Кіріспе

Қытай генералы, Цао Цаоның (169–222) әскербасы.

Алғашқы еңбек жолы және Лю Буның қол астында қызмет етуі

Чжан Ляо Маяу округінің (馬邑縣), Янмен командирлігінде, қазіргі Шуочжэн ауданы, Шуочжоу, Шанси провинциясы жерінде туған. Ол Nie Yi (聶壹) ұрпағы болды, бірақ оның әулеті Nie есімінен Zhang есіміне өзгертілді, бұл оның опасыз атасымен байланысты болмау үшін жасалды. Жастық шағында ол туған жеріндегі округтік әкімшілікте кіші лауазымды қызметкер болып жұмыс істеді және жастығында бүлікшіл Дунху тайпаларымен шекарадағы көптеген шайқастарға қатысты. Шығыс Хань әулетінің соңында Бин провинциясының инспекторы Дин Юань Чжан Ляоның жауынгерлік шеберлігі туралы естіп, оны көмекші офицер ретінде қызметке алды. Дин Юань Чжан Ляоға Бин провинциясынан әскерлерді император астанасы Луоянға, бас қолбасшы Хэ Цзиньге көмек көрсету үшін жіберуді бұйырды. Хэ Цзинь оны Хэбэйге міндеттемемен жіберді, онда Чжан Ляо Хэ Цзиньнің армиясына 1000-нан астам жауынгер жинауға қол жеткізді. Чжан Ляо Луоянға оралғанда, әскербасы Дун Чжуо Хэ Цзиньнің қазасынан кейін Луоянды басып алып, Хэ Цзинді Хан империясының де-факто басшысы ретінде ығыстырды. Содан кейін Чжан Ляо және оның 1000 әскері Дун Чжуоның армиясына қосылды. 192 жылы Лю Бу Дун Чжуоға сатқындық жасап, өлтіргеннен кейін Чжан Ляо оның қолдаушыларының бірі болды және кавалерия командирі (騎都尉) лауазымын иеленді. Дун Чжуоны өлтіргеннен кейін бір ай өткен соң, Ли Цзюэ мен Гуо Си бастаған Дун Чжуоның ізбасарлары Лю Буға шабуыл жасады. Олар оны жеңіп, императорлық астана Чанъаннан қуғынға түсірді. Чжан Ляо Лю Бумен бірге шығысқа қарай бет алып, 195 жылдың ортасына дейін Қытайдың орталық және солтүстік аймандарында саяхаттады. 196 жылы Лю Бу өзіне баспана берген шалқасы Лю Бэйге опасыздық жасап, Сюй провинциясын басып алды, содан кейін 27 жастағы Чжан Ляоны Лу мемлекетінің (魯國; қазіргі Куфу, Шаньдун) канцлері етіп тағайындады. Формальды түрде Лю Буға бағынып тұрғанымен, Чжан Ляо сол кезде Бейди округінің префекті болғандықтан Лю Будан тәуелсіз болды. 198 жылы Лю Будың әскерлеріне әскери жылқы сатып алуға бұйрық берілді. Бірақ жол бойындағы алтынның бәрін Лю Бэйдің әскері тонап кетті. Сондықтан Чжан Ляо Гао Шуньмен бірге Лю Бэйдің әскерлерімен шайқасты, бұл Лю Бэйді Цао Цаодан күш сұрауға мәжбүр етті. Цао Цао Лю Бэйге көмектесу үшін Сяохоу Дунды жіберді. Бірақ Гао Шунь мен Чжан Ляо бірінші Сяохоу Дунды, содан кейін Пэйчэндә Лю Бэйді бірлесіп жеңді.

Цао Цао тұсында қызмет ету

198 жылы Хан орталық үкіметін және император Сяньді бақылайтын Цао Цао әскербасы Лю Буды Сяпи шайқасында жеңіп, оны өлімге кесті. Чжан Ляо Цао Цаоға бағынып, оның қол астындағыларының бірі болды. Ол үйдің генералы (中郎將) қызметіне тағайындалды және екінші дәрежелі маркиз (關內侯) құрметіне ие болды. Содан кейін шайқастағы ерліктері үшін генерал-майор (裨將軍) шеніне көтерілді.

