Кіріспе

Хан әулетінің соғыс басшысы (154 – 202)

Юань Шао (袁紹,; 28 маусым 202 жылы қайтыс болды), әдепті есімі Бенчу (本初), Шығыс Хан әулетінің соңғы кезеңінде өмір сүрген қытай әскери генералы, саясаткер және соғыс басшысы болды. Хан әулетінің соңындағы азаматтық соғыстар кезінде ол Қытайдың солтүстік аймақтарын басып алды. Ол Хуай өзені аймағын басқарған Юань Шудың ағасы болғанмен, екеуінің арақатынасы жақсы болған жоқ. Заманының ең күшті соғыс басшыларының бірі Юань Шао, императорлық астана Луоян қаласында Император Сяньды тұтқынға алған Донг Чжуоға қарсы соғыс басшыларының коалициясын жетектеді, бірақ ішкі келіспеушіліктерге байланысты бұл әрекет сәтсіз аяқталды. 200 жылы ол өзінің қарсыласы Цао Цаоға қарсы жорық ұйымдастырды, бірақ Гуанду шайқасында жеңіліске ұшырады. Екі жылдан кейін Йе қаласында аурудан қайтыс болды. Оның әулеттік тамыры мен географиялық артықшылықтарына қарамастан, сәтсіздігіне оның шешім қабылдаудағы ұстамсыздығы және кеңесшілерінің кеңесін ескермеуі себеп деп есептелді.

Отбасылық негіздер

Юань Шао Руян округінде (汝陽縣), Рюнан округінде, қазіргі Шаншуй округінде, Хэнань провинциясында дүниеге келген. Оның әулеті төрт буыннан бері Хан әкімшілік қызметінде маңызды рөл атқарды, біздің эрамыздың бірінші ғасырынан бастап жоғары лауазымдарда көптеген өкілдерін шығарды. Император Чжан тұсында қызмет еткен Юань Аньден тараған Юань Шаоның тегі туралы әртүрлі пікірлер болды, бұл оның өзі мен жартылай ағасы немесе туысы Юань Шу арасындағы негізгі даудың бірі болды. Юань Шао Юань Фэннің (袁逢) ұлы және ең үлкен баласы болды, бұл Юань Шудың наразылығын тудырды. Юань Шао мен Юань Шу Юань Аньнің шөберелері ретінде танылды, бұл Ван Шеннің «Вэй кітабында» (魏書) жазылған. Юань Шаоның анасы бастапқыда Юань Фэннің қызметшісі болған. Юань Фэнде ер бала мұрагерлері болмағандықтан, Юань Шаоның дүниеге келуі анасының мәртебесін көтеріп, оны қарындасқа айналдырды. «Үш патшалықтың жазбаларында» Юань Шаоның Юань Шудың үлкен туысы болғаны және Юань Фэннің үлкен ағасы Юань Чэннің (袁成) оны мұрагерлікке алғаны айтылады, өйткені ол да ер бала мұрагерлерінен айырылған. Юань Шаоны асырап алу Юань Шуды ашуландырды, себебі оның анасы, Юань Фэннің қарындасы, Юань Шаоның анасынан жоғары мәртебеге ие болған; алайда Юань Ченг Юань Шаоны асырап алғаннан кейін Юань Шу әулеттің осы буынындағы ең жоғары дәрежелі ер адам болмай қалды. Юань Шао Юань Шуға қарағанда көбірек жеңілдіктерге ие болды, бірақ соңғысы әулеттің қана байланысты мүшесі болды. Кейін Юань Шао мен Юань Шу арасында даулар туғанда, Юань Шу Юань Шаоның анасын Юань әулетінің «нағыз ұлы» емес деп мәлімдеу үшін сылтау ретінде пайдаланды. Юань Шумен салыстырғанда Юань Шаоның сыртқы келбеті күрделірек болды және ол шыққан тегіне қарамастан талантты адамдарды құрметтеді; осы себепті ол бала кезінен бастап көптеген адамдар, соның ішінде Цао Цао мен Чжан Миао тарапынан жақсы қабылданды.

