Кіріспе

Қытайлық Шу Хан мемлекетінің генералы (202–264)
Қытайдың Олимпиадалық күрескері

Цзян Вэй (202 – 3 наурыз 264), әдепті аты Боюэ, Қытайдың Үш патшалық дәуірінде Шу Хан мемлекетінің әскери генералы және саясаткері болған. Цзян Вэй Цзи округінде (қазіргі Гангу округі, Гансу) дүниеге келген. 228 жылы Вэй мемлекетінің басты бәсекелесі Шу, Чжугэ Лян бастаған шабуылға шыққанда, Цзян Вэйге Тианшуй қолбасшылығының сол кездегі әкімшісі Ма Цзун сенімсіздікпен қарады. Сондықтан Цзян Вэй Шу мемлекетіне қашуға мәжбүр болды. Шудың императорлық канцлері және регенті Чжугэ Лян Цзян Вэйді жоғары бағалап, оны Шуда генерал қызметіне тағайындады. 234 жылы Чжугэ Лянның қайтысынан кейін Цзян Вэй Цзян Вань мен Фэй И регенттіктері кезінде әскери қолбасшы болып қызметін жалғастырды. 253 жылы Фэй И қайтыс болғаннан кейін, ол генерал-полковник (大將軍) жоғары әскери шеніне көтерілді. 240–262 жылдар аралығында ол Чжугэ Лянның Вэйге қарсы соғыс салған мұрасын жалғастырып, тағы 11 әскери науқанға жетекшілік етті. Дегенмен, Шудың шектеулі ресурстары мен азық-түліктің жеткіліксіздігі, сондай-ақ ішкі саяси келіспеушіліктердің салдарынан Цзян Вэйдің науқандары көлемі мен ұзақтығы жағынан шектеулі болды. 263 жылы Вэй Шуға кең ауқымды шабуыл жасағанда, Цзян Вэй Шу әскерлеріне Тачжун, Инпин және Цзянгедегі шабуылдарға қарсы тұруға басшылық етті, ал өзі Чжун Хуэйдің шабуылына ұшыраған Цзянге қаласын қорғады. Цзян Вэй Чжун Хуэй бастаған Вэйдің негізгі күштерін уақытша тоқтатуға қол жеткізгенімен, Вэйдің тағы бір әскери қолбасшысы Дэн Ай Инпин арқылы қысқа жолмен өтіп, күтпеген жерден Чэндуға жетті. Лю Шань қарсылық көрсетпей Дэн Айға бас иді және Цзян Вэйге Вэй генералы Чжун Хуэйге бас беруді бұйырды; осы оқиға Шу мемлекетінің құлауын білдірді. Келесі жылы Цзян Вэй Чжун Хуэйді Чэндуда Вэй регенті Сима Чжаоға қарсы көтеріліс жасауға ынталандырды және осы мүмкіндікті пайдаланып әскери билікке ие болуды және Шуды қайта құруды үміттенеді. Алайда, Чжун Хуэйдің кейбір офицерлері көтеріліске қатысуға құлықсыздық танытып, бүлік көтерді, нәтижесінде Цзян Вэй мен Чжун Хуэй қаза тапты.

Отбасылық негіздер

Цзян Вэй Цзи округінен (冀縣/兾縣), Тяньшуй әкімшілігінен (天水郡) шыққан, қазіргі Ганьсу провинциясының Гангу округінің жері. Әкесі ерте қайтыс болғандықтан, Фу Цзи Цзян Вэйдің үлкен амбициялары бар, атақ-даңққа құмар адам болғанын жазды. Ол сондай-ақ, жасырын түрде жеке әскер жинады.

Вэйдегі алғашқы еңбек жолы

Цзян Вэй өзінің мансабын Үш патшалық дәуірінде Вэй мемлекетінің аумағы болған туған жері – Тяньшуй қолбасшылығында бастады. Ол жазбаларды жүргізуші кызметкер ретінде жұмыс істеп, кейін қолбасшылық әкімшісінің көмекші офицері болды. Әкесі қызмет барысында қаза болғанын ескерген соң, Вэй үкіметі Цзян Вэйді чжунлан (中郎) шеніне тағайындап, Тяньшуй қолбасшылығындағы әскери істерге қатысуға мүмкіндік берді.

Сангуожи шоты

228 жылдың көктемінде императорлық канцлер және Вэй мемлекетінің қарсыласы Шудың регенті Жуге Лян Вэйге қарсы әскери науқандардың біріншісін бастады. Ол Цы тауының (祁山; қазіргі Ли округінің (Гансу) айналасындағы таулы аймақтар) жерін басып алып, әскерлерін тәртіпті қатарлармен орналастырды. Үш Вэйге бағынышты округ – Наньань (南安; қазіргі Лонгси округі, Гансу), Тяньшуй және Андинг (安定; қазіргі Жэньюань округі, Гансу) – жауап ретінде Шу жағына көшті. Цзян Вэйдің Сангуоцзидегі өмірбаянында сол кезде Цзян Вэй мен оның әріптестері Лян Сюй, Инь Шан және Лян Цян Тяньшуй округінің әкімшісі Ма Цзунмен (馬遵) тексеру сапарында болғандығы жазылған. Ма Цзун Шудың шабуылы туралы естіп, Тяньшуй округіндегі көптеген округтердің жауға кеткенін білгенде, Цзян Вэй мен басқалар оған сатқындық жасайды деп күдіктенді, сондықтан ол түнде қашып, Шангуй округінде (上邽縣; қазіргі Тяньшуй, Гансу) жасырды. Цзян Вэй мен оның әріптестері Ма Цзунның оларды тастап, өздігінен қашқанын түсінгенде, оны қуып жетуге тырысты, бірақ кеш қалды. Олар Шангуй округіне келгенде кіруге рұқсат берілмеді, сондықтан Цзян Вэй оларды өзінің туған округіне, Цзи округіне (冀縣/兾縣; қазіргі Гангу округі, Гансу) алып барды. Бірақ Цзи округінің басшысы да оларға кіруге рұқсат бермеді. Басқа амал қалмағандықтан Цзян Вэй мен оның әріптестері басылып, Шуға көшті.