Чан Сиді берілуге көндіру

201 жылдың басында, Цао Цао солтүстік қарсыласы Юань Шаоны Гуанду шайқасында жеңгеннен кейін, алдымен Лу мемлекетіндегі (魯國; қазіргі Куфу, Шандоң) түрлі уездерді бағындыру үшін Чжан Ляоны жіберді, содан кейін оған және Сяо Юаньға Донхай округінде (東海郡; қазіргі Линьи, Шандоң) кішкентай әскербасшы Чан Сиге (昌豨) шабуыл жасауға әскер басқаруды бұйырды. Чжан Ляо мен Сяо Юань Чан Сиді бірнеше ай бойы қоршап алды, бірақ оны жеңе алмады және олардың қоры бітіп бара жатты, сондықтан кері шегінуді ойлады. Чжан Ляо Сяо Юаньға: «Соңғы бірнеше күнде біз Чан Сиге шабуыл жасағанда, ол маған ерекше назар аударғанын байқадым. Оның да жебелері азайып барады. Менің ойымша, ол күмәнданып, бізге қарсылық көрсетуге толықтай тырыспайды. Мен оны бағынуға көндірсем, жақсы болар ма еді?» деді. Одан кейін Чжан Ляо Чан Сиге хабар жіберіп, онымен сөйлесуге шақырды. Чжан Ляо Чан Симен кездескенде, Цао Цао өзіне мойынсұнғандарды сыйлайтынын айтты. Чжан Ляоның сөзіне сенген Чан Си Цао Цаоға бағынуға келісті. Содан кейін Чжан Ляо Чан Сидің үйіне жалғыз барып, оның отбасына қонаққа барды. Чан Си қуанып, Чжан Ляо мен Сяо Юаньмен бірге Цао Цаомен кездесуге келді. Цао Цао Чжан Ляоның Чан Сиді бағындырғанын естігенде, оған: «Ұлы генералдың ісі осылай болмайды» деп сөккеніш айтты. Чжан Ляо: «Мен Чан Сидің маған зиян келтіруге батылы бармайтынына сенімдімін, себебі ол менің императорлық сарайдың өкілі екенімді біледі, сондай-ақ сіздің беделіңіз оған әсер етеді, мырзам» деп жауап берді.

