Кіріспе

Лю Бэйдің (160–220) әскербасы қытай генералы Гуан Ю (AUDg1yu˨˩˦;), әдепті аты Юньчан, Қытайдың Шығыс Хань әулетінің соңында Лю Бэйдің қол астында қызмет еткен әскери генерал. Чжан Фэймен бірге Лю Бэймен туғандай болып, оның көптеген ерліктеріне қатысты. Гуан Ю Хань әулетінің құлауына және Үш патшалық кезеңінде Лю Бэйдің Шу Хань мемлекетін құруына әкелген оқиғаларда маңызды рөл атқарды. Ол Лю Бэйге деген адалдығымен еске алынады, сонымен қатар Бома шайқасында Цао Цаоның қарсыласы Юань Шаоның генералы Ян Лянды өлтіру арқылы Цао Цаоның жасаған жақсылығына жауап бергенімен де белгілі. 214 жылы Лю Бэй И провинциясын басып алғаннан кейін Гуан Ю шамамен жеті жыл Цзинь провинциясында қалды, оны басқарды және қорғады. 219 жылы, ол Фанчен шайқасында Цао Цаоның әскерлерімен шайқасқанда, Лю Бэйдің одақтасы Сунь Куан Сунь-Лю одағын бұзып, Лю Мэнь генералын Цзинь провинциясындағы Лю Бэйдің жерлерін жаулап алуға жіберді. Гуан Ю Фанченде жеңілгеннен кейін Цзинь провинциясының жоғалғанын білгенде кеш болды. Ол Сунь Куанның әскерлерімен қоршауға түсіп, өлімге кесілді. Гуан Юның өмірі мен ерліктері өлімінен кейін осыншалықты дәріптелді, тіпті Суй әулеті кезінде қасиетті саналды. 14 ғасырдың тарихи романы «Үш патшалықтың романсы» арқылы оның істері мен моральдық қасиеттеріне ерекше мән берілді, Гуан Ю Шығыс Азиядағы адалдық пен турашылдықтың ең танымал үлгісіне айналды. Ол қытай мәдениетінде батыр ретінде еске алынады және бүгінгі таңға дейін Қытай, Тайвань және басқа елдерде қытай текті көптеген адамдар оны құрметтейді. Діни сенімдерде оны құрметпен «Император Гуан» (Guān Dì) немесе «Мырза Гуан» (Guān Gōng) деп атайды. Ол қытай халықтық дінінде, конфуциандық, даосизм және қытай буддизмінде құдай ретінде табылады, оған арналған шағын киелі орындар дәстүрлі қытай дүкендері мен мейрамханаларында кең таралған.

Тарихи дереккөздер

Гуан Ю өмірінің сенімді тарихи көзі – Чэнь Шудың үшінші ғасырда жазған «Үш патшалықтың жазбалары» (Сангуочжи) еңбегі. Бесінші ғасырда Пей Сонгцзи «Сангуочжи» еңбегіне Чэнь Шудың түпнұсқа жұмысына басқа көздерден алынған ақпаратты қосып, сондай-ақ жеке түсініктемелерін енгізу арқылы түсіндірмелер берді. Гуан Ю өмірбаянына түсіндірмелерде қолданылған басқа да мәтіндер: Ван Иннің «Шу Цзи» («Шу туралы жазбалар»), Ван Чэнь, Сун И және Руан Цзидің «Вей Шу» («Вей кітабы»), Ю Пудың «Цзян Бяо Чжуань», Фу Сюаньның «Фу Цзи», Ю Хуанның «Дяньлюэ», Ху Чонгтың «Ву Ли» («Ву тарихы») және Чан Кудың «Хуаян шежіресі».

Сыртқы келбеті

Тарихи жазбаларда Гуан Юдің сыртқы түріне қатысты нақты сипаттамалар жоқ. Дегенмен, "Сангуочжи" еңбегінде Чжуге Лянг Гуан Юді "теңдесі жоқ сақалды" деп атағандығы айтылады. Дәстүр бойынша Гуан Ю қызыл беті бар, ұзын әрі қалың сақалды батыр ретінде бейнеленеді. Оның қызыл бетті болу идеясы 14 ғасырға жататын "Үш патшалықтың романсы" тарихи романының 1-тарауындағы сипаттамадан туындаған болуы мүмкін, онда былай делінеді:

Сонымен қатар, оның қызыл бетті болу идеясы опералық өнерден алынған болуы да мүмкін, онда қызыл бет адалдық пен турашылдықты көрсетеді. "Үш патшалықтың романсы" романының иллюстрацияларында Гуан Ю көбінесе дене бронясының үстінен жасыл жейде киген күйінде суреттелген. "Үш патшалықтың романсы" романында Гуан Юдің қаруы – "Жасыл айдаһардың жарты айлы пышағы" деп аталатын гуандо болды, ол сүмбіге ұқсас және салмағы 82 кати (шамамен 49 кг немесе 108 фунт) болатын.