Хан әулеті тұсында қызмет ету (169 189)

Юань Шаоның ерте өмірінде ол партизандарды екінші апат кезінде өлімнен немесе басқа да қорқынышты тағдырлардан құтқаруға қатысты. Осындай "партизандардың" бірі – Хэ Ён, Юань Шао Рунанға қашып кеткеннен кейін дос болып, жақын қарым-қатынас жасады. Партизандарға тыйым салудың екінші апаты басталғанда, Хэ Ён жиі Луоянға жасырын кіріп, Юань Шаомен "партизандарға" қалай көмектесу жоспарларын талқылады. Кедей "партизандарға" материалдық көмек көрсету жоспарланды. Түрмеге қамалған "партизандар" үшін жоспарлар бюрократияның ішінде жұмыс істеуге бағытталды, осылайша партизандар қашып кетуге мүмкіндік алады. Мемлекеттік қызметке кіргеннен кейін Юань Шао бастапқыда оған терең сенген генерал Хэ Цзиньнің көмекшісі болды. Император Лин 189 жылы мамыр айында қайтыс болғаннан кейін, Хэ Цзинь мен Юань Шао евнухтардың тобын жоюды жоспарлады, бірақ император шеше Хэ олардың идеясына қарсы болды. Содан кейін Хэ Цзинь Донг Чжуоны шақырып, императорлық астана Луоянға әскерін әкеліп, император шешеге қысым көрсетуді бұйырды. Евнухтар қорқып, император шешенің атынан жарлық шығарып, Хэ Цзиньді ішкі сарайға шақырды. Юань Шао Хэ Цзиньді сарайға кірудің орнына евнухтарға шабуыл жасауды бұйыруға кеңес берді. Хэ Цзинь үш рет кеңесін қабылдамағаннан кейін, Юань Шао мен Юань Шу 200 элиталық сарбазды сыртта күтуге алып барды. 189 жылдың 22 қыркүйегінде сарайда Хэ Цзинь евнухтардың шабуылына ұшырап, өлтірілді. Хэ Цзиньнің ашуланған ізбасарлары сарайға от қойып, ішке шабуылдап, бет жасы барлық адамдарды (әйелдерден басқа) өлтірді. Бұл қырғында 2000-нан астам адам қаза тапты, ал жас император Шао мен Чэнлиу ханзадасы (болашақ император Сянь) хаос кезінде қашып кетті. Нәтижесінде император мен ханзаданы тауып құтқарып алған Донг Чжуо императорлық астананы басып алуға мүмкіндік алды. Содан кейін Донг Чжуо Юань Шаомен император Шаоны тақтан түсіріп, оны Чэнлиу ханзадасымен алмастыру жоспарын талқылады, бірақ Юань Шао келіспеді. Екі тараптың қарым-қатынасы нашарлап, Юань Шао Луояннан Джи провинциясына (қазіргі Оңтүстік Хэбэй) қашып кетті. Юань Шао Луоян қақпасынан шыққанда, Донг Чжуо оны қуу үшін адамдарды жіберуді ойлады, бірақ Чжоу Би, У Цюн және Хэ Ён Юань Шаоға жасырын көмектесіп, Донг Чжуо оны босатуға көндірді. Үш адамның ұсынысы бойынша, Донг Чжуо Юань Шаоны Бохай аймағының әкімшісі етіп тағайындады, осылайша оны жұбатуға тырысты. Донг Чжуо Луояндағы Юань руының барлық мүшелерін өлімге кесті; содан кейін ол аймақтық шенеуніктерге таратуға бұйрық беретін императорлық жарлықтармен елшілерді жіберді. Алайда, коалиция мүшелері Юань Шаоның сөзін тыңдап, оның орнына барлық елшілерді (Хан Ронгтан басқа) өлтірді. Донг Чжуо содан кейін Ху Чжэнь, Лю Бу және Хуа Сюнды Сун Цзянь бастаған коалицияның алғы шебін тоқтатуға жіберді. Бастапқы табысқа қарамастан, Сун Ху Чжэнь мен Лю Бу арасындағы ішкі қайшылықты пайдаланып, оларды Янрэнде жеңді. Осы жеңілістен кейін Донг Чжуо императорлық астананы Лян провинциясына, өзінің негізгі базасына жақын Чанъанға көшіруді шешті. Бір жылдан кейін Донг Чжуо Луоянды өртеп, қашып келген қалың халықпен бірге батысқа қарай шегінді. Логистикалық базасы болмаса да, Сун Цзянь мен Цао Цао Донг Чжуоның шегініп бара жатқан әскерін қууды сұрады, бірақ Юань Шао мен басқа мүшелер олардың пікірімен келіспеді. Сун Цзянь Юань Шумен кездесуге бұйырылды, сондықтан Цао Цао өз әскерін жалғыз қууға алып барды және Донг Чжуоның қолбасшысы Сюй Ронгтан жеңілді.

