Кіріспе

Шығыс Хорватиядағы Вуковар-Срижем округі, Вуковар-Сирмиум округі немесе Вуковар-Сирмия округі, Вуковар қаласының және Сирмия аймағының атымен аталады. Бұл Хорватияның ең шығыс округі. Оған Славония аймағының шығыс бөлігі, Сирмия аймағының батыс бөлігі, Сава өзенінің төменгі ағысы, Посавина және Дунай өзенінің бассейні – Подюнавье кіреді. Географиялық аймақтардың анықтамаларының үстемдігіне байланысты, Славония мен Сирмияға бөлу округті шамамен солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс жартысына тік бөліп, ал Посавина мен Подюнавьеге бөлу оны солтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс жартысына көлденең бөліп береді. Округ орталығы Дунай өзенінің жағасындағы Вуковар қаласында орналасқан, ал ең ірі қаласы және экономикалық-көліктік орталығы – 33 328 тұрғыны бар Винковци қаласы. Хорватия Тәуелсіздік соғысы кезінде Винковци округтің уақытша де-факто орталығы болды, және 2020 жылға дейін қаладағы бірнеше мекемелер сақталды. 2011 жылғы халық санауы бойынша округтің жалпы халқы 180 117 адамды құрады. Вуковар мен Винковциден басқа, қала мәртебесіне ие елді мекендер: Илок, Оток және Жупанья. Вуковар-Срижем округі Хорватиядағы этникалық құрамы ең алуан түрлі округ болып табылады, онда хорваттар көпшілікке ие, сонымен қатар сербтер, венгрлер, паннониялық русиндер, босниялықтар, украиндер және словактар да өкілдік етеді. Бұл округ Хорватия Тәуелсіздік соғысынан ең көп зардап шеккен аймақтардың бірі және қазіргі таңда Хорватияның ең аз дамыған округтерінің қатарына жатады, оның маңызды бөлігі ерекше мемлекеттік назар қажет ететін аймақ ретінде жіктеледі.

Атауы

Вуковар Шрием округінің атауы оның орталық қаласы Вуковардың атынан және Сырмия аймағының хорват тіліндегі стандартты атауынан шыққан. Атау екі атаудың иелік сөйлемдерінен құралған, сөзбе-сөз ағылшын тіліне аударғанда – Вуковарлық Сырмия округі. Ірі тарихи Сырмия округі қазіргі Сербияның көп бөлігін және Брод-Посавина округінің ең шығыс бөлігін де қамтыды (қ. § Габсбург империясы және Австрия-Мажарстан).

Басқа тілдердегі атауы

Вуковар-Шрием округінің белгілі бір қалаларында, муниципалитеттерінде немесе ауылдарында ресми түрде қолданылатын басқа азшылық тілдерінде бұл бірлік мынадай атаулармен белгілі: , Vukovár Szerém megye, , және Вуковарсько Сремська жупанія. Тарихи маңызы бар тілдерде округ Gespanschaft Vukovar Syrmien, Cornacensis Sirmiensis және аталады.

Римге дейінгі тарих

Аудан неолит дәуірінен бері қоныстанған, Vučedol және La Tène мәдениеттерінің ескерткештерімен әйгілі. Оған Оңтүстік Еуропаның ең маңызды ескерткештерінің қатарына жататын, өте бай археологиялық орындар кіреді, олардың көпшілігі бүгінде Вучедоль мәдениет музейінде сақталған.

Римдік Сирмиум

Классикалық дәуірде Дунай өзені Дунай лимесінің бір бөлігі болды. Бұл Рим императорлары Валентиний I және Валенттің туған жері еді, ал аймақтың бәрі жақын орналасқан Сирмиум қаласына қарай бағытталған, ол 294 жылы Рим империясының төрт астанасының бірі деп жарияланды.

Осман дәуірі

Османлы Венгриясы кезінде аймақ, қазіргі Илок қаласындағы орталығы бар Сырмия санджағының бір бөлігі болды.