Weilüe-дегі балама шот

Вейлиге Цзян Вэйдің Вейден Шуға көшкені туралы басқаша баяндама жазылған. Шу әскері шабуыл жасаған кезде Ма Цун және оның қол астындағылары (соның ішінде Цзян Вэй) Вэй генералы Гуо Хуэймен бірге тексеру сапарында болғанда, Чжуге Лян мен Шу әскерінің Цы тауын басып алғаны туралы хабарды алды. Ма Цунға Чжуге Лянның "жамандық ойлап отырғанын" айтқаннан кейін, Гуо Хуэй Тяншуй әкімшілігінің шығысындағы Шангуй округіне асыққанша оралуды қалады. Ма Цунның штаб-квартирасы батыстағы Цзи округінде болғанымен, ол қайта оралуға құштар емес еді, себебі Шу шабуылынан кейін Цзи округінде тәртіпсіздіктер болуы мүмкін деп қорқыды. Ол Гуо Хуэйге қосылып, Шангуй округіне көшіп кетуге шешім қабылдады. Цзян Вэй Ма Цунды Цзи округіне қайта оралуға шақырғанда, ол оған және басқаларға: "Егер қайта барсаң, менің жауыма айналасың" деді. Цзян Вэй Ма Цунды елемеді, өйткені ол Цзи округіндегі отбасының қауіпсіздігіне алаңдады, сондықтан ол Ма Цунмен жолдарын айырды және әріптесі Шангуан Цысиу (上官子脩) пен басқалармен бірге Цзи округіне оралды. Цзян Вэй Цзи округіне оралғанда, халық оны құшақтап қарсы алып, Чжуге Лянмен кездесуін талап етті. Цзян Вэй мен Шангуан Цысиу оған барарға келісіп, Чжуге Лянды кездестірді, ол оларды көріп қуанды. Цзян Вэй Цзи округіне оралып, отбасын (анасын, әйелін және балаларын) алып келгісі келгенде, Чжан Хэ мен Фэй Яо басқарған Вэй әскері Цзитинг шайқасында Шу әскерінің алғы шебін жеңіп алды. Цзи округіне қайта орала алмай, тағы да басқа мүмкіндігі қалмаған Цзян Вэй Шуға көшіп, Чжуге Лянды іздеуді шешті. Вэй әскері Цзи округін қайта басып алғаннан кейін, Цзян Вэйдің отбасы мүшелерін тұтқынға алды, бірақ оларды өлім жазасына кеспеді, себебі Цзян Вэйдің бастапқыда жауға көшуді ниеттенбегенін білді. Осылайша Цзян Вэйдің отбасы мүшелері өмірінің соңына дейін түрмеде қалды.

Чжукэ Лянның регенттік кезінде

Ханчжун әкімдігіне оралғаннан кейін, Чжугэ Лян Цзян Вэйді азық-түлікпен қамтамасыз ету жөніндегі көмекші шенеунік (倉曹掾) етіп тағайындады. Кейін Цзян Вэйге "Дұрыс жолды ұстанатын генерал" (奉義將軍) атағы беріліп, Данян ауылының маркизі (當陽亭侯) дәрежесі иеленді. Соңынан Цзян Вэй "Батысқа жорық жасайтын генерал" (征西將軍) шеніне көтеріліп, Орталық әскердің бақылаушысы (中監軍) қызметіне тағайындалды.

Цзян Ваньның регенттік кезінде

234 жылы күзде Вузхан жазығындағы шайқаста Чжуге Лянның қазасына байланысты Цзян Вэй Шу астанасы Чэндуға оралды және оң армияның қадағалаушысы (右監軍) ретінде, Ханға көмек көрсететін генерал (輔漢將軍) шенімен қызметке тағайындалды. Ол Чэнду қарулы күштеріне қолбасшылық етті және "Пинсян маркизі" (平襄侯) атағымен ауыл маркизінен округ маркизіне дейін көтерілді. 238 жылы Цзян Вэй Шу регенті Цзян Ванмен бірге Вэй-Шу шекарасына жақын Ханчжун округіне сапар жасады. 239 жылы сәуір немесе мамыр айларында Цзян Ван Ұлы маршал (大司馬) қызметіне тағайындалғаннан кейін, Цзян Вэйді өзінің қол астындағы майор (司馬) етіп тағайындады. Одан бөлек, Цзян Вэйге Вэй территориясына шабуылдар жасау үшін жеке күштерді басқару тапсырылды.

Бірінші Солтүстік экспедиция

240 жылы Цзян Вэй Шу әскерлерін Вэй билігіндегі Лонгси округіне шабуылға бастады, бірақ Гуо Хуай басқаратын Вэй әскерлері оларды кері шегіндірді. Үш жыл өткен соң Цзян Вэй Батысты қорғайтын жоғары генерал (鎮西大將軍) шеніне көтеріліп, Лян провинциясының (涼州刺史) атақты инспекторы болып тағайындалды.

Фэй Идің регенттік тұсында

246 жылы Цзян Ван қайтыс болғаннан кейін Фэй И Шу мемлекетінің регенті болды. Бір жыл өткен соң Цзян Вэй 衞將軍 (гвардия генералы) шеніне көтерілді. Ол Фэй Имен бірге жазу шеберлерінің істерін басқарушы (錄尚書事) лауазымын бірлесіп алып, билікті бөлісті. Сол жылы Цзян Вэй Пинкан округінде (平康縣; қазіргі Сонгпан округінің оңтүстік-батысында, Сычуань) болған көтерілісті басып тастады.

Екінші Солтүстік экспедиция

247 жылы Цян тайпалары Юн және Лян провинцияларындағы төрт округте Вэйге қарсы көтеріліс бастады және Шудан көмек сұрады. Лян провинциясындағы екі тайпа басшысы – Байхувен (白虎文) және Живудай (治無戴) Вэйге қарсы көтеріліске қосылды. Цзян Вэй Шу әскерін Лян провинциясына Цян көтерілісшілерін қолдау үшін бастап келгенде, Байхувен мен Живудай оған қосылу үшін әскерлерін ертіп келді. Бұған жауап ретінде Вэй үкіметі Сяо Ба мен Гуо Хуайды көтерілісті басу және Шудың шапқыншылығын тойтару үшін әскер басқаруға жіберді. Цзян Вэй Тао өзенінің батысындағы Сяо Баның бекінісіне шабуыл жасады, бірақ Гуо Хуай басқарып келген Вэй күштері келген соң Шуға қайта шегінді.

Үшінші Солтүстік экспедиция

248 жылы Цзян Вэй Шу әскерін Шииңнен (石營; қазіргі Сихэ округінің солтүстік-батысы, Ганьсу) Цианчуаньға (彊川; қазіргі Линтан округінің батысы, Ганьсу) тайпалық патша Живудаймен (治無戴) кездесуге алып барды, оны жақында Вэй генералы Гуо Хуай Лонги округінде (龍夷縣; қазіргі Хуанюань округінің батысы, Цинхай) жеңген еді. Ол өзінің бағыныштысы Ляо Хуаны Чэнчжун тауындағы (成重山; қазіргі Линтао округінің батысында орналасқан, Ганьсу) бекіністі күзету үшін қалдырды. Гуо Хуай Цзян Вэйдің Живудаймен кездесіп, күш біріктіруіне кедері келтіру мақсатымен әскерін екі топқа бөлді. Ол бір топты Чэнчжун тауында Ляо Хуаға шабуыл жасап, Цзян Вэйді Ляо Хуаны құтқару үшін кері қайтуға мәжбүр етті. Сонымен қатар, ол өзінің бағыныштысы Сяо Баға Цзян Вэйге шабуыл жасап, оны Тачжунға (沓中; қазіргі Чжуцзу округінің солтүстік-батысы, Ганьсу) қарай кері итеруді бұйырды. Гуо Хуайдың жоспары сәтті аяқталды, себебі Цзян Вэй Чэнчжун тауы шабуылға ұшырағанын естіген соң Ляо Хуаны құтқару үшін кері бұрылды. Осылайша ол Живудаймен кездеспей, Шуға қайта оралды.