Тарату

Осы уақыт ішінде Юань Шао мен Хан Фу Ю провинциясының (қазіргі Хэбэйдің солтүстік бөлігі) әкімі Лю Юді император Сяньнің орнына жаңа император деп жариялап, коалицияның заңдылығын бекітуді жоспарлады. Бірақ, император Сяньға қиянат етуге ұялып, Лю Ю бұл ұсыныстан бас тартты. Құлаған астананың көрінісін көрген коалиция жетекшілері Хань әулетінің аяқталып бара жатқанын түсініп, өздерінің беделін нығайтуды бастап, жақын арада өздерінің иеліктеріне қайтып оралды.

Джи провинциясын сатып алу және біріктіру (191)

Юань Шаоға қосылу үшін әр түрлі провинциялардан көптеген еріктілер келгендіктен, Бохай округі оның әскерін жабдықтауға жеткіліксіз болды. Сондықтан Пан Цзи Юань Шаоға Гонсун Цзаньмен құпия одақ құрып, Хан Фудың Цзи провинциясына шабуыл жасауын қоздыруды ұсынды. Гонсун Цзаньның шабуылдан қорқуына себеп болған Хан Фу, Юань Шаоның кеңесшілері Гао Гань (Юань Шаоның жүрегі туған інісі) мен Сюнь Чэньге құлақ асып, Гунсун Цзаньды кері қайтару үшін Цзи провинциясының басшылығынан Юань Шаоға бас тартты. Юань Шао Цзи провинциясының астанасы Йеден әскербасшылық мемлекет құруға кірісті. Юань Шудың ықпалын шектеу үшін Юань Шао Цао Цао және Чжан Мяомен одақ құрып, өзінің адал ізбасары Чжоу Юды (周喁) Ю провинциясының инспекторы етіп тағайындады – бұл лауазымға бұрын Сунь Цзянь лайық болған. Ол оны Ю провинциясындағы Сунь Цзяньнің иеліктеріне шабуыл жасауға жіберді, ал Сунь Цзянь Луояннан қайтып келе жатқан еді. Жауап ретінде Юань Шу Гонсун Цзань және Тао Цянмен одақтасып, Сунь Цзяньға өзінің жартылай бауырымен күресуге бұйрық берді. Чжоу Ю Янчэн шайқасында Сунь Цзяньнің әскерін жеңгенімен, келесі шайқастарда Сунь Цзяньға жеңілді. Ағалар арасындағы алғашқы шайқастар Юань Шудың пайдасына шешілді: ол Янчэн мен Цзюцзянның екеуінде де Юань Шаоның әскерін жеңіп, Сунь Цзянь басшылығымен Инчуань округіндегі жағдайды қалпына келтірді және Цзюцзян әлі бағындырылмағанмен, Чжоу Юды біржола қауіпсіздендірді. Ал Юань Шао үшін жағдай өте қиын болды: оңтүстіктегі сәтсіздіктен басқа, ол Гонсун Цзаньнан да қауіп көрді, ол Юань Шаоны өзінің туысы Гонсун Юэдің (公孫越) шайқаста қаза табуына кінәлі деп есептеп, оған қарсы соғыс жариялады және Юань Шаоның жақсы ниет білдірулеріне құлақ қоймады. Бұл Юань Шао мен Гонсун Цзаньнің Цзекяо шайқасында қақтығысуына әкелді. Янчэн шайқасы екі Юань арасындағы күрестің бастапқы қадамы болды және Хан әулетінің құлауына соққан соғыстардың шатасуының жаңа кезеңін басталды. Бұл туысқандық күрес Солтүстік Қытай жазығындағы әскербасшылар Қытайдың жоғары билігі үшін күреске түскендіктен, Донг Чжуоға қарсы одақтың күшін жойды. Гонсун Цзаньмен болған қақтығыстарға назар аудару үшін Юань Шао Лю Бяомен Юань Шуға қарсы жалпы одаққа кірді. Сол жылдың қысында Юань Шао Цзекяо шайқасында Гонсун Цзаньның элиталық атты әскерін көптеген арбалетшілердің көмегімен жеңді. Хан сарайы Юань Шао мен Гонсун Цзаньға атысты тоқтату туралы бұйрық шығарды. Юань Шао Йеге оралып, Цзи провинциясында қиындық тудырған Хейшан бандиттеріне қарсы күресті бастады. Лю Будың уақытша көмегімен Юань Шао ауыр шығынға ұшырағанына қарамастан, Хейшан бандиттерін жеңіп, 196 жылы Бейхай канцлері Конг Ронгты жеңді.