Юань Шаоның мұрагерлері мен Вухуанға қарсы науқандар

202 жылы Чжан Ляо Цао Цаомен бірге Юань Шаоның ұлдары Юань Тан мен Юань Шанға Лиянг (黎陽; қазіргі Хэнань провинциясының солтүстік-батысы) қаласына шабуыл жасады. Ол шайқастағы еңбегі үшін Орталық қатаң генерал (中堅將軍) қызметіне көтерілді. Кейіннен ол Цао Цаоның соңынан барып, Юань Шанға Йе (鄴; қазіргі Хэбэй провинциясының Ханьдань қаласы) қаласына шабуыл жасады, бірақ қаланы жаулай алмады, сондықтан олар 203 жылдың ортасында кері шегінді. Цао Цао императорлық астана Сюйге (許; қазіргі Хэнань провинциясының Сючан қаласы) оралғаннан кейін, ол Чжан Ляо мен Юэ Цзиньді Иньань округіне (陰安縣; қазіргі Хэнань провинциясының Циньфэнь округінің солтүстігі) басып алу және тұрғындарын Сары өзеннің оңтүстігіне көшіру үшін әскерді басқарсын деп жіберді. 204 жылдың басында Чжан Ляо Цао Цаоға ілесіп, Юань Шанға тағы да шабуыл жасады және олар осы жолы қаланы жаулап алды. Чжан Ляо сондай-ақ Цзи провинциясындағы Чжао мемлекетіне (趙國; қазіргі Хэбэй провинциясының Нейцзю округі маңы) және Чаншан мемлекетіне (常山國; қазіргі Хэбэй провинциясының Шицзячжуан қаласы маңы) әскерлерді басқарды, онда ол Хейшан бандиттерін және басқа да қарсылас күштерді Цао Цаоға берілуге көндірді. 205 жылы Чжан Ляо Цао Цаомен бірге Нанпи округінде Юань Танға шабуыл жасады және олар Юань Танды жеңді. Шайқас аяқталғаннан кейін Чжан Ляо жағалау аймақтарына әскерін бастап, Ляодуннан Лю И (柳毅) бастаған қарақшы күштерін жеңді. Ол шайқастан кейін Йеге оралғанда, Цао Цао қаладан шығып, оны жеке қарсы алды. Чжан Ляо Бандиттерді жеңетін генерал (盪寇將軍) болып қайта тағайындалды. 206 жылы Цао Цао Чжан Ляоны Цзянся (江夏; қазіргі Хубэй провинциясының шығысы) провинциясының кейбір округтеріндегі тәртіпсіздікке қарсы тұру үшін жіберді. Чжан Ляо жеңіске жетіп, Линьиньдегі (臨潁; қазіргі Хэнань провинциясының Линьинь округі) гарнизонына оралды. Ол екінші маркизден бас ауыл маркизіне (都亭侯) көтерілді. 207 жылы Чжан Ляо Цао Цаоның соңынан Солтүстік Қытайдағы Ухуан тайпаларымен одақтасқан Юань Шанға қарсы жорыққа аттанды. Цао Цао Лиученгте (柳城; қазіргі Ляонин провинциясының Синчжэнь қаласы) жауға шабуыл жасауға дайындалғанда, Чжан Ляо оны Цзин провинциясының губернаторы Лю Бяо оның Сюйден жоқтығын пайдаланып, Лю Бэйді Сюйге шабуылға жіберіп, астананы басып алуы мүмкін екені туралы ескертті. Алайда, Цао Цао Лю Бяо Лю Бэйге Сюйге шабуыл жасауға жібермейді деп ойлады, өйткені Лю Бэйге сенімсіздікпен қарады, сондықтан ол Юань Шанға және Ухуанға қарсы науқанды жалғастырды. Жаумен кездескенде, Чжан Ляо қатты қызуланып, Цао Цаоға шабуыл жасауға қатты шақырды. Цао Цао Чжан Ляоға қатты таңғалып, оған өзінің жеке белгілік туын тапсырды. Чжан Ляо Ухуанға қарсы Ақ қасқыр тауында (白狼山; қазіргі Ляонин провинциясының Линюань қаласының жанында) шабуыл жасады, оларды жеңіп, Ухуанның басшысы Тадунды өлтірді.

Көтеріліс пен көтерілісті басу

208 жылы Цао Цао Цзинь провинциясына шабуыл жасауға дайындалғанда, Чжан Ляоға Чанше (長社; қазіргі Чанге, Хэнань) қаласына гарнизонға тұрып, жұмылдыруды күтуге бұйрық берді. Жұмылдыру кезінде кейбір сарбаздар көтеріліс ұйымдастырып, түнде лагерьге от қойып, үрей туғызды. Чжан Ляо өзінің қол астындағыларына: «Әзірге ешқандай қимыл жасамаңыздар. Көтеріліске бір компанияның барлық мүшелері де қатыспағандықтан, көтерілісшілер хаос туғызып, қалғандарын да өздеріне қосылуға тырысып жатқан болар» деді. Ол көтеріліске қатысы жоқ сарбаздарға өз орындарында тұрып, отыруды бұйырды, ал өзі жеке күзетшілерімен басқару орталығына барып, тәртіпті қалпына келтірді. Көтерілістің басшылары анықталып, жазаланды. Қызыл жарлар шайқасы кезінде Чжан Ляо Чаншада орналасқан. 209 жылы Қызыл жарлар шайқасынан кейін Чэнь Лань (陳蘭) мен Мэй Чэн (梅成) Лу округінде (六縣; қазіргі Луань, Анхуй) бүлік шығарды. Цао Цао көтерілісті басу үшін екі жеке күш жіберді: Ю Цзин мен Зан Ба Мэй Чэнге шабуыл жасады; Чжан Ляо, Чжан Хэ мен Ню Гайды (牛蓋) орынбасарлары етіп тағайындап, Чэнь Ланьға шабуыл жасады. Мэй Чэн Ю Цзиньге бағынып жатқандай болып көрсетті, содан кейін Ю Цзин мен Зан Ба кеткеннен кейін өз әскерін Тяньчжу тауында Чэнь Ланьмен біріктірді. Тауға апаратын жолдар тар және қауіпті болды. Чжан Ляо көтерілісшілерге шабуыл жасағысы келгенде, оның қол астындағылары оған қауіпті жолдарды ескертіп, кеңес берді. Бірақ Чжан Ляо: «Бұл жерде жекелей шайқас болады. Тек батылдар ғана алға жылжуға батылады» деді. Содан кейін ол әскеріне таудың етегінде лагерь құруға бұйрық берді. Олар кейін көтерілісшілерге шабуыл жасап, жеңіске жетіп, Чэнь Лань мен Мэй Чэнді өлтірді. Цао Цао жорықтағы генералдарының еңбегін бағалағанда: «Жан Ляо – тауға шығып, қауіпті жолдардан өтіп, Чэнь Лань мен Мэй Чэнды жеңген генерал» деді. Оның жетістіктері үшін Чжан Ляоға императорлық билік берілді және маркиздігіндегі салық салынатын үйлердің саны арттырылды.