Ерте өмір және мансап

Гуан Ю Хэ округінің (解縣), Хэдун командирлігінде, қазіргі Шанси провинциясының Юньчэн қаласында дүниеге келген. Оның бастапқы әдепті аты Чаншенг (長生) болған. Ол өте оқымысты, ежелгі тарих кітабы «Зуочжуан»ға қызығушылық танытып, одан үзінділерді жатқа айта білген. Белгісіз себептермен туған жерінен қашып, Чжуо қолбасшылығына барган. 180 жылдары Сары басқандар көтерілісі басталғанда Гуан Ю мен Чжан Фэй Лю Бей құрған ерікті жасаққа қосылып, полковник Зу Цзинге көтерілісті басуға көмектескен. Гуан Ю мен Чжан Фэй батыр, күшті ерлер ретінде танымал болған, осының арқасында талантты жауынгерлерге айналған. Лю Бей Пиньюаньдың министрі (相) болып тағайындалғанда, Гуан Ю және Чжан Фэй жеке бөлімнің майоры (别部司马) болып тағайындалып, әрқайсысы Лю Бейдің қол астындағы сарбаздар жасағына басшылық еткен. Лю Бей оларды өз бауырларындай жақсы көріп, үшеуі бір бөлмеде тұрып, бір төсекте ұйықтап, бір ыдыстан тамақтанған. Чжан Фэй мен Гуан Ю Лю Бейді көп адам болған жерде қорғап, ол жиналыста отырғанда күні бойы күзетіп тұрған. Олар Лю Бейдің ерліктеріне ілесіп, кез келген қауіп-қатер мен қиындыққа қарсы тұруға әрдайым дайын болған. Әскери шеберлігі үшін «он мыңның жауы» деп бағаланған. Гуан Ю сарбаздарына деген мейірімділігімен және Лю Бейге деген адалдығымен ерекшеленген, бірақ ол ақсүйектерге құрмет көрсетпеген және олармен сыпайы қарым-қатынас жасамаған.

Өмірбаян

Лю Бэй және оның серіктері 198 жылы Сяпи шайқасында Лю Буды жеңгеннен кейін Цао Цаомен бірге императорлық астана Сюйге қайтты. Шамамен бір жыл өткен соң, Лю Бэй және оның жақтастары Цао Цаоға Юань Шуға қарсы әскер басқаруға көмектесу деген сылтаумен Сюден қашып кетті. Лю Бэй Сю провинциясына барып, провинциялық инспектор Че Чжоуді (車冑) өлтіріп, провинцияны басып алды. Ол Сяопейге көшіп, Гуан Юді провинция астанасы Сяпиге басшы етіп тағайындады. 200 жылы Цао Цао әскерін Лю Бэйге қарсы жіберіп, оны жеңіп, Сю провинциясын қайтарып алды. Лю Бэй Солтүстік Қытайға қашып, Цао Цаоның қарсыласы Юань Шаодан пана тапты, ал Гуан Ю Цао Цаоның әскеріне түсіп, Сюйге әкелінді. Цао Цао Гуан Юға құрмет көрсетіп, император Сяньнан Гуан Юны генерал-лейтенант (偏將軍) қылып тағайындауды сұрады.

Бома шайқасы

Сол жылы Юань Шао өзінің генералы Ян Ляңды Бомадағы (白馬; қазіргі Хуа ауданы, Хэнань) Цао Цаоның гарнизонына шабуыл жасау үшін жіберді, оны Лю Янь (劉延) қорғады. Цао Цао Жан Ляо мен Гуан Ю-ды алғы шепке жаумен шайқасуға жіберді. Шайқас барысында Гуан Ю Ян Ляңның туын танып, оған қарсы шабуылдап, басын кесіп әкелді. Ян Ляңның әскері оны тоқтата алмады. Ян Ляңның қазасымен Бома қаласын қоршау көтерілді. Цао Цаоның ұсынысымен император Сянь Гуан Ю-ға "Ханшу ауылының маркизі" (漢壽亭侯) атағын берді.

