарттардың мүмкіндігі мен олармен байланысты шығындарды бағалау қиын болды. Есептелген пайда мен қолма-қол ақша арасындағы үлкен айырмашылықтарға байланысты инвесторларға көбінесе жалған немесе қате ақпарат берілді. Осы әдіс бойынша жобалардан түскен кірістерді тіркеуге болады, бірақ компания ақша алмайынша, бұл кіріс кітаптардағы қаржылық табысты арттыратын еді. Дегенмен, болашақ жылдары пайданы қосу мүмкін болмағандықтан, инвесторларды қанағаттандыру үшін жаңа және қосымша кірістерді, сондай-ақ өсуді дамыту қажет болды.

Субстандарттық несиелік несиелер дағдарысына әсері және 2008 жылғы төтенше экономикалық тұрақтандыру туралы заң

Федералды депозиттерді сақтандыру корпорациясының бұрынғы төрағасы Уильям Айзек субстандартты ипотекалық дағдарыстың көп бөлігін Құнды қағаздар және биржалар комиссиясына (SEC) және оның әділ құнға есеп беру қағидаларына, әсіресе банктердің активтерін нарық құнына, атап айтқанда ипотекалық кепілдік берілген бағалы қағаздарға (МБҚ) бағалау талабына жатқызды. Тексеру нәтижесінде әділ құнға есеп беру дағдарыстың туындауына немесе оны ушықтыруына дәлелдер аз болды. Бұл пікірталасқа себеп, осы есептік ереже компаниялардан нарықтағы бағалы қағаздардың (мысалы, МБҚ) құнын олардың нарықтық құнына сәйкес келтіруді талап етеді. Стандарттың мақсаты – инвесторларға осы активтердің тарихи сатып алу бағасынан гөрі, белгілі бір уақыттағы құнын түсінуге көмектесу. Аталған активтер нарығының қиын жағдайда болуына байланысты, көптеген МБҚ-ны нарықтық қысымға сәйкес келетін бағадан басқа бағаға сату қиын, ал мұндай баға МБҚ-ға байланысты ипотекалық ақша ағынының құнынан төмен болуы мүмкін. Компаниялар мен олардың аудиторлары бастапқыда түсіндіргендей, ақша ағынының құны емес, әдеттегідей төмен сату құны нарықтық құн ретінде пайдаланылды. Көптеген ірі қаржы институттары 2007 және 2008 жылдары МБҚ активтерінің бағасын нарықтық құнына төмендету нәтижесінде елеулі шығынға ұшырады. Кейбір институттар үшін бұл маржалық талапты тудырды, яғни МБҚ-ны кепіл ретінде пайдаланған несие берушілер өз қаражатын қайтарып алуға келісімшарттық құқыққа ие болды. Бұл МБҚ-ны одан әрі мәжбүрлі түрде сатуға және маржалық талапты өтеу үшін ақшалай қаражат (ликвидиттілік) алуға бағытталған шұғыл шараларға әкелді. Бағаның төмендеуі банктердің нормативтік капиталын қысқартуы мүмкін, бұл қосымша капитал тарту қажеттілігін тудырып, банк жүйесінің тұрақтылығына қатысты белгісіздіктерді күшейтеді. Дағдарыстың ушығуына қаржылық леверидждің кеңінен қолданылуы (инвестиция үшін қарыз алу, рецессия кезінде шектеулі қаражат болуы), маржалық талаптар және үлкен есептелген шығындардың жиынтығы себеп болуы мүмкін. Егер ақша ағынынан алынған құны (нарықтық тәуекелді ескермейтін, бірақ нарық жеткілікті түрде қиын жағдайда болғанда "нақты" құнды дәл бейнелейтін құн) қолданылса, есеп стандартында талап етілетін нарықтық құнның түзету мөлшері әдетте азаяды. 2008 жылғы 30 қыркүйекте SEC және FASB нарық тәртіпсіз немесе белсенді емес болған жағдайда әділ құнға есеп беруді іске асыру туралы бірлескен түсіндірме жариялады. Бұл нұсқаулықта мәжбүрлі сатулар әділ құнның көрсеткіші емес екендігі, өйткені бұл "қалыпты" мәміле емес екендігі түсіндірілді. Сонымен қатар, әділ құнның бағалауы осындай құралдардан күтілетін ақша ағымдарын пайдалану арқылы жасалуы мүмкін екендігі, егер бағалаулар дайын сатып алушы жасайтын түзетулерді, мысалы, төлемді өтеусіздік және өтімділік тәуекелдеріне түзетулерді білдірсе, түсіндірілді. 2008 жылғы 3 қазанда қабылданған 2008 жылғы Төтенше экономикалық тұрақтандыру туралы заңның 132-бабында SEC-тің FAS 157 қолданылуын тоқтата тұру өкілеттігі қайта расталды, ал 133-бабында SEC-тен 2008 жылғы 30 желтоқсанда берілген есеп талап етілді. 2008 жылғы 10 қазанда FASB есептілік күніне осы активтің нарығы белсенді болмаған жағдайда әділ құнды бағалаудың мысалын беру үшін қосымша нұсқаулар жариялады. 2008 жылғы 30 желтоқсанда SEC SEC бойынша өз есебін жариялады. 133 және нарыққа сәйкес есеп жүргізуді тоқтатпауды шешті. 2009 жылғы 16 наурызда FASB компанияларға "нарық бағасына" сәйкес активтерін бағалауда көбірек еркіндік беруді ұсынды. 2009 жылғы 2 сәуірінде 15 күндік қоғамдық пікір білдіру кезеңінен және АҚШ Палатасының Қаржылық қызметтер жөніндегі кіші комитетіне берілген даулы куәліктен кейін FASB үш FASB қызметкерлік ұстанымын (FSP) жариялап, нарықтық ережелерге жеңілдіктер берді. Қаржы институттары әлі де операцияларды нарықтық баға бойынша бағалауға міндетті, бірақ тұрақты нарықта және нарық белсенді болмаған кезде оны азайтуға рұқсат етілді. Бұл ережелерді қолдағандардың пікірінше, бұл экономиканы әлсіретуі мүмкін "жағымды кері байланыс" циклін болдырмайды. 2009 жылғы 9 сәуірінде FASB FAS 157 ресми жаңартуын жариялады, ол нарық тұрақсыз немесе белсенді емес болған кезде нарықтық ережелерге сәйкес келетін белгілерді жеңілдетеді. Алғашқы қабылданғандарға 2009 жылғы 15 наурызынан бастап, қалғандарына 2009 жылғы 15 маусымынан бастап шешімді қолдануға рұқсат берілді. Бұл өзгерістер банктердің кіріс есептерін айтарлықтай арттыруға және шығындарды есепке алуды кейінге қалдыруға мүмкіндік беруі күтілді. Алайда, бұл өзгерістер тек ипотекалық кепілдік берілген бағалы қағаздарды ұстап отырған банктерге ғана емес, кең ауқымдағы туынды қаржы құралдарына қолданылатын есеп стандартын әсер етті. 2010 жылғы қаңтарда Ұлыбританияның Қаржылық қызметтер органының төрағасы Адер Тернер нарық бағасына сәйкес есеп беру банкірлердің бонустарын арттырды деп мәлімдеді. Бұл нарық өсіп келе жатқанда пайданы арттыратын және банктердің кіріс бағалауына енетін өзін-өзі күшейтетін цикл тудырады. С. П. Котари және Картик Раманна сияқты басқа да ғалымдар осыған ұқсас аргументтер келтірді.