Сяояо форды шайқасы және оның салдары

208-209 жылдары қыста Қызыл жартастар шайқасында Сунь Куан мен Лю Бэйден жеңілгеннен кейін Цао Цао шегінгенде, ол Чжан Ляо, Юэ Цзинь және Ли Дианды 7000-ге жуық сарбазбен қалдырып, Хэфэйді Сунь Куанның шабуылдарынан қорғады. 214 жылы Цао Цао Ханчжун округіндегі Жан Луға қарсы жорыққа аттанғанға дейін, ол Сюэ Тиге Хефэйдегі үш генералға мөрленген хат тапсыруды тапсырды. Ол конвертке "Дұшпан келгенде ашыңыз" деп жазған. Сол жылы Сунь Куан 100 мыңға жуық сарбазын бастап Хефэйге шабуыл жасады, сондықтан хатты ашып, онда былай делінген: "Егер Сунь Куан келсе, генералдар Чжан мен Ли жаумен күресуге шығады, ал генерал Юэ бекініс қорғайды. Сюэ Ти шайқасқа қатыспайды". Олар хатты оқығаннан кейін қыңырсыды. Чжан Ляо Юэ Цзинь мен Ли Дианға: "Біздің билеушіміз жорықта. Оның күшейте түсуі осы жерге жеткенше бізді жеңіп алады. Сондықтан ол бізге жағдайды пайдаланып, жаудың әлі жиналмаған, жаңа келген сәтінде шабуыл жасап, олардың рухын құлатуды бұйырады. Осылайша біз әскерімізді сабырландырып, қорғанысымызды нығайта аламыз. Жеңіс немесе жеңіліс – бәрі осы шайқасқа байланысты. Сендер неліктен күмәндесіңдер?" деді. Сол түні үш генерал бірігіп, 800-нен астам таңдаулы сарбазды жинап, ертеңгі шайқасқа дайындалды. Таң атқанда Чжан Ляо қару-жарағын киіп, джи алып, әскерін жау қатарына шабуылға бастады. Ол ондаған жау сарбаздарын және екі офицерді өлтіріп, атын айқайлап, Сунь Куанның бас штабына дейін кедергілерді бұзып өтті. Сунь Куан қорқып, оның қол астындағылар не істеу керектігін білмей қалды. Ол содан кейін бір төбеге шығып, ұзын джимен қаруланып, тұрды. Чжан Ляо төмен түсіп күресуге шақырғанда, ол қимылдауға батылы бармады. Сунь Куан Чжан Ляоның әскері азайғанын көргенде, оған Чжан мен оның сарбаздарын қоршауға бұйырды. Бірақ Чжан Ляо қаһарлы күресіп, бірнеше сарбазымен бірге қоршаудан шығып кетті. Жаудың арасында қалған сарбаздары: "Генерал, бізді тастап кеттіңіз бе?" деп айқайлады. Чжан Ляо содан кері бұрылып, қоршауға қайта кіріп, қалған әскерін құтқарып алды. Сунь Куан мен оның әскері Чжан Ляоның батырлығына таңғалып, оның жолына тосқан жоқ. Бұл шайқас таңнан кешке дейін созылды, Сунь Куан әскерінің рухы күрт төмендеді. Чжан Ляо Хэфэй бекінісіне оралып, қорғанысын нығайтты. Қорғаушылар оған көбірек сенім артты және оның батырлығына таң қалды. Сунь Куан бірнеше күн бойы Хэфэйді жаулап ала алмады, сондықтан күштерін кері тартты. Сунь Куан шегініп бара жатқанда, Чжан Ляо кенеттен шабуыл жасап, Сяояо өткелінде (逍遙津) жауға ауыр жеңіліс сыйлады. Ол шайқаста бірнеше рет Сунь Куанды тұтқындауға жақын болды. Цао Цао Чжан Ляоның батырлығына қатты таң қалды және оны Шығысқа шабуыл жасайтын генерал (征東將軍) етіп тағайындады. 217 жылы Цао Цао Сунь Куанға қарсы тағы бір жорық бастағанда, ол Хэфэйден өтіп, Сяояо өткеліндегі шайқас болған жерді аралады және ұзақ уақыт ойға шомылды. Ол Чжан Ляоның басқаруындағы әскер санын көбейтіп, Чжанның жасағын Джучаодағы (居巢; қазіргі Чаоху, Анхуэй) гарнизонға көшірді.