Габсбургтер империясы және Австро-Венгрия

1699 жылы Карловиц шарты жасасқаннан кейін Осман империясы аймақтан шығып кетті. Аймақ Габсбург монархиясының құрамындағы Славония патшалығының және Славон әскери шекарасының бөлігі болды (1804 жылға дейін), содан кейін Австрия империясының (1804–1867) және Австрия-Мажарстанның (1867–1918) бір бөлігіне айналды. Тарихи славон Сырмия округі, оның орталығы да Вуковарда орналасқан, 1745-1922 жылдар аралығында өмір сүрді. 1848 жылғы Австрия империясындағы төңкеріс кезінде тарихи округ және әскери шекараның бір бөлігі, қазіргі Вуковар-Шрием округінің көп бөлігі сияқты, қысқа мерзімге серб Воеводинасының құрамына кірді. Одан кейін, 1849 жылдан бастап әскери шекара қайта жаңартылды және тарихи округ екіге бөлінді: шығыс бөлігі Сербия воеводиясының Неузац (Нови Сад) округінің және Банат Темешвар жеріне қосылды; батыс бөлігі, қазіргі Вуковар-Шрием округінің солтүстік бөлігіне, Вуковарды қоса, сәйкес келіп, Славонияның Есек (Осиек) округіне біріктірілді. Екі округтің шекарасы қазіргі Хорватия-Сербия шекарасына ұқсас болды, бірақ толық сәйкес келмеді; атап айтқанда, Илок шекараның шығысында жатты және ол бүгінгі Бапска ауданынан өтіп, Бапсканы (Неузацта) және Новакты (Эсекте) екіге бөлді. 1860 жылы 1848 жылға дейінгі әкімшілік бөліністер, соның ішінде тарихи Сырмия округі қайта жаңартылды. 1881 жылы Славон әскери шекарасы таратылды және оның көп бөлігі Сырмия округіне қосылды. 1881 және 1922 жылдар аралығында қазіргі округтың және қазіргі Срем ауданының (Мачванска Митровицадан басқа), Белградтың Земун, Сурчин және Жаңа Белград аудандарының, Брод Посавина округінің шығыс бөлігінің, сондай-ақ Петроварадин, Беочин, Нештин, Вижиц және Сремски Карловци қалаларының аумағына кірді.

Югославия Корольдігі

Облыстағы кейбір ауылдарға соғысқа қосқан үлесі үшін сыйақы ретінде Салоника майданының серб әскерлері мен олардың отбасылары қоныстанды. Ескі Габсбург Сырмия округі 1922 жылға дейін сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінің (1929 жылдан бастап Югославия) құрамында болды; содан кейін 1929 жылға дейін сол шекаралардағы облысқа айналды. 1929 жылдан 1939 жылға дейін Сава және Дунай бановиналары арасында бөлінді; қазіргі Вуковар-Шрием округінің көп бөлігі Сава бановинасының құрамында болды. 1939 жылы Сава бановинасы Хорватия бановинасымен біріктірілді және оның шекарасы кеңейтіліп, қазіргі округтің барлық аумағын қамтыды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде аймақ нацистік құыршақ мемлекет – Тәуелсіз Хорватияның құрамына кірді, көбінесе Вука округінде, ал оңтүстік бөліктері Посавье округіне қарады. Құыршақ мемлекет және нацистік күштер Холокосттың, Тәуелсіз Хорватиядағы сербтерге жасалған геноцидтің және Винковци синагогасын қирату, Вуковар синагогасын жою, Дудик қаны төгілуі, Иванчи қырғыны және аймақтағы басқа да қылмыстар арқылы рома халқына жасалған геноцидтің қылмыстық саясатын жүргізді. Еуропадағы ең тиімді антифашистік қарсылық қозғалысы – Югославиялық партизандар Фрушка Гора тауында және Загреб-Белград темір жолы (қазіргі М105 темір жолы) бойындағы ауылдарда белсенділік танытты. Аймақ Сирмия майданының бұзылуынан кейін босатылды.

Югославия Социалистік Федеративтік Республикасы

Хорватия Социалистік Республикасы кезінде Вуковар маңызды өнеркәсіп орталығына айналды. Хорватия Социалистік Республикасының бар болған кезеңінің ұзақ уақытында қазіргі облыстың аумағы Винковци, Вуковар және Жупанья муниципалитеттерінің үш бөлігіне ұйымдастырылды. Ол кезде Хорватия муниципалитеттері қазіргі Хорватия муниципалитеттерінен аумағы және халқы жағынан орташа еселік үлкен болды.