Императорды қабылдаудан бас тарту (195196)

195 жылы Джу Шоу Юань Шаоға император Сяньді Джи провинциясына қабылдауды ұсынды, осылайша ол Хан орталық үкіметін тиімді бақылауға алып, императорды өзінің заңдылығын арттыру үшін марионетка ретінде пайдалана алады. Бірақ Гуо Ту мен Чуньюй Цюн бұл қадамға қарсы шықты, себебі Юань Шао мұны істесе, маңызды шешімдерде император Сяньге бағынуға мәжбүр болады деп ойлады. Юань Шао өзінің тәуелсіздігін жоғары бағалап, Гуо Ту мен Чуньюй Цюннің кеңесін тыңдап, мүмкіндікті қалыс қалдырды. Ал оның басты қарсыласы Цао Цао осы мүмкіндікті пайдаланып, император Сяньді жаңа императорлық астана құрылған Сючан қаласындағы өзінің иелігіне қабылдады. 196 жылы Цао Цаоның бақылауындағы Хан императорлық сарайы Юань Шаоға Ұлы қолбасшы лауазымын берді. Бірақ Юань Шао бұл тағайындаудан бас тартты, өйткені Ұлы қолбасшы лауазымы Цао Цао иеленген Бас генерал лауазымынан төмен тұрды. Соның салдарынан Цао Цао өз лауазымынан бас тартып, оны Юань Шаоға ұсынды, ол оны қуана қабылдады. Юань Шао сондай-ақ Е маркизі дәрежесіне ие болды.

Гонгсун Цаньды жою (198199)

198 жылы Юань Шао Гонсун Цаньға қарсы жорыққа шығып, оның қалған әскерін Ицзинде (қазіргі Хэбэй провинциясының Сионг уезі) қоршады. 199 жылдың басына қарай Юань Шао Ицзин шайқасында Гонсун Цаньды толық жеңіп, Сары өзеннің солтүстігіндегі төрт провинцияны толық бақылауға алды. Содан кейін, солтүстік шекарадағы Ухуань тайпаларымен одақ құрғаннан соң, Юань Шао Сары өзеннің оңтүстігінде өзінің билігін нығайтып алған Цао Цаоға назарын бұрды.

Гуанду жорығы (199201)