Төртінші Солтүстік экспедиция

249 жылдың күзінде, оған Шу императоры Лю Шан императорлық билік беруінен кейін, Цзян Вэй Шу әскерлеріне Вэйдің бақылауындағы Йонг провинциясына шабуыл жасауға жетекшілік етті және Цян тайпаларының қолдауын алды. Ол Кушанда (麴山; қазіргі Мин округінің оңтүстік-шығысында, Гансу) екі бекініс салдырды. Шудың шабуылына жауап ретінде Вэй генералы Гуо Хуай өзінің қол астындағылары Чэнь Тай, Сюй Цзи және Дэн Айға екі бекіністі қоршауға алып, олардың жабдықтау жолдарын кесіп тастауға бұйрық берді. Цзян Вэй екі бекініске көмек үшін Ниутоу тауынан (牛頭山; қазіргі Жаохуа ауданының батысы, Гуанюань, Сычуань) әскерлерді басқарып келгенде, Чэнь Тай Вэй әскерін оның жолын тосу үшін жіберді. Сонымен қатар, Чэнь Тай Гуо Хуайдан көмек сұрады, ол өз әскерлерін Тао өзенінен өтізіп, Цзян Вэйдің Ниутоу тауындағы базасына шабуыл жасады. Цзян Вэй қорқып, барлық әскерін кері тартып алып, екі бекіністі тастап кетті. Кері шегінуінен үш күн өткен соң, Цзян Вэй Лиао Хуаны Басуйге (白水; қазіргі Цинчуань округі, Сычуань) Дэн Айды шатыстыру үшін шағын күшпен жіберді, ал өзі негізгі әскерді Таоченгке (洮城; қазіргі Мин округінің солтүстік-шығысында, Гансу) шабуылға басқарды. Дэн Ай Цзян Вэйдің хитролығын байқап, дереу Таоченгке күштер жіберді. Дэн Ай қорғанысын нығайтқандықтан Цзян Вэй Таоченгті басып ала алмады, сондықтан ол барлық әскерін кері қайтарып, Шуға оралды.

Бесінші экспедиция (250)

250 жылы Цзян Вэй Шу әскерін Вэй билігіндегі Сипин округіне (西平郡; қазіргі Синин, Цинхай маңы) шабуылға бастады. Сипин округін басып ала алмағандықтан ол кері шегінді.

Фэй И Цзян Вэйдің қатал ұстанымына қарсылық білдіреді

Цзян Вэй өзінің Цян және Батыс Қытайдағы хань емес тайпалардың мәдениетін жақсы білетініне сенді және әскери басшы ретіндегі өнер-біліміне зор сенім арқалады. Аймақта тұратын Цян және хань емес тайпалардың қолдауы болса, қазіргі Ганьсудағы Вэйге қарасты жерлерді оңай басып ала алатынын жиі мақтан тұтты. Алайда, Фэй И Цзян Вэйдің қатаң ұстанымын және Вэйге қарсы соғыс ашуға бейімділігін мақұлдамады, оны әр шайқасқа 10 мыңнан аспайтын әскермен алып шығу арқылы шектеуге тырысты. "Хань Цзинь Чунцю" (漢晉春秋) еңбегінде Фэй Идің бірде Цзян Вэйге айтқаны жазылған: "Біз Император канцлерідей білгір емеспіз. Егер ол империяны тұрақтандыра алмаса, біз қалайша орындай аламыз? Мемлекетімізді қорғап, халқымызды жақсы басқарып, оның мұрасын құрметтеп сақтап, оны кейінгі ұрпаққа жеткізу әлдеқайда жақсырақ емес пе? Бірден жеңіске жетемін деген арманнан бас тартыңыз. Егер сәтсіздікке ұшырасаңыз, кейін өкінуге тым кеш болады."

Фэй Идің өлтірілуі

253 жылы 16 ақпанда Фэй И қытайлық Жаңа жылдың бірінші күні өткен тойда қанымен өлтірілді. Қаскөй Гуо Сю (郭脩) – Цзян Вэй шайқаста тұтқынға алған Вэй мемлекетінің қарапайым азаматы. Ол немерелікпен Шуға бағынғаннан кейін Лю Шанды өлтіруге әрекеттенді, бірақ императорға жақындаса алмағандықтан, мақсатын Фэй Иге бұрып, оны өлтіруге жетті. Фэй Идің қазасы Цзян Вэйге Шу әскерін толығырақ бақылауға алып, Вэйге қарсы соғысты жалғастыруға жағдай жасады.

Алтыншы Солтүстік экспедиция

253 жылы жазда Цзян Вэй Шийиннен (石營; қазіргі Сихэ округінің солтүстік-батысы, Ганьсу) ондаған мыңдаған Шу әскерін бастап Дидаоны (狄道; қазіргі Линтао округінің маңында, Ганьсу) қоршауға алды. Шудың басып кіруіне жауап ретінде Вэй регенті Сима Ши өзінің генералдары Гуо Хуэй мен Чэнь Тайға Гуанчжун аймағында орналасқан Вэй әскерлерімен шабуылдап, Дидао қоршауын бұзуды бұйырды. Чэнь Тай Луоменде (洛門; қазіргі Ушань округінде, Ганьсу) Шу әскерлеріне шабуыл жасап, оларды жеңіске жеткізді. Цзян Вэй ақырында барлық әскерін кері тартып, азық-түлік таусылғаннан кейін Шуға қайтып келді.

Жетіінші Солтүстік экспедиция

254 жылдың жазында Шу үкіметі оған ішкі және сыртқы әскери істерді бақылауға өкілеттік бергеннен кейін Цзян Вэй Шу әскерлерін Вэйдің бақылауындағы Лонгси округіне қайта шабуыл жасауға бастады. Дидао (狄道; қазіргі Линтао ауданы, Гансу) үшін жауапты Вэй шенеунігі Ли Цзянь (李簡) Цзян Вэйге бағынды. Цзян Вэй одан әрі Цзянву округіне (襄武縣; қазіргі Лонгси ауданының оңтүстік-шығысында, Гансу) шабуыл жасап, Вэй генералы Сюй Цзимен шайқасты. Сюй Цзи жеңіліп қаза тапты, бірақ Шу армиясы да Чжан Ни генералын жоғалтты. Жеңіске жеткен Шу әскерлері Дидао, Хегуань (河關; қазіргі Дингси, Гансу маңы) және Линтао округтерін басып алып, тұрғындарын Шудың бақылауындағы аймаққа көшіруге мәжбүр етті.

Сегізінші Солтүстік экспедиция

255 жылы Шудың тағы бір бас генералы Чжан Идің қатты қарсылығына қарамастан, Цзян Вэй Вэйге қарсы тағы бір жорыққа шықты және тіпті Чжан Иді өзінің орынбасары ретінде алып келді. Шу армиясы Дидаоға (狄道; қазіргі Линтао округі, Гансу) шабуыл жасауға дайындалып жатқанда, Юн провинциясының Вэй губернаторы Ван Цзинь Вэй генералы Чэнь Тайдан көмек сұрады. Тао өзенінің батыс жағалауында Шу күштерінен ауыр жеңіліс көргеннен кейін Ван Цзинь және оның қалған әскерлері Дидаоға шегініп, бекіністе жасырды. Цзян Вэй Дидаоны қоршауға алу үшін мүмкіндікті пайдаланғысы келгенде, Чжан И оған одан әрі ілгерілемеуге кеңес берді, себебі оларға дейін қол жеткізгендерін жоғалту қаупі бар еді. Цзян Вэй оған құлақ салмай, Дидаоны қоршауға бұйрық берді. Осы уақытта Чэнь Тай, Дэн Ай, Сима Фу және басқа Вэй офицерлері Ван Цзиньді құтқару үшін Дидаоға күштер жіберді. Чэнь Тай әскерін Дидаоның оңтүстік-шығысындағы төбелерге жетеледі, онда олар көптеген от жағып, Дидаодағы Вэй күштеріне көмек келе жатқанын хабарлау үшін соғыс барабандарын қатты соқты. Соның салдарынан Дидаодағы Вэй күштерінің рухы көтеріліп, Шу армиясы күтпеген шабуылға ұшырады. Сонымен қатар, Чэнь Тай Шу армиясының шегіну жолын кесуді жоспарлап отыр деген жалған ақпарат таратты. Цзян Вэй бұл туралы естігенде қорқып, 255 жылдың 11 қарашасында барлық Шу күштерін кері шақырып, Чжунтиге (鐘堤; қазіргі Линтао округінің оңтүстігінде, Ганьсу) қайтты.