Хорватияның тәуелсіздік соғысы

Вуковар шайқасы – 1991 жылдың тамыз және қараша айлары аралығында Югослав халық армиясының (ЮНА), Сербиядан келген түрлі жарымәскери күштерінің қолдауымен Вуковарды 87 күн қоршауға алуы. Хорватия Тәуелсіздік соғысына дейін бұл Барокко стиліндегі қала хорваттар, сербтер және басқа этникалық топтардың гүлденген, біріккен қауымдастығы болатын. Югославия ыдыраған кезде Сербия президенті Слободан Милошевич және Хорватия президенті Франьо Туджман ұлтшыл саясатты ұстанды. 1990 жылы серб үкіметі мен жарымәскери топтарының қолдауымен хорват сербтері Хорватияның сербтер қоныстанған аймақтарын басып алып, қарулы көтеріліс бастады. Борово Село шайқасы – соғысқа ұласқан алғашқы қарулы қақтығыстардың бірі. Бұл шайқасқа қарамастан, Шығыс Славониядағы оқиғалар Кражинадағыдан баяу дамыды және Белградтағы орталық үкіметтің күштірек және тікелей ықпалында болды. Дегенмен, бұл өздерін жариялаған Шығыс Славония, Баранья және Батыс Сырмия автономиялық облысының құрылуына әкелді, ол кейіннен өздігінен жариялаған Серб Крайина Республикасына қосылды. Бұл аймақта хорваттар мен серб емес басқа да халықтар этникалық тазалаудан өтті, нәтижесінде адам құқықтарының ауыр бұзылулары орын алды, соның ішінде Ердут, Ловас, Дальж, Товарник, Вуковар қырғындары және басқа да қылмыстар жасалды. Серб Крайина Республикасының ішінде Кражина мен Шығыс Славония арасында тікелей физикалық байланыс болған жоқ. 1994 жылға дейін Плештің және одан да қатал Книн әкімшілігі мен келісімге дайын, Белградқа бағытталған Вуковар әкімшілігі арасында айқын ажырым мен бөлініс пайда болды. Кражинаның "Дауыл" операциясы кезіндегі толық әскери жеңілісі және Шығыс Славонияда да осындай немесе одан да ауыр тағдыр күтіп тұрғаны туралы сезім барлық тараптардың келіссөзге дайындығын арттырып, жанжалды бейбіт жолмен шешуге деген міндеттемелерін күшейтті. Соғыс нәтижесінде Вуковар көптеген хорваттар үшін "Батыр қала" атанды және бүгінде патриоттық немесе ұлтшылдық сезімдерді білдіретін маңызды символ болып табылады. Қала әдетте қарашаның 18-інде атап өтілетін Еске алу күні мемлекеттік мерекесі ретінде ресми түрде танылған.

Біріккен Ұлттар Ұйымының әкімшілігі

1995 жылғы 12 қарашада Хорватия Республикасының билігі мен Шығыс Славония, Баранья және Батыс Сырмияның жергілікті серб билігі арасындағы Ердут келісіміне қол жеткізілді, ол Хорватияның шығысындағы Хорватия Тәуелсіздік соғысын бейбіт жолмен шешуге мүмкіндік берді. Келісім Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі тарапынан 1023 қаулысымен және Шығыс Славония, Баранья және Батыс Сирмиум үшін жаңадан құрылған Біріккен Ұлттар Ұйымының Уақытша Әкімшілігіне қатысты келесі қаулыларында мойындалды. Миссия екі жыл ішінде аймақты демилитаризациялап, оны үкімет бақылауына қайтарды. Бұл хорваттардың босқындарын елге оралуына жағдай жасады, полиция және басқа да мекемелердегі билік бөлісінің қауымдық механизмдерін, сондай-ақ серб Ұлттық Кеңесі және муниципалитеттердің аймақтық бірлескен кеңесі сияқты аз ұлт өкілдерінің институттарын құруға көмектесті.

Қазіргі кезең

Біріккен Ұлттар Ұйымының тікелей басқаруынан кейін, Хорватиядағы ҰҚШҰ миссиясы аймақта болды.

География

Вуковар-Срием округі Хорватияның солтүстік-шығыс бөлігінде, Шығыс Славония және Батыс Сирмия аймақтарында орналасқан. Облыстың жалпы ауданы 2454 км². Округ арқылы екі ірі өзен – Дунай және Сава, сондай-ақ екі кішкентай өзен – Босут және Вука өтеді. Босут Сава өзенінің саласы, ал Вука Дунайдың саласы болып табылады. Сулы жерлердегі Spačva алқабындағы Босуттың шағын салалары – Spačva және Studva. Округтің ең биік нүктесі – Фрушка Горадағы Чукала, 294 метр (965 фут), ал ең төменгі нүктесі – Спачва алқабындағы Спачва өзенінде 78 метр (256 фут). Вуковар-Срием округінің климаты қоңыржай континенттік, жылдық орташа температурасы 11 °C (52 °F). Облыстың жылдық жауын-шашын мөлшері шығыста 650 мм-ден басталып, батыс бөліктерде 800 мм-ге жетеді (25.6-ден 31.5 дюймға дейін). Вуковар-Срием округінің шекарасы солтүстік және батыста Осиек-Баранья округімен, батыста Брод-Посавина округімен, оңтүстік және оңтүстік-батыста Босния және Герцеговинаның Серб Республикасымен, оңтүстікте Брчко округімен, оңтүстік-батыста Посавина кантонымен, оңтүстік-шығыста Сербияның Срем округімен және солтүстік-шығыста Оңтүстік Бачка округімен шектеседі. Хорватия үкіметі Дунай өзеніндегі Шеранград және Вуковар аралдарына құқығын талап етеді, бұл аралдар қазір Сербияның бақылауында.