Қау-Каудан кетіп бара жатырмын

Сао Сао Гуан Ю-ның мінезін құрметтегенмен, Гуан Ю-ның оның қызметінде ұзақ қалмайтынын сезінді. Ол Чжан Ляоға: "Гуан Юмен достығыңды пайдаланып, оның ниетін біл" деді. Чжан Ляо сұрағанда Гуан Ю: "Лорд Цао маған жомарттықпен қарағанын білемін. Алайда, генерал Люден де көп жақсылық көрдім және өмір бойы оның соңынан еріп жүруге ант бердім. Антты бұза алмаймын. Кетпекшімін, сондықтан Лорд Цаоға хабарды жеткізуге көмектесе аласың." деді. Чжан Ляо солай істеді, және Цао Цао Гуан Ю-ға одан да зор қызығушылық танытты. Фу Цзы осы оқиғаны сәл басқаша баяндады. Онда Чжан Ляо Гуан Ю-дың хабарын Цао Цаоға жеткізудің мәселесімен күрескені айтылады: жеткізсе, Цао Цао Гуан Ю-ды жазалауы мүмкін; жеткізбесе, Цао Цаоға қызметінде өрескел қате жіберген болар еді. Ол: "Лорд Цао – менің жоғары тұрған ағалым, ол маған әкеше, ал Гуан Ю – бауырдай" деп ішін тыныштырды. Соңында ол Цао Цаоға айтуға бел буды. Цао Цао: "Қызмет ететін құлы өз тамырынан ұмытпаса, ол шынымен де адал адам. Оның қашан кететінін ойлайсың?" деді. Чжан Ляо: "Гуан Ю Сіздің кеңшілігіңізден көп игілік алды. Сіздің мейіріміңізге жауап берген соң кетеді деп ойлаймын." деді. Гуан Ю Ян Лянды өлтіріп, Байма қамалын бұзғаннан кейін, Цао Цао оның жақын арада кететінін білгендіктен, Гуан Ю-ға одан да көп сыйлық берді. Гуан Ю Цао Цаодан алған сыйлықтарды мөрлеп, қоштасу хатын жазып, Лю Бэйді іздеу үшін Юань Шаоның жеріне бет алды. Цао Цаодың қол астындағылары Гуан Ю-ды қуғысы келді, бірақ Цао Цао оларды тоқтатып: "Ол тек өз қожайынына адал. Оны қуғынға салудың қажеті жоқ" деді. Пей Сончжи бұл оқиғаны былай түсіндірді: "Цао Цао Гуан Ю-дың өзіне бағынбайтынын білгенімен, оның мінезін құрметтеді. Гуан Ю кеткен кезде оны қуғынға салуға әмір бермеді, оның Лю Бэйге адалдығын орындауына мүмкіндік жасады. Егер ол ұлы қолбасшыға лайық мейірімділік танытпаса, мұндайға қалай рұқсат берер еді? Бұл – Цао Цаоның жомарттығының үлгісі."

Лю Бейге қайта оралу

200 жылы Гуанду шайқасында Цао Цао мен Юань Шао соғысқанда, Юань Лю Бейді Рунандағы (汝南) сары туран көтерілісшісі Лю Пимен байланысуға жіберді және Цао Цао Гуандуда болғанда императорлық астана Сюйға шабуыл жасауға Лю Пиге көмектесуді тапсырды. Осы шамада Гуан Ю Лю Беймен қайта қосылды. Лю Бей мен Лю Пи Цао Цаоның генералы Цао Реннен жеңілді, содан кейін Лю Бей Юань Шаоға қайта оралды. Лю Бей Юань Шаодан құпия түрде кетуді жоспарлады, сондықтан Юань Шаоны Цзинь провинциясының губернаторы Лю Бяомен одақ құруға итермеледі. Юань Шао Лю Бейді Рюнандағы тағы бір көтерілісші басшысы Гонг Думен (共都/龔都) байланысуға жіберді, онда олар бірнеше мың әскер жинады. Цао Цао Гуандуда Юань Шаоға үлкен жеңіс однынан кейін кері бұрылып, Рунанға шабуыл жасады. Лю Бей оңтүстікке қашып, Лю Бяодан паналады, ол оны Цзинь провинциясының солтүстік шекарасындағы Синье қаласының басшысы етіп тағайындады. Гуан Ю Лю Бейдің ізімен Синьеге келді.