Фанченг шайқасы

219 жылы Цао Цаоның генералы Цао Рен Лю Бейдің генералы Гуан Юдың Фанченгте (樊城; қазіргі Хубэй провинциясының Сянян қаласының Фанченг ауданы) қоршауында болғанда, Цао Цао Ханчжун жорығында болды. Сондықтан ол генералдарына Цао Ренге көмектесу үшін әр гарнизонынан әскерлерді жіберуге бұйрық берді. Сол шақта Сунь Куан Цао Цаоға адалдық серт бергендіктен, Чжан Ляо Цючаодан әскерлерін бастап Цао Ренге көмектесе алды. Бірақ Чжан Ляо Фанға жеткенше, Цао Цаоның генералы Сюй Хуан Гуан Юді жеңіп, Фанченгтің қоршауын бұзған болатын. Чжан Ляо Ханчжун жорығында жеңілген соң қайтып келген Цао Цаомен Мобейде (摩陂; қазіргі Хэнань провинциясының Цзя округі) кездесті. Цао Цао көлікке мініп, жеке Чжан Ляоны қарсы алуға шықты. Сосын ол Чжан Ляоны Чэнь округінің (陳郡; қазіргі Хэнань провинциясының Жоукоу қаласының маңы) гарнизонына орналастырды.

Цао Пидің тұсында қызмет ету

220 жылы Цао Цао қайтыс болды, ал оның орнын ұлы Цао Пи Вэй (魏) патшасы болды. Цао Пи Чжан Ляоны авангард генералы (前將軍) етіп тағайындап, оған 1000 рулонда жібек және 10 000 ху астық сыйлады. Сунь Куан Вэйге адалдығын жоққа шығарғанда, Цао Пи Чжан Ляоға Вү (吳) мемлекетінен күтілетін шабуылдардан қорғану үшін Хефэйге (合肥) қайтадан гарнизон орнатуды бұйырды және оның маркиздік дәрежесін бас округ маркизіне (都鄉侯) көтерді. Цао Пи сондай-ақ Чжан Ляоның анасына арба сыйлап, Чжан Ляоның үйіне күзетшілерді жіберді және Чжан Ляоның анасын Луоянға (洛陽) шақырды. Чжан Ляоның анасы келгенде, Цао Пи қаладан шығып, оны күтіп алды. Барлық шенеуніктер жол бойына тұрып, оған құрмет көрсетті. 220 жылдың соңында Цао Пи Цзянь (獻) императорынан тақты тартып алып, Шығыс Хань әулетін құлатты және өзін жаңа император етіп, Цао Вэй (曹魏) мемлекетін құрды. Таққа отырғаннан кейін Цао Пи Чжан Ляоны "Жиньян маркизі" (晉陽侯) атағымен округ маркизіне көтерді және оның маркиздігіндегі салық салынатын үй шаруашылықтарының санын 2600-ге дейін арттырды. 221 жылы Чжан Ляо Луоян (洛陽) сарайына Цао Пимен кездесуге барды. Цао Пи оны жаңа салынған залға алып кірді және Вү (吳) мемлекетін қалай бағындыру керектігі туралы оның пікірін сұрады. Цао Пи Чжан Ляоны Шао Хумен (召虎) теңестірді. Ол Чжан Ляо үшін жаңа үй салдырып, Чжан Ляоның анасын сонда тұруға шақырды. Вүға (吳) қарсы шайқастарда Чжан Ляомен бірге болған барлық жаяу әскерлер Императорлық гвардияның хубэнь (虎賁; "жолбарысша жылдам") жасағына қайта тағайындалды. 221 жылы Сунь Куан Вэйге қайтадан адалдығын білдіргеннен кейін, Цао Пи Чжан Ляоны Хефэйден (合肥) Йонгцю (雍丘; қазіргі Ци округі, Хэнань) гарнизонына қайта тағайындады, сол жерде Чжан Ляо ауырып қалды. Цао Пи Чжан Ляоның ауырып жатқанын естігенде, Лю Еді (劉業) Чжан Ляоға барып, оны емдеу үшін императорлық дәрігерді әкелуге жіберді. Ол сондай-ақ хубэнь күзетшілеріне Чжан Ляоның жағдайы туралы үнемі хабар беруге бұйрық берді, сондықтан хабаршылар Цао Пи мен Чжан Ляоның орналасқан жерлері арасында саяхаттап жүргенде бір-бірімен жиі кездесіп қалатын. Кейін, Чжан Ляоның денсаулығы жақсарып келе жатқанда, Цао Пи оны зияраттап, қолынан ұстап, императорлық халатты сыйға берді және оның қызметшілеріне Чжан Ляо үшін императорлық тағамдар дайындауды бұйырды. Чжан Ляо жағдайы жақсарғаннан кейін гарнизонға оралды.