Тоғызыншы Солтүстік экспедиция

256 жылы көктемде Шу императоры Лю Шан Цзян Вэйді Бас генерал (大將軍) лауазымына көтерді. Күзде Цзян Вэй Шу әскерін Чжунтиден (鐘堤; қазіргі Линтао округі, Гансудан оңтүстікке қарай) Цы тауына (祁山; қазіргі Ли округі, Гансу айналасындағы таулы аймақтар) бағындыруға алып барды, бірақ Вэй генералы Дэн Ай шабуылды болжап, күшті қорғаныс орнатып қойғандықтан жорық сәтсіз аяқталды. Содан кейін Цзян Вэй Вючен тауында (武城山; қазіргі Чэньчань ауданы, Баоджи, Шэньси) Дэн Айға шабуыл жасады, бірақ кері шегінді. Кейіннен ол әскерлерін Вэй өзенінен өтізіп, Ху Цзи бастаған тағы бір Шу әскерімен бірлесіп Шангуй округіне (上邽縣; қазіргі Тяньшуй, Гансу) шабуыл жасауды жоспарлады. Бірақ Ху Цзи уақытында келмегендіктен, Цзян Вэй Дэн Айдың шабуылына ұшырады және оның әскері ауыр шығынға ұшырады. Солтүстік жорықтары Шу халқы мен ресурстарына зор зиян келтіргендіктен, халық Цзян Вэйдің соғыс ашуға бейімдігіне наразылық білдірді. Халықтың наразылығын басу үшін Цзян Вэй Шу императорлық сарайына тоғызыншы Солтүстік жорықтың сәтсіздігіне толық жауапкершілікті қабылдап, жаза ретінде төмендетуді сұрап меморандум жазды. Лю Шан Цзян Вэйдің өтінішін қабылдап, оны Артқы генерал (後將軍) лауазымына төмендетті, бірақ Бас генерал (大將軍) міндетін атқаруға рұқсат берді.

Оныншы солтүстік экспедициясы

257 жылы Вэй генералы Чжуге Дан Шоучунда (壽春; қазіргі Шу округі, Анхуй) көтеріліс бастаған кезде Цзян Вэй жағдайды пайдаланып, Вэйге тағы бір шабуыл жасауға шешім қабылдады. Ол Шу әскерін Ұлы қабырғаға жақын орналасқан Вэй гарнизондарына шабуылдады, олар жабдықпен жақсы қамтамасыз етілген, бірақ қорғанысы нашар болған. Шу әскерінің жақындап келе жатқанын естігенде, ондағы Вэй әскерлері қорқып кетті. Вэй генералдары Сима Ван және Денг Ай Шу басқыншыларына қарсы тұру үшін Ұлы Қабырғаға жеке-жеке әскерлерін жетектеді. Цзян Вэй содан кейін Маншуйға (芒水; қазіргі Шаньси провинциясының Чжоузи округіне оңтүстік-шығысқа қарай) шегініп, тауға қарай лагерь құрды. Вэй әскерлері оның орнын қоршағанда, Цзян Вэй оларды лагеріне шабуыл жасауға итермелеуге тырысты, бірақ Сима Ван мен Денг Ай әскерлеріне жауды назарға алмауға және шабуылдамауға бұйрық берді. 258 жылы Цзян Вэй Вэй әскерлері Чжуге Данның көтерілісін басып тастағаны туралы хабар алғаннан кейін, әскерін кері тартып, Шу астанасы Чэндуға оралды. Шу императоры Лю Шан оны Бас генерал (大將軍) лауазымына қайта тағайындады. Осы кезде, жылдар бойы Вэйге қарсы соғыстарды көрген Шу халқы соғыстың салдары мен шығындарына шыдаудан шаршады. Шу шенеунігі Цзяо Чжоу "Чжоу Гуо Лунь" (仇國論; "Соңғы мемлекеттер туралы зерттеу") атты сатирикалық туынды жазды, онда Цзян Вэйдің соғысқорлық мінез-құлқы сыналып, айыпталды.

Он бірінші Солтүстік экспедиция

262 жылы қыста Цзян Вэй Шу әскерін Таоян округін (洮陽縣; қазіргі Линтао округі, Ганьсу) басып алуға және Хоухе округінде (侯和縣) Денг Ай басқаратын Вэй әскеріне шабуыл жасауға жетектеді, бірақ олар шайқаста жеңіліске ұшырады. Ол Тачжунға (沓中; қазіргі Чжугку округінің солтүстік-батысы, Ганьсу) қайтарылды және онда бекінді.

Хуан Хао билікке көтеріледі

Цзян Вэй өзінің Вэйден дезертир болғандығын білгендіктен, Шуға адал екенін дәлелдеуі керек еді, сондықтан ол шайқаста даңқ алуға асықты. Алайда, Вэйге қарсы он бір жорық өткізгеніне қарамастан, ол ешқандай маңызды жетістікке жете алмады. Ол майданға кеткен кезде, император Лю Шанның жақын адамы болған сарай евнухы Хуан Хао Шу үкіметінде біртіндеп билікке ие болып, саяси аренада басымдық танытты. Хуан Хао Шу генералы Ян Юмен (閻宇) тығыз байланыста болды және Цзян Вэйді Ян Юмен бас генерал ретінде алмастыруды жоспарлады. Цзян Вэй Хуан Хаоның өзіне қарсы ниеті бар екенін ұзақ уақыттан бері сезіп, Тачжун (沓中; қазіргі Чжуку округінің солтүстік-батысы, Гансу) қаласында қалды және он бірінші Солтүстік жорықтан кейін Чэндуға оралмады. Хуаянг жылнамасында Цзян Вэй Хуан Хаоның билікке ұмтылуына қарсы болғаны және бір рет Лю Шанға осы евнухты өлімге кесуді кеңес бергені жазылған. Бірақ Лю Шан: "Хуан Хао – мен үшін жұмыс істейтін қарапайым құл ғана. Бұрын Донг Юнның оған деген жек көруі маған ұнамайтын еді. Мырза, сіз неге мұны жеке қабылдауыңыз керек?" деді. Цзян Вэй Хуан Хаоны өлімге кесуді ұсынғанының қателігін тез түсінді, өйткені Хуан Хао Шу үкіметінде зор ықпалға ие болды, сондықтан ол дереу өтініш айтып, кетіп қалды. Кейін Лю Шан Хуан Хаоға Цзян Вэйге барып, кешірім сұрауын бұйырды. Цзян Вэй Хуан Хаоны Тачжунда ауыл шаруашылығы өндірісін бақылау үшін қалуға көндірді. Бірақ оның нағыз ниеті – Чэндудағы Хуан Хаомен билік үшін күресуден қашу еді.