Қызыл жарлар шайқасы және соңынан

Лю Бяо 208 жылы қайтыс болды, ал оның орнын кіші ұлы Лю Конг басты. Ол сол жылы Цао Цао оңтүстік Қытайдағы қарсы күштерді жою мақсатымен науқан бастағанда, Цзинь провинциясын Цао Цаоға беріп қойды. Лю Бей өзінің ізбасарларымен бірге Синьеден эвакуацияланып, Лю Бяоның үлкен ұлы Лю Цы күзеткен және Цао Цаоның бақылауында болмаған Сиакоуға бет алды. Жолда Лю Бей өзінің жасағын екі топқа бөлді: бірін Гуан Ю басқарды, олар өзен арқылы Цзянлингке қарай жүзді; екіншісін Лю Бей басқарды, олар құрлықпен саяхаттады. Цао Цао Лю Бейдің жасағын қуу үшін 5000 элиталық атты әскер жіберді және оларды Чанбанда қуып жетеді, сол жерде Чанбан шайқасы болды. Лю Бей мен оның қалған ізбасарлары Цао Цаоның әскерінен қашып, Хан Фордқа (漢津) жетті, онда Гуан Юдың тобы оларды күтіп алып, бірге Сиакоуга жүзіп өтті. 208 жылы Лю Бей Сунь Куанмен одақтасып, Қызыл жартастар шайқасында Цао Цаоны жеңді. Цао Цао жеңіліске ұшырағаннан кейін солтүстікке шегінді және Цзинь провинциясын қорғау үшін Цао Ренді қалдырды. Цзянлинг шайқасы кезінде Гуан Ю солтүстік бағытта Цао Реннің жабдықтау жолдарын бөгеу үшін орналасты. Ли Тонг Цао Реннің күштеріне көмектесу үшін Гуан Юмен шайқасты, бірақ науқан барысында аурудан қайтыс болды. Сю Хуан мен Ман Чонг та Цзю Ренге қарсы күресу үшін Гуан Юмен Ханжинде (漢津) шайқасты. Соңында, Сянянға орналасқан Юэ Цзинь Гуан Ю мен Су Фэйді (蘇非) жеңіп, оларды ығыстырып шығарды. Оңтүстік Цзинь провинциясындағы түрлі округтерді басып алып, бекіткеннен кейін Лю Бей Гуан Юны Сянянның әкімшісі (太守) және «Бандиттерді талқандайтын генерал» (盪寇將軍) деп тағайындады және оған Янцзы өзенінің солтүстігінде орналасуға бұйырды.

Сунь-Лиу арасындағы аумақтық дау

210-шы жылдардың ортасында Лю Бэй мен Сунь Куанның арасында оңтүстік Цзинь провинциясында аумақтық дау туындады. Алдын ала келісім бойынша Лю Бэй оңтүстік Цзинь провинциясын Сунь Куаннан уақытша база ретінде "қарызға" алған; ол басқа база тапқаннан кейін аумақтарды Сунь Куанға қайтаруға міндетті болған. Лю Бэй И провинциясын басып алғаннан кейін, Сунь Куан одан үш округті қайтаруды сұрады, бірақ Лю Бэй бас тартты. Содан кейін Сунь Куан өзінің генералы Лю Мэнді үш округті басып алуға жіберді. Жауап ретінде Лю Бэй Гуан Юға Лю Мэнды тоқтату үшін әскер басқаруды бұйырды. Лю Мэннің қол астындағыларының бірі, Гань Нинг, Гуан Юдың Иян маңындағы сайлау жерлерден өтуіне кедергі келтірді. Сол себепті, бұл сайлау жерлер "Гуан Юдың сайлау жерлері" (關羽瀨) деп аталды. Лу Су (Сунь Куанның Цзинь провинциясындағы әскерлерінің бас қолбасшысы) кейін Гуан Юны аумақтық дауды шешу үшін кездесуге шақырды. 215 жыл шамасында, Цао Цао Ханчжун округін басып алғаннан кейін, Лю Бэй мұны И провинциясындағы өзінің орнына стратегиялық қауіп ретінде қарастырды, сондықтан ол Сунь Куанмен бейбіт келісімге келуге шешім қабылдады және оңтүстік Цзинь провинциясын Сян өзені бойымен Сунь Куанның иеліктерімен бөлісуге келісті. Екі тарап та әскерлерін кері қайтарды.

