Кіріспе
Либражд ауданы – 2000 жылғы шілдеде таратылып, жаңадан құрылған 12 округпен алмастырылған Албанияның 36 ауданының бірі. 2001 жылы халық саны 72 520 адамды құрады. 1958 жылы әкімшілік бірлік ретінде құрылған. Елдің шығысында орналасқан, астанасы және әкімшілік орталығы Либражд қаласы болған. Бұрынғы ауданның аумағы этнографиялық аймақтың көп бөлігін қамтиды. Қазіргі кезде ауданы Эльбасан округінің құрамына кіреді: Либражд және Прреньяс муниципалитеттері.
Librazhd District was one of the 36 districts of Albania, which were dissolved in July 2000 and replaced by 12 newly created counties. It had a population of 72,520 in 2001, and an area of It was formed as an administrative unit in 1958. It is in the east of the country, and its capital and administrative center was the town of Librazhd. The area of the former district includes most of the regions of the ethnographic region. Its territory is now part of Elbasan County: the municipalities of Librazhd and Prrenjas.
География
Либражд ауданы әкімшілік шекарасымен шекаралас. Ауданның таулы ландшафтымен сипатталатыны, оның ішінде Полис тауларында 1500 футтан (457 м) жоғары мұздық аңғарлары бар, көрікті аңғарларына ие. Шкумбин өзені ауданнан бастау алып, осы аудан арқылы ағады. Орташа биіктігі теңіз деңгейінен 713 фут (217 м). Ең биік нүктесі – Шебеник тауының Қызыл шыңы. Либражд ауданында континенттік климат басым. Орташа температурасы: Ең жоғары температура 1957 жылы, ал ең төменгі температура 1968 жылы тіркелген. Жауын-шашынның орташа мөлшері жылына 1363 мм. Шкумбин өзенінің бастауы Либражд ауданында Валамера және Гури-и-Топит тауында орналасқан. Өзеннің ұзындығы және аудан арқылы ағатын бөлігі . Шкумбин өзенін Душна, Радицина, Буштрица, Шежа, Хотолишт, Драгостунья ағындарымен толығады. Шкумбин өзені Либражд қаласынан өтеді. Ррапун өзені Муррашта Шкумбин өзеніне қосылады. Шебеник-Жабланица Ұлттық паркі – Либражд ауданының жалғыз ұлттық паркі және аудан аумағының шамамен 33% құрайды.
Флора мен фауна
Аудан аумағында 1,857 өсімдік түрі бар, бұл Албанияда өсетін өсімдіктердің жалпы санының 57% құрайды. Ауданның 47% орманмен жабылған, оның 37% емен, 20% бук және 15% қарағайдан тұрады. Қалғаны бұталар мен басқа жапырақ жасылдарынан құралған. Ауданның 15% шөптесін флорасы Балқан флорасы тобына жатады және Еуропаның осы бөлігіне ғана тән. Шөптесін өсімдіктердің ішіндегі ең маңызды эндемик түрлері – Leontopodium alpinum және Sideritis Rhoeseri. Ерекше қызығушылық тудыратын ет жейтін өсімдік – Pinguicula hirtflora (жергілікті атауы "Лулетлини"). Ауданның орман және тауларында аю (Ursus arctos), жабайы шошқа, қызыл түлкі, қоян және, болжам бойынша, Балқан рысі мекендейді. Құстардың арасында бүркіттер (Aquila chrysaetos және Gyps fulvus), қызылқарлығаштар (Nephron pesnopterus), сұңқарлар (Falcao tinnunculus) және ұлу (Bubo bubo) бар.