Цзян Вэйдің ескертулері

263 жылы Цзян Вэй Лю Шанға былай деп хат жазды: «Чжун Хуй Гуанчжун аймағында әскер жинап, шабуылға дайындалып жатқанын естідім. Алдын алу шарасы ретінде, Жан И мен Ляо Хуаны Янган асуын және Инпиндегі көпірді қорғау үшін әскерге жетекшілік етуге жіберуіміз керек деп ойлаймын». Хуан Хао бақсылардың Вэйдің Шуға шабуыл жасамайтыны туралы болжамына сене келіп, Лю Шанға Цзян Вэйдің хатын назарға алмауды және оны императорлық сарайда талқылауға шығармауды кеңес берді.

Тажонгтан Инпинге дейін

263 жылдың тамызы немесе қыркүйегінде Вей регенті Сима Чжао Чжун Хуиге, Дэн Айға және Чжуге Сюге Вей әскерлерін Шуға үш бағыттан шабуыл жасауға басшылық етуді бұйырды. Чжун Хуй Луо алқабына (駱谷; қазіргі Чжоуцзи округі, Шэньсидің оңтүстік-батысы) жеткенде және Дэн Ай Тачжунға (沓中; қазіргі Чжукчу округі, Ганьсудың солтүстік-батысы) шабуыл жасағанда, Шу үкіметі Лиао Хуаға Цзян Вэйді қолдау үшін Тачжунға күштерді жеткізуді бұйырды. Сонымен қатар, олар Чжан И, Донг Цзю және басқа Шу офицерлерін Янъань асуын (陽安關; қазіргі Нинцзян округі, Шэньси) қорғауға және Шу әскерлеріне сыртқы шекарада көмектесуге жіберді. Шу күштерi Инпинге (陰平; қазіргі Уэнь округі, Гансу) жеткенде, Чжуге Сю Цзяньвэйге (建威; қазіргі Уду ауданының солтүстік-шығысы, Лонгнан, Гансу) шабуыл жасап жатыр деген хабарды естіп, Инпингте тоқтады. Бір айдан кейін Дэн Ай Цзян Вэйді жеңіп, Тачжунды басып алды, сондықтан Цзян Вэй Инпинге шегінді. Осы уақытта Чжун Хуэй Ханченг (漢城; қазіргі Миан округі, Шэньси) және Леченг (樂城; қазіргі Чэнгу округі, Шэньси) округтерін қоршап алды, ал өзінің қолбасшыларын Янъань асуына шабуылға жіберді. Шу офицері Цзян Шу (蔣舒) асуды ашып, жауға берілді, ал оның әріптесі Фу Цян асуды қорғауға тырысып қаза тапты. Леченг округін алуға сәтсіздікке ұшырағаннан кейін Чжун Хуэй бас тартып, қолбасшылары асуды басып алғанын естіген соң Янъань асуына қарай жылды.

Цзянгенің қорғанысы

Чжан И мен Донг Джуе Ханшу округіне (漢壽縣; қазіргі Сычуань провинциясының Цзянжэ округінің солтүстік-шығысына) жеткен кезде, Цзян Вэй мен Ляо Хуа Инпин позициясын тастап, Цзян И мен Донг Джуемен Цзянжэ тау асуында қосылуға шешім қабылдады. Олар Цзон Хуидің шабуылдарына қарсы тұрды. Бірде Чжун Хуэй Цзян Вэйге хат жазып: "Мырза, сіз азаматтық және әскери істерде шеберсіз. Стратегиядағы қабілетіңіз ерекше, сіздің жетістіктеріңіз Башу аймағында және бүкіл империяда белгілі. Жақын-алыс елдер сізге құрметпен қарады. Тарихты ойлай келе, біз бір әулетке қызмет етуді армандаймын. Біздің қарым-қатынасымыз Джиша мен Зичан арасындағы достыққа татылуы мүмкін", - деді. Цзян Вэй Чжун Хуиге жауап бермеді және әскерлеріне Цзянжэдегі қорғанысын нығайтуға бұйрық берді. Тау асуын бұзуға сәттілік болмағаннан кейін және әскерінің азық-түлігі азайғанда, Чжун Хуэй барлық әскерін кері тартып, шегінуді қарастырды.

Шу берілді

Осы арада Дэн Ай мен оның әскерлері таулы жолмен Инпиннен қысқа жолмен өтіп, Мианчжуға жетті, онда олар Чжуге Чжан басқарған Шу қорғаушыларын жеңіске бұйырды. Мианчжуды басып алғаннан кейін Дэн Ай одан әрі ілгерілеп, Шу астанасы Чэндуға жақындады. 263 жылдың қараша айының соңында немесе желтоқсанда Лю Шан Дэн Айға бас иіп, осылайша Шу мемлекетінің құлауына себепкер болды. Цзян Вэй Мианчжуның түскенін алғаш естігенде, Чэндудағы жағдай туралы да қарама-қайшы ақпарат алды. Бірінің айтуынша, Лю Шан Чэндуда қалып, қаланы қорғауды жоспарлаған, ал екіншілері Шу императоры Чэндудан бас тартып, оңтүстікке қарай Цзяньнинге (建寧郡; қазіргі Юньнань және Гуйчжоудың бір бөлігін қамтиды) қашуға ниеттенгенін мәлімдеді. Сондықтан Цзян Вэй Цзянгеден кетуге және әскерін Чэндуға жақын орналасқан Цы округіне (郪縣; қазіргі Сантай округі, Сычуань) жеткізіп, ақиқатты тексеруге дайындалды. Осы сәтте Цзян Вэй мен оның әскерлері Чэндудан қаруларын төмен тастап, Фу округінде (涪縣; қазіргі Мианьян, Сычуань) Чжун Хуэйге бас иіп беру туралы бұйрық алды. Көптеген Шу сарбаздары императордың берілгені туралы естігенде қатты дүрбелеңге түсіп, ашуларын шығару үшін қылыштарларын суырып, тастарды қиратты. Чжун Хуэй Цзян Вэймен кездескенде: "Неліктен кешіктіңіз?" - деп сұрады. Цзян Вэй бетінен мұң-қайғысы аңғарылып, көздерінен жас мөлдіреп: "Біздің бүгінгі кездесуіміз тым ерте болды", - деп жауап берді. Чжун Хуэй Цзян Вэйдің жауабына қатты таң қалды.