Фанченг шайқасы

219 жылы Лю Бэй Цао Цаоға қарсы Ханчжун жорығында жеңіске жетті, содан кейін өзін "Ханчжун патшасы" (漢中王) деп жариялады. Ол Гуан Юны авангард генералы (前將軍) етіп тағайындады және оған салтанатты балта сыйлады. Сол жылы Гуан Ю өзінің әскерін Фанчэнге Цао Ренге шабуылға алып, бекіністі қоршауға алды. Цао Цао Ю Цзиньді Цао Ренге көмекке күш жіберді. Ол кезде күз болды, ауыр жаңбыр жауып, Хан өзені тасыды. Су тасқыны Ю Цзиньнің жеті әскерін жойды. Гуан Ю су тасқыны кезінде шабуылға шығу үшін әскерін дайындаған еді, ал Ю Цзинь Гуан Юға бағынды, ал оның бағыныштысы Пан Дэ қарсылық көрсетіп, Гуан Ю оны өлімге кесті. Нансяң әкімшісі Фу Фан және Цзин провинциясының инспекторы Ху Сю сияқты түрлі жергілікті шенеуніктер Гуан Юға қосылды. Цао Цаоның мәжбүрлі еңбекке салуына ашуланған Лян, Цзя және Лухун аймандарының шаруалары мен қарақшылары да Гуан Юға мойынсұнып, оның жасағы ретінде жұмыс істеу үшін ресми мөрлер алды. Гуан Юдың даңқы бүкіл Қытайға тарады. Шу-Джи жазғандай, Гуан Ю Фанчэн жорығына аттанғанға дейін, аяғын шошқа тістегенін көріпті. Ол ұлы Гуан Пинге: "Мен осы жылы әлсіреп барамын. Тіпті тірі қайтып келмеуіме де мүмкін."

Сун Кванды кемсіту

Лю Бэй Ханжунды, сондай-ақ Цзиннің солтүстік-батыс округтарын: Фанлинг, Шаньён және Сиченгті басып алғаннан кейін, ал енді Ю Цзинь жеңілгеннен соң, Цао Цао Гуан Юдан қашып, императорлық астананы Сюдан солтүстікке қарай Хэбэйге көшіруді ойлады. Бірақ Сима И мен Цзян Цзи оған Гуан Юдың жеңісін естігенде Сунь Куанның наразы болатынын айтты. Олар Цао Цаоға Сунь Куанмен одақтасып, Гуан Юдың шабуылын тоқтатуға көмектесуін ұсынды. Ал, Цао Цао Сунь Куанның Цзяндун аймақтарына деген құқығын мойындаса, Сунь Куан оған көмектесер еді. Осылайша Фанчэн қамалы автоматты түрде күшін жояды. Цао Цао олардың кеңесіне құлақ қойды. Бұрын Сунь Куан Гуан Юға елші жіберіп, ұлы мен Гуан Юдың қызының үйленуін ұсынған еді. Бірақ Гуан Ю бұл ұсынысты қабылдамағанмен қатар, елшіні қорлап, сөккен. Сунь Куанның ашуы қызып кетті.

Сюй Хуанмен кездесу

Кейіннен Цао Цао Фанчэнге Цао Ренді күшейту үшін Сюй Хуанды басқа әскерге жіберді. Сюй Хуан Гуан Юдің қоршауын бұзып, Гуан Юдың әскерін шайқас алаңында жеңіп, Фанчэн қоршауын сырды. Гуан Ю Фанчэнды басып ала алмайтынын түсінген соң, әскерін кері шегіндірді. "Шу-Джи" кітабында Сюй Хуанның шайқас алаңында Гуан Юмен кездесуі туралы оқиға жазылған. Сюй Хуан бұрын Гуан Юдің жақын досы болған. Олар әскери істерден бөлек, басқа да әртүрлі тақырыптарда әңгімелесетін. Фанчэнде қайта кездескенде Сюй Хуан әскерлеріне: "Кім Гуан Юдің басын әкелсе, оған 1000 джин алтын сыйлық беріледі" - деп бұйрық берді. Гуан Ю таңғалып, Сюй Хуанға: "Бауырым, не айтып тұрсың?" - деп сұрады. Сюй Хуан: "Бұл мемлекеттік міндет", - деп жауап берді.