Өлім

222 жылы Сунь Куан Вэймен байланысын үзгеннен кейін және өзін Шығыс У-дың тәуелсіз билеушісі деп жариялағаннан кейін, Цао Пи Чжан Ляо мен Цао Сюға теңіз флотын Хайлинге (海陵; қазіргі Тайчжоу, Цзянсу маңында) алып баруды бұйырды. Сунь Куан Жан Ляоның сол жерде екенін естігенде қорқып, генералдарына: "Жан Ляо ауырып қалған болса да, ол әлі де ескеретін жау. Сақтық танытыңыз!" Чжан Ляо және басқа Вэй генералдары бастапқыда Лю Фан бастаған Ву әскерлерін жеңді, бірақ шайқас ақырында Ву әскерлерінің пайдасына бұрылып, Вэй әскерлері кері шегінді. Бірақ, кейін оның денсаулығы нашарлап, көп ұзамай Цзяндуда (江都; қазіргі Янчжоу, Цзянсу) қайтыс болды. Чжан Ляоның қазасын естігенде Цао Пи жылады. Ол Чжан Ляоға "Ган Маркизі" (剛侯) атағын берді, бұл атаудың мағынасы – "қатаң, бекем Маркиз". 225 жылы Чжан Ляо мен Ли Дианьның 214-215 жылдардағы Сяояо Форды шайқасындағы ерліктерінің құрметіне Цао Пи императорлық жарлық шығарды: "Хефэй шайқасында Чжан Ляо мен Ли Диань тек 800 жаяу әскермен 100 000 жау әскерін жеңді. Соғыс тарихында мұндай оқиға бұрын болған емес. Олар жаудың рухын жойғандықтан мемлекетіміздің "тырнақтары мен тістері" деп аталады. Осымен Чжан Ляо мен Ли Дианьның маркиздіктеріндегі салық салынатын үй шаруашылықтарының санын 100-ге арттырып, олардың әрқайсысының ұлына екінші дәрежелі маркиздік атағын сыйлаймын".

Отбасы

Чжан Ляоның ағасы Чжан Фан (張汎) болды, ол 220 жылы Цао Пи Хан әулетін жойғанға дейін маркиз атағын алды. Чжан Ляоның ұлы, Чжан Ху (張虎), әкесінен кейін Цзиньян маркизі болды және Вэйде генерал-лейтенант (偏將軍) шеніне ие болды. Чжан Ху қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Чжан Тонг (張統) жұрлыққа ие болды. Чжан Ляоның Чжан Худан басқа да ұлы болған болуы мүмкін, себебі 225 жылы Цао Пидің жарлығымен екінші маркиз (關內侯) атағын алған оның (аты аталмаған) ұлы, әлде жоқ Чжан Ху емес.