Чжун Хуидің Вэйге қарсы көтерілісіне түрткі болу

Чжун Хуэй Цзян Вэйге жақсы қарым-қатынас жасады және оған сандары мен басқа да айырма белгілерін қайтарды. Олар бір көлікте сапар шегіп, тамақ ішкенде бір үстелге отырды. Чжун Хуэй өзінің бас хатшысы Ду Юге: "Гонгсю және Тайчу сияқты Орталық жазықтың белгілі адамдарын Боюэмен салыстыруға болмайды" деді. Цзян Вэй Чжун Хуэйдің Вэйге қарсы көтеріліс жасау ниеті бар екенін сезіп, осы мүмкіндікті пайдаланып, көтеріліс ұйымдастырып, Шу мемлекетін қайта жаңғыртуды көздеді. Ол Чжун Хуэйге былай деді: "Сіздің Хуайнан ісіне араласқаннан бері жоспарларыңызды өте егжей-тегжейлі және жан-жақты жасағаныңызды естідім. Сіз бұрын ешқашан жаңылыспағансыз. Сіздің көмегіңізбен Сима Чжао Цзинь Герцогі атанды және Вэй үкіметін бақылауға алды. Енді сіз Шуды жеңіп, даңқыңыз бүкіл империяға тарады, халық сізді мақтап ән салады. Сима Чжао сіздің даңқы оның даңқынан асып кетеді деп уайымдамас па? Өзіңізге қауіп келтірмеу үшін қалған өміріңізді уединде өткізуге дайынсыз ба? Бұрын Хан Синь Хан әулетіне опасыздық жасамаса да, император оның адалдығына күмәнданды. Вэнь Чжун Фан Лидің зейнетке шығу туралы кеңесін ескермеді және өзіне-өзі қол жұмсауға мәжбүр болды. Олар ақымақ билеушілер мен ақымақ халық па? Жоқ. Олар билік саясатының ықпалымен осылай істеуге мәжбүр болды. Сіз үлкен жетістікке жетіп, мәңгілік даңққа ие болдыңыз. Енді сіз де Фан Лидің жолын ұстанып, өзіңізді сақтап қалу үшін зейнетке шығуға неге дайын емессіз? Содан кейін Эмей тауының шыңына саяхаттап немесе Чисонгзи сияқты әлемді аралап көруге болады". Чжун Хуэй: "Сіздің айтқаныңыз менің ойымша дұрыс емес. Мен мұны істей алмаймын. Соған қоса, қазіргі жағдайымда мұны істеудің қажеті жоқ". Сонда Цзян Вэй: "Мен сізге тек зейнетке шығуды ұсындым. Сіздің зиялы қабілетіңізбен басқа да мүмкіндіктерді ойлап табуға және оларды іске асыруға сенімдімін. Мен сияқты қарттың осы мәселеде ұзақ сөз сөйлеуінің қажеті жоқ". Осыдан кейін олар одан да жақын дос атанды.

Өлім

Содан кейін Чжун Хуэй өзінің әріптесі Вэй генералы Денг Айды бүлік ұйымдастырғаны үшін айыптап, оны тұтқындатып, Вэй астанасы Луоянға тұтқын ретінде жіберді. Денг Айдың кеткенімен Чжун Хуэй Чэнду мен бұрынғы Шу аумақтарын бақылауға алды. 264 жылдың наурыз айында ол Вэй регенті Сима Чжаоға қарсы көтеріліс бастады және өзін И провинциясының губернаторы (益州牧) деп жариялады. Чжун Хуэй Цзян Вэйді 50 мың әскерге қолбасшы етіп, Луоянға шабуыл жасау үшін алдыңғы қатардағы күшті басқаруға жібергісі келді. Алайда 264 жылдың 3 наурызында, шамамен түскі уақытта, көтеріліске қатысуға ниеті жоқ Вэй офицерлері Чжун Хуиге қарсы бүлік көтерді. Осы кезде Цзян Вэй Зжун Хуйден қару-жарағын жинап жатқанда, дау-шу шығып, өрт шыққандығы туралы хабар алды. Сәтке дейін қала қақпаларына көптеген сарбаздар жиналғаны хабарланды. Чжун Хуэй таңғалып, Цзян Вэйге: "Бұл адамдар дүрлік туғызып жатыр. Не істеу керек?" - деп сұрады. Цзян Вэй: "Оларды өлтіріңдер!" - деп жауап берді. Сосын Чжун Хуэй өз әскерлеріне көтеріліске қатысудан бас тартқан офицерлерді өлтіруді бұйырды. Біраз уақыттан кейін, адамдар қала қақпаларына баспалдақпен көтеріліп, ғимараттарға от қойып жатқандары туралы хабар келді. Дүрлік шығып, барлық жаққа жебелер атылды. Бүлікші офицерлер өздерінің әскерлерімен қайта жиналып, Чжун Хуй мен Цзян Вэйге шабуыл жасады. Чжун Хуэй мен Цзян Вэй бүлікші сарбаздармен күресіп, шамамен бес-алты сарбазды өлтірді, бірақ соңында жеңіліп, қаза тапты. Әскерлер Цзян Вэйдің әйелі мен балаларын да өлтірді. Шию (世語) жазғандай, әскерлер Цзян Вэйді өлтірген кезде оның денесін кесіп, өт қабығының бір дуғадай болғанын көрді.

Хуаянг жылнамасынан алынған баламалы есеп

Хуаянг жылнамасында Цзян Вэйдің Чжун Хуэймен ғана сырттай ынтымақтасқандығы жазылған. Ол бірінші кезекте Чжун Хуэйді көтеріліске қосылғысы келмейтін Вэй офицерлерін жазалауға итермеледі, сосын Чжун Хуэйді өлтіруге сәті келгенін күтті. Одан кейін Шу халқын жетектеп, Вэй әскерінің бәрін қырып, мемлекетін қайта жаңғыртуды көздеді. Сондай-ақ, ол Лю Шанға құпия хат жолдап, былай деп жазды: "Мемлекетіңіз алдағы бірнеше күнге уақытша қорлыққа шыдай алады деп сенемін. Күн мен айдың қараңғыдан нұрға айналуындай, жағдайды өзгертіп, мемлекетімізді қайта құруды жоспарлап отырмын."

Отбасы және ұрпақтары

Цзян Вэйдің әкесі Цзян Цзюнь (姜冏) Тяньшуй қолбасшылығында әскери шенеунік болып қызмет етті және Цян тайпасы мен басқа да хань емес тайпалардың көтерілісін басу кезінде қаза тапты. "Зажи" (雜記) еңбегінде айтылғандай, кейіннен ол анасынан үйіне қайтуды сұраған хат алды. Ол былай деп жауап берді: "Бір мю жер, жүз цин құнарлы егістік жерге қарағанда маңызсыз. Егер мақсаты алыс болса, адам үйіне оралғысы келмейді". Тан әулетінен шыққан "Да Тан Чи Шиули Шан Сиюе Тяншуйцзян Цин Гу Цзонг Шиси" (大唐敕修烈山四岳天水郡姜姓古譜總世系) атты шежіре кітабында Цзян Вэйдің әйелі Лиу ханым (柳氏) есімді болғандығы көрсетілген. "Жаңа Тан кітабындағы" канцлерлердің әулеттік ағаштарына сәйкес, Тан әулетінің генералы Цзян Баойи (姜寶誼) және канцлері Цзян Ке (姜恪) Цзян Вэйдің ұрпақтары болған.

Бағалау

Тайваньдық қытай тарихшысы Боянг XI ғасырғы тарихи мәтін Цззи Тонгцзяньның қазіргі қытай басылымында Цзян Вэйдің қытай тарихында өте даулы тұлға болғанын айтты. Ол Цзян Вэйге қатысты әртүрлі және қайшы пікір білдірген жеті авторды (Си Чжэн, Сунь Шэн, Чэнь Шу, Хэ Чжуо, Ган Бао, Ван Миншен және Пэй Сончжи) атады. Боянг өзі пікір білдіруден жалтарды, бірақ кейін бір оқырманға жазған ашық хатында барлық жеті пікірмен келісетінін мәлімдеді: Цзян Вэй Шу мемлекетінің ресурстарын тозуына себепкер болған қателік жасады, бірақ сонымен бірге Шуды қайта жандандыруға тырысып, өзін құрбан етуге дайын адал генерал болды.