Тарих және мәдениет
Аймақта қола дәуірі мен темір дәуірінде Спатхар, Райце, Каркавец, Бержеште және басқа да жерлерде табылған елді мекендердің қалдықтары арқылы осы аймақта адамдар қоныстанғандығының куәлігі табылды. Бұл аймақты Кандавия деп атаған Кандавет тайпасы ежелгі заманда мұнда тұрған. Римдіктер шамамен 220 ж.б.д. аймаққа кіріп, ондағы тайпаларды бағындырды (Иллирия соғыстарына қараңыз). Рим үкімдігі кезінде Рим мен Константинопольді байланыстыратын Виа Эгнатия жолы салынды, бұл сауда үшін маңызды болды. Бұл ежелгі жолдың қазіргі бағыты Тирананы Охрид көлі арқылы Скопьемен байланыстыратын қазіргі тас жолмен пайдаланылады. 476 ж. Рим құлағаннан кейін аймақ 15 ғасырда түріктер келгенге дейін Константинопольдегі Шығыс Рим империясының билігіне қарады. Осман түріктері 1415 жылдан бастап Мехмед I басшылығымен қазіргі ауданды жаулауға кірісті. Оларға жергілікті Арианиттер отбасы қарсылық көрсетті, олар Константинопольдегі Византия императорының вассалы ретінде аймақты басқарды. Жергілікті князь Гердж Арианит Комнен (Гердж Големи деп те аталады) Осман тарихшыларында олардың ілгерілеуіне қарсы күшті қарсылық көрсеткені үшін белгілі болды. (Халлкокондилиден) Гердж Арианит өзінің билік кезегінде Осман империясының ілгерілеуіне қарсы тұрып, 1444 жылы Георгий Кастриоти бастаған көтеріліске қолдау көрсетті, ол албандық ұлттық батыр Скандербег ретінде танымал. Ол Лежадағы Албан лигасына қатысқан, онда Скандербег патша сайланды. 1448 жылы Бератта Скандербегпен бірге шайқасты, ал оның қызы Андроника 1451 жылы Скандербегке үйленді. Гердж Арианит 1461 жылы қайтыс болды, содан кейін Либражд ауданында түріктерге қарсы күрес әлсіреп кетті. Оның қайтысынан кейін Арианиттер отбасының қалған мүшелері Италияға эмиграциялады. 1479 жылы Осман түріктері албандарды жаулап алды, олар 20 ғасырға дейін түріктерді өздерінің билеушілері ретінде қабылдауға мәжбүр болды. Аймақ Осман империясының соңғы жылдарында жердің қиындығы мен жергілікті бейліктердің дипломатиялық және туысқандық қарым-қатынастарға қабілеттілігінің арқасында Портаға айтарлықтай ықпал еткендіктен, белгілі бір дербестікке ие болды. 17 ғасырда Либражд ауданының кейбір бөліктері өзін-өзі басқаруға қол жеткізді. Бұл процесс 1834 жылғы Танзимат көтерілісіне дейін жалғасты, онда бүкіл Либражд ауданы Осман билігінен құтылуға тырысты. Бұл жолы олар сәтсіз болды, бірақ 1909 жылы қайтыс болғанға дейін албандық қарсылықты басқарып, шабыттандырған Халит Бержешта есімді жергілікті көшбасшы пайда болды. 1912 жылы халық Осман империясына қарсы көтеріліске шығып, сол жылы Албанияның тәуелсіздігін іске асыруға қатысты. 1940 жылдары екі батальонға бөлінген 1100-ге жуық жергілікті ер адам неміс басқыншыларымен күресіп, аймақты азат етуге көмектесті. Олардың ерлігі бүкіл Албанияда әйгілі болды және олардың қатарынан 79 ұлттық шейіт танылды. Либражд ауданындағы өмір көптеген дәстүрлі өнеркәсіптердің, әсіресе тау-кен өнеркәсібінің жабылуынан қатты зардап шекті, себебі олар қазіргі заманғы еуропалық экологиялық және денсаулық пен қауіпсіздік стандарттарына сай келмеді. Қаланы Дуррес арқылы Скопье мен Тиранамен байланыстыратын тас жолдың салынуы оң нәтиже берді.