Цзин провинциясын жоғалту

Гуан Ю Фаньчжэньде Ю Цзиньді жеңіп, тұтқындаса да, оның әскері азық-түлікпен қамтамасыз етілмейтінін байқады, сондықтан ол Сунь Куанның Сян-Пасс (湘關) астық қоймаларының бірінен астықты тартып алды. Сол кезде Сунь Куан Цао Цаомен одақтасуға келісіп, Лю Мэнді және басқаларын Цзинь провинциясына басып кіруге жіберді, ал ол күшейтумен бірге соңынан ерді. Суньян (尋陽) қаласында Лю Мэн өз әскерлеріне азаматтық және сауда кемелері болып маскировкаланған кемелерге жасырынып, Цзинь провинциясына қарай жүзуді бұйырды. Жол бойында Лю Мэн Гуан Ю өзен бойында орнатып қойған күзет мұнараларын жасырын түрде бұзып, оларды қолдан шығарды, сондықтан Гуан Ю басып кіру туралы мүлдем білмеді. Гуан Ю Фанчжэнь жорығына аттанғанда, ол Ми Фанг пен Ши Ренді Цзинь провинциясындағы Нань командирлігі мен Гонган қалаларын қорғауға қалдырды. Гуан Ю оларды үнемі жеңілсініп қараған. Майдан барысында Ми Фанг пен Ши Рен Гуан Юдың майдан шебіндегі әскеріне жеткіліксіз азық-түлік жібергеннен кейін, ашуланған Гуан Ю: "Мен қайтып келген кезде олармен есептесемін" деді. Ми Фан мен Ши Рен бұған қатты алаңдады. Сунь Куан Цзинь провинциясына шабуыл жасаған кезде Лю Мэн Ми Фанға түсіністік танытып, оны табысты түрде берілуге көндірді, ал Ю Фан Ши Ренді қарсылық көрсетуден бас тартуға көндірді. Солтүстік-батысты қоспағанда, Лю Бейдің Цзинь провинциясындағы аумақтары Ми Фанг пен Ши Реннің берілуінен кейін Сунь Куанның бақылауына өтті.

Дианлуидегі күмәнді есеп

Дианлуе жазған: Гуан Ю Фанченгті қоршаған кезде Сунь Куан Гуан Юға көмек ұсыну үшін елші жіберді, бірақ құпия түрде елшіге сол жерге баруды кешіктіруге бұйрық берді. Одан кейін ол Гуан Юмен алдымен кездесу үшін хатшыны жіберді. Гуан Ю Сунь Куанның ұсынысы кешіккеніне ашуланды, себебі ол бұл кезде Ю Цзиньді тұтқындаған еді. Ол елшіге: "Сендер, түлкілер, осындай әрекетке қалай барасыңдар? Егер мен Фанченгті бағындырсам, сендерді жоюдан тайынбаймын!" деді. Сунь Куан Гуан Юдың жауабына ренжіді, бірақ Гуан Юға хат жазып, кешірім сұрап, оның территориясынан еркін өтуге рұқсат беруді ұсынды. Пей Сончжи Дианлуедегі оқиғаға былай түсіндірді: Лиу Бэй мен Сунь Куан бір-бірімен үйлесімді көрінсе де, шын мәнінде бір-біріне сенімсіздікпен қарады. Кейін Сунь Куан Гуан Юға шабуыл жасағанда, күштерін жасырын түрде жіберді, бұл туралы Лю Мэннің өмірбаянында айтылған: "[] таңдаулы әскерлер азаматтық және сауда кемелері кейпінде жасырынған кемелерде тығырылған". Осыған сүйенсек, тіпті Гуан Ю Сунь Куаннан көмек сұрамағанда да, соңғысы Гуан Юға өз территориясынан еркін өту туралы ештеңе айтпаған болар еді. Егер олар шын ниетпен бір-біріне көмектескім десе, неге бір-бірінен өз қозғалыстарын жасырады?

Өлім

Гуан Ю Фанчэннен кері шегінген кезде Сунь Куанның әскерлері Цзянлингті басып алып, Гуан Ю әскерлерінің отбасыларын тұтқынға алды. Лю Мэн әскерлеріне азаматтарға жақсы қарауды және оларға ешқандай зиян келтірмеуді бұйырды. Гуан Ю әскерлерінің көпшілігі шайқас рухын жоғалтып, дезертирлік жасап, отбасыларымен қайта қосылу үшін Цзинь провинциясына қайтып келді. Гуан Ю өзінің оқшауланғанын сезіп, Майчэнге (麥城; қазіргі Даньян, Хубэй) қайтып, батысқа қарай Чжан ауданына (漳鄉) бет алды, онда оның қалған әскері оны тастап, жауға бағынды. Сунь Куан Гуан Юдың шегіну жолын кесу үшін Чжу Ран мен Пан Чжанды жіберді. Гуан Ю, оның ұлы Гуан Пин және бағыныштысы Жао Лэй (趙累) Пан Чжанның орынбасары Ма Чжун (馬忠) жасаған тұтқынға алу операциясында қолға түсті. Гуан Ю мен Гуан Пин кейіннен Сунь Куанның әскерлері Линьцзюде (臨沮; қазіргі Наньчжан ауданы, Хубэй) өлім жазасын іске асырды.