Чжукэ Лянның пікірлері

Чжугэ Лян бірде Чжан И мен Цзян Ваньға: "Цзян Боюэ өз міндеттерін адал және жанкешті түрде орындайды. Ол ойлауда өте мұқият және егжей-тегжейлі. Оның қабілеттерін және мінезін бағалағаннан кейін, Йоннан, Цычан және басқалары одан кем деп ойлаймын. Ол шынымен Лян провинциясынан шыққан ұлы талант". Тағы бір рет Чжугэ Лян: "Мен оны 5000-нан 6000-ға дейін сарбазға басшылыққа тағайындауым керек. Цзян Боюэ әскери істерді жақсы біледі. Ол тек батылдық пен турашылдық танытпайды, сонымен қатар соғысты терең түсінеді. Бұл адам Хан әулетіне адал және ерекше қабілетті. Мен оған әскери істе үлкен жауапкершілік тапсырсам деймін. Мен оны императормен кездесу үшін сарайға жіберемін".

Си Чжэннің пікірі

Шы Женг, Шу мемлекетінен шыққан ғалым, кейін Цзинь әулеті кезінде мемлекеттік қызметкер болған, Цзян Вэй туралы былай деді: "Цзян Боюе жоғары сапылы генералдың міндеттерін атқарды және үкіметте жоғары лауазымды болды, бірақ ол қарапайым үйde тұрды, жалақысынан басқа ешқандай табысы болмады, бір ғана әйелі болды, кәнизактары болған жоқ, және қандай да бір ойын-сауықпен айналыспады. Оның киімдері мен көлік құралдары қажетті деңгейде болды, сондай-ақ тамаққа да шектеу қойды. Ол ни өте ысырапшыл, ни өте қарапайым болған жоқ. Ол шығындарын мемлекеттен берілген қаражат шегінде ұстады. Мұны өзінің таза екенін көрсету үшін де, азғындыққа қарсы тұру үшін де істемеді. Ол бұл істі еш қынжылмай жасады, себебі өзінде бар нәрсеге толық қанағаттанды. Әдеттегі адамдар сәттілікке жеткендерді мақтайды, ал сәтсіздікке ұшырағандарды кінәлайды; өздерінен жоғары тұрғандарды мақтап, төмен тұрғандарды кінәлайды. Көптеген адамдар Цзян Вэйге жаман пікірмен қарайды, өйткені ол қорқынышты жағдайда қаза тапты және оның барлық отбасы қырылды. Бұл адамдар тек сыртқы жағына ғана назар аударады. Олар "Көктем және күз жылнамалары" кітабында жазылған бағалаудың нағыз мағынасын түсінбейді. Цзян Вэйдің білімге құштарлығы, сондай-ақ оның көңілділігі мен қарапайымдылығы оны замандастары үшін үлгі етті".

Сун Шенгтің пікірлері

Цзинь әулетінің тарихшысы Сунь Шэнь Си Чжэннің Цзян Вэй туралы пікірлеріне былай деп жауап берді: "Мен Си Чжэннің пікірімен келіспеймін. Ғылыми қызметкерлердің жолы әртүрлі, мақсаттары да әртүрлі болғанымен, олар адалдық, ұлтық құрмет, әділдік және мінсіздік – төрт негізгі құндылыққа сай өмір сүруі керек. Цзян Вэй бастапқыда Вэй мемлекетінен болған, бірақ ол Шуға көшті және жеке пайдасы үшін өзінің билеушісіне сатқындық жасады. Сондықтан ол адал емес еді. Ол отбасын тастап, мағынасыз өмір сүрді. Сондықтан ол ұлтық құрметке лайық емес еді. Ол өз мемлекетіне де қарсы шықты. Сондықтан ол әділ емес еді. Ол соғыста жеңіліп, бірақ тірі қалуды таңдады. Сондықтан ол мінсіздіктен бас тартты. Билікке ие болғанда, өзін ізгі басшы ретінде көрсетпеді, керісінше, жеке даңқын арттыру үшін халықты ұзақ соғысқа мәжбүрлеп, оларға зор қайғы әкелді. Ол мемлекетін қорғауға жауапты болса да, жауды ашуға тырысып, мемлекетінен айырылды. Сондықтан ол ниеті де, батылдығы да жоқ еді. Цзян Вэйде осы алты құндылықтың бірде-бірі болған жоқ. Шын мәнінде, Цзян Вэй Вэйге сатқын, ал Шуға – тиімсіз басшы болды, бірақ Си Чжэн оны үлгі ретінде көрсетуге лайық деп айтты. Бұл қаншалықты абсурд! Цзян Вэй оқымысты болғанымен, бұл мақтауға лайық қасиет емес, жақсы әдет қана. Бұл тонаушыдан олжасын алудан да, Чэн Чжэннің кішіпейілдік танытуынан да ешқандай айырмасы жоқ". Сунь Шэнь өзінің "Жин Ян Цю" (晉陽秋) еңбегінде былай деп жазды: "Юнхэ дәуірінің басында, генерал Хуан Вэньмен бірге Чэн Хан мемлекетіне қарсы жорыққа шыққанда, мен көптеген Шу жергілікті тұрғындарымен Цзян Вэй туралы сөйлестім. Олар маған былай деді: "Цзян Вэй басылғаннан кейін, Лю Шанға құпия хат жазып, Чжун Хуидің қол астында қызмет етуді көріп, оны өлтіріп, Шуды қайта жаңғыртуға мүмкіндік күтетінін айтқан. Бірақ күтпеген жағдайларға байланысты жоспары сәтсіз аяқталып, ол өмірінен айырылды. Халық оның қазасын әлі де жоқтап жүр". Менің пікірім басқаша. Ежелгілер айтқандай: "Егер адам өз уақытына қарамастан қиындыққа түсірсе, оның беделі төмендейді. Егер адам өзіне тиіс емес нәрсені иемденсе, өміріне қауіп төнеді. Адамның беделіне зиян келсе және өміріне қауіп төніп тұрса, оның өліміне көп уақыт кетпейді". Бұл Цзян Вэйді толық сипаттайды. Дэн Ай Цзянюға кіргенде, оның қасында өте аз әскер болды, бірақ Цзян Вэй оны Мианчжуда тоқтата алмады, сондай-ақ императорды қорғау үшін бес Шу генералын басқара алмады. Олар болашақ жоспарларын іске асыру үшін жақсы және жаман уақыттарды ауыстырып, мүмкіндіктері өте төмен болғанда табысқа үміттенді. Мемлекеті әлсіз болғандықтан, Гуанчжун аймағында үнемі соғыс жүргізді. Мемлекет құлағаннан кейін де ол сыртқы жағдайларға байланысты мүмкіндікті пайдалануды үміттенді. Ол қаншалықты ақымақ еді!"