Демография

2011 жылғы халық санағы бойынша Вуковар-Срижем округінің халқы 179 521 адамды құрады, бұл оны Хорватияның ең көп халқы бар 7-ші округі етті. Тарихи тұрғыдан алғанда, халық саны 1991 жылы ең жоғары деңгейге жетіп, 230 мыңнан астам тұрғынға жеткен. 2001 жылғы санақ мәліметтері бойынша, 160 227 адамды құрайтын хорваттар округ халқының 78,27% құрайды. Этническая сербтер ең ірі этникалық азшылық болып табылады, олардың үлесі 15,45% немесе 31 644 адамды құрайды. Басқа этникалық топтар: венгрлер – 2047 (1%), русиндер – 1796 (0,88%), словактар – 1338 (0,65%), босниялықтар – 1138 (0,54%). Ең ірі венгр қауымы Тординциде (муниципалитет халқының 18%), русиндер үшін Богдановциде (23%), ал босниялықтар үшін Гуньяда (34%) шоғырланған; округтегі словак халқының 78% Илок қаласында тұрады. Халық санағы деректеріне сәйкес, Вуковар-Срием округі – Хорватияда этникалық хорват емес халқының ең жоғары үлесіне ие округ. Сербтер ең ірі азшылық қауымы болып табылады, одан кейін венгрлер, русиндер, словактар және босниялықтар келеді. Бұл аймақта тарихи тұрғыдан ірі югославтар, дунайлық швабтар, еврейлер, влахтар, түріктер және басқа да қауымдар өмір сүрген. Хорватиядағы рома халқына қатысты санақ деректері әрқашан сенімді болмайды, себебі бұл қауымда этникалық тегін ашық білдіруге байланысты стигма бар. Қазіргі Вуковар-Срием округінің аумағында көптеген спонтанды немесе мемлекеттік ұйымдастырылған, ерікті және ерікті емес, зорлық-зомбылықпен және бейбіт эмиграция, иммиграция және саяси себептермен туындаған халықтың қуғын-сүргініне тап болды. Бір этникалық топтың мүшелері әлеуметтік жағдайынан өзге, аймақта өткізген уақытына (автохтонды немесе жаңа және салыстырмалы түрде жаңа қауымдар) және шығу тегіне қарай да ерекшеленуі мүмкін. Округтың көптеген ауылдары отарлаудың нәтижесінде құрылған. Мысалы, Австрия-Венгрия Миклушевци мен Петровцидің отарлануын қолдады, протестант немістері Бановциде қоныстанды, Югославия Корольдігі Караджичевоның отарлануын қолдады, Екінші дүниежүзілік соғыстағы Хорватия Тәуелсіз мемлекеті Бокшич ауылын құрды, Югославия Социалистік Федеративтік Республикасы Босния мен Герцеговинадан және Далмациядан қуғынға ұшыраған серб қауымдарын аймаққа қоныстандыруды қолдады. Хорватияның Тәуелсіздік соғысы аймақтағы соңғы маңызды демографиялық өзгерістердің бірі болды. Хорват қауымдары бастапқыда өзін-өзі жариялаған Шығыс Славония, Баранья және Батыс Сырмиядан шығарылды. "Flash" операциясынан кейін Батыс Славониядан келген серб босқындары аймаққа қоныс аударды, бірақ олардың көпшілігі жергілікті тұрғындармен бірге реинтеграция процесі кезінде және одан кейін эмиграцияға кетті. Соғыстан кейін Хорватия мемлекеті қуылған хорваттарды қайтаруды ұйымдастырды және Босниялық Посавинадан келген хорват босқындарына тұрғын үйлер берді, ол аймақ Република Српсканың құрамына кірді. 2013 жылы Еуропалық Одақтың кеңеюінен кейін округтегі барлық қауымдар Батыс Еуропаға (Германия, Ирландия, Австрия, Ұлыбритания) эмиграцияның күрт өсуіне тап болды. Вуковар-Срием округі Еуропалық мигранттық дағдарысқа тікелей ұшыраған Хорватия округінің бірі болды, бірақ ол негізінен транзиттік пункт ретінде ғана қызмет етті. Осы жағдайға жауап ретінде Товарник ауылында жаңа тұрақты иммиграциялық орталық ашылды.