Екі жақ та шешуші шайқасқа дайындық жасады. 199 жылдың соңында екі жақ та Сары өзеннің маңызды кезегі болған Лиянгта (қазіргі Хэнань провинциясының солтүстік-батысында) ұсақ шайқастар жүргізді. Цао Цао Гуандудың (қазіргі Чжунму округінің солтүстік-шығысында, Хэнань) өзеннен оңтүстікке қарай орналасқан жерде қорғанысын нығайтты. Лю Бэй 200 жылдың бірінші айында Цао Цаодан қол үзгеннен кейін Сю провинциясында бекініп алды, осыдан кейін Цао Цао солтүстік майданын Юань Шаоға ашық қалдырып, Лю Бэймен күресу үшін шығысқа бет бұрды. Тянь Фэн Юань Шаоға Цао Цао кеткен кезде оған шабуыл жасауға кеңес берді, бірақ Юань Шао толыққанды шабуылға бармады. Оның орнына, ол жауды мазақтау үшін шағын отрядтарды жіберді. Цао Цао тағайындаған генерал Ю Цзинь, Ян Форды қорғауға кірісіп, Юань Шаоның отрядтарын жеңді. Цао Цао Гуандуға оралғаннан кейін көп ұзамай Юань Шао Чен Линге Цао Цаоды айыптаған құжатты жаздыруға бұйрық берді, бұл, әдетте, соғыс жариялау болды. Содан кейін ол өзінің бас әскерін Сары өзеннің солтүстігіндегі Лиянгтың алдыңғы базасына қарай жылжытты. Ол кезде Юань Шаоның бас әскері 100 000-нан астам сарбаздан тұратын, жүздеген мың жаттығудан өте алмаған қосымша әскерлермен толықтырылған. Цао Цаодан сандар жағынан басымдығы бар және ірі атты әскерге ие болған Юань Шаоның алғашқы шабуылдары жаудың бекіністерін шамадан тыс жүктеді. «Үш патшалықтың жазбаларында» Цао Цао бірнеше рет өз орнынан бас тартуды ойластырғаны және бұл шешім бойынша бас стратегі Сун Юмен кеңескені айтылады, Сун Ю оған қатты қарсылық көрсетіп, оны тұруға шақырды. Юань Шаоның стратегиялық кеңесшісі және жақын досы Сюй Ю күтпеген жерден қарсы жаққа өткеннен кейін Цао Цао Юань Шаоның азық-түлік қоймасының орналасқан жері туралы құпия ақпарат алды. 200 жылдың соңында Цао Цао және Юэ Цзинь шабуыл жасап, Юань Шаоның Учаодағы азық-түлік қоймасын өртеп, оның әскерінің рухын күйретуге себеп болды. Юань Шаоның екі офицері, Чжан Хэ мен Гао Лан, Вучаода болған оқиғаны естігеннен кейін дереу Цао Цао жағына өтті, көптеген басқалары да олардың үлгісін ұстанды. Юань Шао бұл үрдісті тоқтата алмады және тек жүздеген адамымен бірге Сары өзен арқылы солтүстікке қашып кетті. Юань Шаоның алғашқы ірі жеңілісі де шешуші болды. Осыдан кейін ол Цао Цаоға қарағанда басымдығын жоғалтып, оны ешқашан қайта қалпына келтіре алмады. 201 жылы Цао Цао оны Кантинг шайқасында тағы да жеңіп, Юань Шаоның Джи провинциясындағы бірнеше аумағын басып алды.

Ауданда өзгермеу және ақыр соңында жойылу (2012 ж.)

Кантинг шайқасынан кейін Цао Цаоның шаршаған әскерлері оңтүстікке демалуға қайтты. Осы уақытта Юань Шао жеңілген әскерлерін қайта ұйымдастырып, өз иелігіндегі көтерілістерді басып, жағдайды бұрынғы қалпына келтірді. Юань Шаоның үш ұлы болды, және ол үшінші ұлы Юань Шанды сыртқы келбеті үшін артық жақсы көріп, Юань Тан мен Юань Шанды екеуін де мұрагерлікке таңдады. Бұрынғыдай, Ю Шоудың ескерткенідей, Юань Шао әскерлері арасында хаос туды. Цао Цао Юань әулетінің ішкі дау-жанжалын өз пайдасына қолданып, 207 жылға дейін Юань Шаоның ұлдары мен қалдықтарын толығымен жойды. Цао Цао 204 жылы Йе қаласын басып алғаннан кейін Юань Шаоның қабіріне құрмет көрсетті. Ол өзінің серіктерінің алдында ескі досы үшін ащы жылады, Юань Шаоның отбасына көңіл көтеру сыйлықтары мен мемлекеттік жәрдемақы берді.

Танымал мәдениетте

Юань Шао Koei компаниясының Dynasty Warriors және Warriors Orochi видео ойындары сериясында ойналатын кейіпкер ретінде бейнеленеді. Ол сонымен қатар Koei компаниясының Romance of the Three Kingdoms стратегиялық ойындарының барлық бөлімдерінде де кездеседі. Юань Шао Koei компаниясының Kessen II ойынында да шағын рөлде ойнайды. Ол Creative Assembly компаниясының Total War: Three Kingdoms ойынында ойналатын фракция басшысы ретінде де пайда болады. Үш патшалық (Телесериал) телесериалында Юань Шао қайта-қайта пайда болатын маңызды кейіпкер ретінде ойнайды.