Чен Шоуның пікірлері

Чэнь Шоу, Сангуцзиде Цзян Вэйдің өмірбаянын жазған Цзинь әулетінің тарихшысы, Цзян Вэйді былай бағалады: "Цзян Вэй азаматтық және әскери істерде білгір болды, жеке даңққа кенелуді және тарихта атын қалдыруды армандады. Бірақ, ол соғыс салу жолын таңдағанда алғырлықтан және салмақты шешімдерден мүгеде болды, соның салдарынан құлдырады. Лаоцзы айтқандай, 'мемлекетті басқару – шағын тағам дайындаумен тең'. Шу кішкентай мемлекет болғандықтан, оны үнемі мазалаудың қажеті жоқ еді."

Гань Баоның пікірлері

Цзинь әулетінің тарихшысы Ган Бао былай деп жазды: "Цзян Вэй Шу мемлекетіндегі үкімет басшысы болды. Оның мемлекеті басып алынып, билеушісі қорланған кезде емес, Чжун Хуйдің көтерілісі кезінде қайтыс болғаны өкінішті. Өлу қиын емес, бірақ қалай өлуді таңдау қиын. Ежелгі замандағы батырлар қиын жағдайларда алған міндеттерін тастап, қашқанда, олар өлімнен қорқығандықтан емес, мәңгі өмір сүре алмайтындарын білгендіктен және өз өмірін бекер құрбан етуге дайын болмағандықтан болды."

Пэй Сончжидің пікірі

Лю Сунь әулетінің тарихшысы Пэй Сонгцзи, «Сангуоцзи» еңбегіне түсініктеме жазғанда, Цзян Вэй туралы былай деді: «Жонг Хуэй мен оның зор әскері Цзянгеге шабуыл жасағанда, Цзян Вэй мен оның офицерлері әскерлерін берік қорғанысқа ұйымдастырды. Чжун Хуэй Цзянге қақпасын бұзуға күш жеткізбеген соң шегінуді қалағанда, Цзян Вэй Шуды жаудан сәтті қорғап, үлкен атаққа ие болуға жақын еді. Бірақ Денг Ай қысқа жолмен шабуылдап, Цзян Вэйді айналып өтіп, Чжуге Чжанды жеңіп, Чэндуды бағындырды. Егер Цзян Вэй Чэндуды құтқару үшін кері қайтқанда, Чжун Хуэй оған арттан шабуылдайтын еді. Мұндай жағдайда ол екі мақсатқа да бірдей қалай қол жеткізе алады? Цзян Вэйдің Мианчжуды қайтарып алып, императорды құтқаруға тырылмағаны үшін оны сынау – ақылға сыймас нәрсе. Чжун Хуэй кейіннен бүлігіне қарсы шыққан Вэй әскерлерінің барлығын жазалауды жоспарлады және Цзян Вэйді 50 мыңдық авангард жасақтың басшысы етіп тағайындады. Егер жоспар орындалса, Вэй офицерлерінің бәрі өлімге кесілген болар, ал Цзян Вэй әскери билікті қолға алып, Чжун Хуэйді өлтіре алатын еді, сонда Шуды қайта құру оған аса қиын болмас еді. Ең ұлы тұлғалардың күтпеген жетістіктері – ғажайапылық деп есептеледі. Егер күтпеген жағдайлар жоспарды құлатса, онда жоспардың өзі нашар болды деген сөз емес. Егер күтпеген жағдай Тянь Даньдың «өрт шашуарлары» тактикасының сәтсіздігіне себеп болса, оны ақымақ деуге бола ма?» Пэй Сонгцзи сондай-ақ Сунь Шенгтің Си Чжэннің Цзян Вэй туралы пікірлеріне берген жауабын жоққа шығарды: «Менің ойымша, Си Чжэн Цзян Вэйдің білімділігін, қарапайымдылығын және төменпайлылығын мақтады ғана; ол біз Цзян Вэйдің өмір жолына еліктеп, оның қағидаларымен өмір сүруіміз керек деді деп есептемеймін. Си Чжэн Цзян Вэйді «замандастары үшін үлгі» деп атағанда, ол оның білімділігін, қарапайымдылығын және төменпайлылығын ғана айтқан. Цзян Вэйдің өмірбаянында да, «Вейлюэ» еңбегінде де ол Вэйге сатқындық жасау ниеті болмағаны, жағдайлардың оны Шуға қашуға мәжбүрлегені жазылған. Сунь Шенгтің Цзян Вэйге тартқан көптеген сынның ішінде, оның адал еместігі туралы айтқаны ғана дұрыс. Қалған сын-ескертпелер тым қиынды және Си Чжэннің айтқандарымен тікелей байланысы жоқ».

Чан Цуның пікірлері

Хуаянг хроникасында (Хуаянг Гуо Цзи) Сычуань аймағының тарихы туралы ауқымды жазған Чан Цю, Цзян Вэй туралы былай деді: "Цзян Вэйдің шеберлігі Чжуге Лянға жете алмады, бірақ ол оның ісін жалғастыруға тырысты. Халық оны қиналысқа салғаны үшін айыптады, соның салдарынан отбасы да, мемлекет те құлдырады".

Әр түрлі

Шию (世語) жазғандай, Цзян Вэй сол кезде Шу үкіметінде қызмет ететін талантты адамдардың ішінде ең біліктісі болды.

Танымал мәдениетте

Цзян Вэй Koei Tecmo шығарған Dynasty Warriors және Warriors Orochi видео ойындары сериясында ойналатын кейіпкер ретінде көрінеді. Ойындарда ол ұстазы Чжугэ Лянға берілген жас жауынгер болып бейнеленеді. Ол сондай-ақ Koei Tecmo-ның "Үш патшалықтың романсы" сериясында да пайда болады.

Ескерткіштер мен жәдігерлер

Цзян Вэй ескерткіш мұражайы (姜維紀念館) 1999 жылы Цзян Вэйдің туған жеріне жақын, Гангу округінің шығысында, Тянсу, Гансуда салынды. Мұражайдың ауданы 360 шаршы метрді құрайды. Онда бас залда төрт метрлік Цзян Вэй мүсіні және генерал Ян Ченгудың (楊程武) қалам қадамымен жазылған "Цзян Вэйдің туған жері" деген жазуы бар тас тақташа орналасқан. Қазіргі Лушань округіндегі (Сычуань) Пинсянь мұнарасы (平襄楼) – Цзян Вэйді еске алуға арналған 24 метрлік биік құрылыс. Оның аты Цзян Вэйдің Пинсяң маркизі (平襄侯) атағынан алынған. Мұнара Сунь әулеті кезінде салынды, 1445 жылы Мин әулеті кезінде жаңартылды және 2006 жылы Қытайдың Мемлекеттік мәдени мұра басқармасы (国家文物局) тарапынан ұлттық деңгейдегі маңызды тарихи және мәдени ескерткіш ретінде танылды. Сычуаньның қазіргі Цзянцзян округіндегі Цзянмэнь асуында (劍門關) Цзян Вэйге қатысты бірнеше ескерткіштер сақталған, олардың ішінде Цзян Вэй құдығы (姜維井), Цзян Вэй үңгірі (姜維洞), Цзян Вэй бекінісі (姜維城), Цзян Вэй ғибадатханасы (姜維廟), Цзян Иесінің көпірі (姜公橋), Цзян Вэй қару-жарағы (姜維軍械) және Цзян Вэй қабірі (姜維墓) бар. Лу Ю (陸遊), Зуо Му (左牧), Ли Тяоюань (李調元) және Чжуан Сюээ (莊學和) сияқты ақындар Цзянмэнь асуында Цзян Вэйді мақтаған өлеңдер жазды.