Шу-джидің басқа есебі

Шу-Джи Сунь Куанның Гуан Ю-ды Лю Бэй мен Цао Цаоға қарсы қолдану ниетімен тірі қалдырғысы келгенін айтты. Бірақ оның жақтастары оған: "Құртаңды үй жануары ретінде ұстама, ол асыраушысына зиян келтіреді. Цао Цао Гуан Ю-ды өлтіруден бас тартқанда қателік жасап, үлкен қиындыққа тап болды. Ол тіпті империя астанасын көшіруді де ойлады. Гуан Юға қалайша өмір сүруге мүмкіндік беруге болады?" деді. Осыдан кейін Сунь Куан Гуан Ю-ды өлімге кесуге бұйрық берді. Пей Сонгжи бұл оқиғаны былай дауластырды: (Вэй Чжаоның) "Ву кітабында" айтылғандай, Сунь Куан Пан Чжанды Гуан Юдың шегіну жолын кесуге жібергенде, Гуан Ю тұтқындалғаннан кейін жазаланды. Линьчжу Цзянлиңнен 200-300 ли қашықтықта болғандықтан, Сунь Куан мен оның кеңесшілері оны өлтіру немесе босату туралы талқылағанда Гуан Ю қалайша тірі қалды? "Сунь Куан Гуан Ю-ды Лю Бэй мен Цао Цаоға қарсы пайдалану үшін тірі қалдырғысы келді" деген мәлімдемеге логикалық түсінік жоқ. Бұл, әлдебір білгіштердің аузын жабу мақсатымен айтылған болуы мүмкін.

Өлімнен кейінгі марапаттар

Сунь Куан Гуан Юдің басын Цао Цаоға жіберді, ол Гуан Ю үшін асыл адамның жерлеу рәсімін ұйымдастырды және оның басын толық құрметпен жерледі. 260 жылдың қазан немесе қараша айында Лю Шан Гуан Юға "Чжуанму хоу" (壯繆侯) деген қабірден кейінгі атақ берді. И Чжоу Шу кітабындағы қабірден кейінгі атау беру ережелеріне сәйкес, "моу" атағы өз беделіне сай өмір сүрмеген адамға беріледі.

Қин Илудың әйеліне қол сұғу

198 жылдың соңында Сяпи шайқасында Цао Цао мен Лю Бейдің одақтас әскерлері Лю Буға қарсы күрескенде, Гуан Ю Цао Цаодан Цинь Илудың әйелі Ду ханымға (杜氏) үйленуге рұқсат сұрады. Цао Цао келіскеннен кейін де, Гуан Ю соғыс аяқталғанша Цао Цаоға оның уәдесін бірнеше рет еске салды. Лю Бу жеңіліске ұшырап, қаза болғаннан кейін, Цао Цао Гуан Юның Ду ханымды не үшін соншалықты қалағанын білгісі келді және ол оның өте әдемі болуы керек деп болжады, сондықтан оны өзіне әкелуге бұйрық берді. Ақырында Цао Цао уәдесін бұзып, Ду ханымды өзінің кәнизагы етіп алды және оның Цинь Илудан туған ұлы Цинь Лангты өзінің баласы ретінде қабылдады.