With this uprising Arianiti accomplished great and unforgettable deeds which will last as long as life itself. (from Hallkokondili)
Gjergj Arianiti managed to resist the Ottoman advance throughout his tenure and in 1444 rose to support the revolt led by George Kastrioti, otherwise known as Skanderbeg the Albanian national hero. He is known to have taken part in the Albanian League in Lezha which elected Skanderbeg their king. Arianiti fought alongside Skanderbeg at Berat in 1448 and his daughter, Andronika, married Skanderbeg in 1451. Gjergj Arianiti died in 1461 and resistance to the Turks throughout the Librazhd district began to wane. Following his death the remaining members of the Arianiti family emigrated to Italy. In 1479 the Ottoman Turks succeeded in conquering the Albanians who were forced to accept the Turks as their overlords until the 20th century. The region came to achieve a significant degree of autonomy during the latter years of the Ottoman Empire due to the harshness of the terrain and the talent for diplomacy and nepotism exercised by the local Beyliks who garnered significant influence with the Porte. During the 17th century, parts of the Librazhd district achieved a measure of self rule. This process continued up until the uprising of Tanzimati in 1834 when the whole Librazhd District attempted to throw off Ottoman rule. They were unsuccessful this time, but a local leader by the name Halit Berzeshta emerged who was to lead and inspire the Albanian resistance until his death in 1909. In 1912 the population enthusiastically rose in revolt against the Ottoman Empire and took their part in the realisation of Albanian Independence that same year. In the 1940s some 1,100 local men formed into two battalions fought the occupying Germans and helped liberate the area. Their exploits were famous throughout Albania and from their number are recognised 79 national martyrs. Life in the Librazhd District has been badly affected by the closing of many traditional industries, in particular the mining industry due to an inability to meet modern European environmental and health and safety standards. The construction of a highway linking the town with Skopje and Tirana through Durres has been a positive development.
Мәдени дәстүрлер
Либражд костюмі жүн, қымыз және зығырдан жасалған киімдермен ерекшеленеді. Албанияда түстердің таңдалуы ерекше атаулы деп саналады. Киімдерге дәстүрлі түрде бүркіт, жұлдыз, жылан, қошқар, геометриялық пішіндер, өсімдіктер мен гүлдер бейнеленеді. Солтүстік және оңтүстік Албанияның тоғысқан жерінде орналасқан ауданның халықтық киімдері Гег және Тоск мәдениеттерінің үйлесімі болып табылады. Оңтүстіктегі дәстүрлі, жалпақ қалпақ – қелеше ауылдық еркектер арасында кең таралған. Тоск – ауданда басым қолданылатын албан диалектісі, бірақ Шкумбиннің солтүстігіндегі көптеген ауылдарда Гег тілінде сөйлейді. Сонымен қатар, Булкизе ауданымен шекаралас және Македонияға жақын ауылдарда македон тілінде сөйлейтін Голлоборда македондық отбасылары бар. Аудан халқының көп бөлігі мұсылмандар, олардың арасында католиктердің, евангелисттердің және православие христиандарының шағын қауымдастықтары да бар.
Экономика
Либражд ауданында кен өндіру рим дәуірінен бері маңызды рөл атқарып келді, әсіресе никель, хром, платина, мыс, боксит және алтынның өндірілуіне баса назар аударылды. Ауданда Фаррет, Катжел, Буштрик, Хотолишт, Прреньяс, Дард және Карришт сияқты ірі кен орындарында жұмыс істеді. Бүгінде осы кен орындардың көпшілігі тоқтап тұр. Бұл аудан бұрын елге әйгілі темекі өнеркәсібімен танымал болған. Қазір де шарап өндіріледі және бірнеше ағаш өңдеу заводтары жұмыс істеуде. Sopoti таңбасымен шығарылатын минералды су Спатарда бөтелкеге құйылып, Албанияның барлық аймақтарына таратылады. Либражд табиғи минералды судың емдік қасиеттерімен мәшһүр болғандықтан, су өнеркәсібінің сақталуы Либражд тұрғындары үшін үлкен мақтан тұтады.