Лю Бейге кеңес

Шу-Джи оқиғаны былай деп жазды: Лю Бэй императорлық астана Сюда болған кезде, ол бір рет Цао Цаомен бірге аң ауына қатысты, сол кезде Гуан Ю оны Цао Цаоны өлтіруге көндіруге тырысты, бірақ ол бас тартты. Кейін Лю Бэй Сиакуға жеткенде (Чанбан шайқасында жеңілгеннен кейін) Гуан Ю: "Егер Сюдағы аң ауы кезінде менің кеңесімді тыңдаған болсаң, біз осы қиын жағдайға түспес едік" деп шағымданады. Лю Бэй: "Мен империя үшін олай істемедім. Егер көктегі күштер әділдікті қолдаса, онда бұл жамандықтан жақсылыққа айналуы мүмкін!" - деді. Пей Сончжи Шу-Джи туралы былай деп түсіндірді: Лю Бэй, Донг Ченг және басқалар Цао Цаоға қарсы қастандық жасағанда, жоспарлары ашылып қалғандықтан сәтсіз аяқталды. Егер ол империя үшін Цао Цаоны өлтіргісі келмесе, онда ол неге осылай деді? Егер Гуан Ю Лю Бэйді аң ауы кезінде Цао Цаоны өлтіруге көндірген болса және Лю Бэй олай істемесе, бұл Цао Цаоның жақын адамдары мен туыстары көп болғандықтан болуы мүмкін. Сонымен қатар, жақсы жоспарлау болмағандықтан Лю Бэй басқа мүмкіндікті күтуге мәжбүр болды. Тіпті Лю Бэй Цао Цаоны өлтіргеннің өзінде, ол тірі қашып құтыла алмаған болар, сондықтан Лю Бэй Гуан Юдың сөзіне құлақ қоймады. Өкінуге ештеңе жоқ. Аң ауы оқиғасы өткенде болғандықтан, Гуан Ю Лю Бэйге "құнды кеңес" бергенін, бірақ ол оған мән бермегенін көрсету үшін пайдаланылды.

Чжукэ Лянгтан Ма Чао туралы сұрадым

214 жылы Ма Чао Чжан Лудан Лю Бейдің әскеріне ауысты және Лю Чжанды қарсы алып, И провинциясын Лю Бейге беруге көмектесті. Гуан Ю Ма Чаоның (оған бұрын таныс емес) жақында оларға қосылғаны туралы хабар алғанда, И провинциясындағы Чжуге Лянға хат жазып, Ма Чаомен тең келетін кім бар екенін сұрады. Чжуге Лян Гуан Ю шекараны қорғап тұрғанын білді (сондықтан Гуан Юды ренжітпеу керек еді). Ол: "Менгчи әскери және азаматтық істерде шебер. Ол қаһарлы, күшті және өз заманының батыры. Оны Цин Бу мен Пэн Юемен салыстыруға болады. Ол Идемен жарыса алады, бірақ оның теңдесі жоқ сақалға жете алмайды" деді. Гуан Ю Чжуге Лянның жауабын алғаннан кейін қуанып, Ма Чаоны құшақ жайып қарсы алды.

Қолындағы жарақат

Гуан Ю бірде оның сол қолына адасқан жебе тиіп, қолын тесіп өткен. Жарасы жазылғанмен, қатты жаңбыр жауғанда әлі де сүйегі ауырып тұратын. Бір дәрігер оған: "Жебеде у бар еді, ол у сүйекке сіңіп кеткен. Осы мәселені шешу үшін қолыңызды кесіп, сүйектегі уды сығырып алу керек" деді. Гуан Ю қолын созып, дәрігерден емдеуін сұрады. Сосын ол өзінің бағыныштыларын операция кезінде тамаққа шақырды. Оның қолынан қан ағылып, төмендегі ыдысқа құйылды. Операция бойында Гуан Ю той жасап, ішімдік ішіп, ештеңе болмағандай адамдарымен әңгімелесіп отырды.

Отбасы

Гуан Юдың екі баласы болған – Гуан Пин және Гуан Син. Гуан Син әкесінің "Ханшу ауылының маркизі" (漢壽亭侯) атағын мұра етіп, Үш патшалық кезеңінде Шу мемлекетінде қызмет еткен. Гуан Юдың қызы да болған. Сунь Куан бір кезде өз ұлын Гуан Юдың қызына үйлендіруді ұсынған, бірақ Гуан Ю бұл ұсыныстан бас тартқан. Оның есімі тарихта қалмаған, бірақ ол халық әңгімелерінде және қытай операсында "Гуан Инпин" (關銀屏) немесе "Гуан Фэн" (關鳳) деп, сондай-ақ "Династиялық жауынгерлер" видео ойындары сериясында (Гуан Инпин ретінде) белгілі болған. Гуан Юдың үшінші ұлы Гуан Суо болды дегенді айтады, ол тарихи мәтіндерде есімдері жоқ және тек халық мұраларында, "Үш патшалықтың романсы" романында және "Династиялық жауынгерлерде" ғана кездеседі. Гуан Синнің ұлы Гуан Тонг (關統) Лю Шанның қызына үйленген және императорлық сақшылардың арасындағы үй шаруашылығының генералы (中郎將) болған. Гуан Тонг қайтыс болғанда ұлы болмағандықтан, оның орнын кіші ағасы Гуан И (關彝) басып алған. Шу-Джиде айтылғандай, 263 жылы Шу мемлекеті құлағаннан кейін Пан Хуй (Пан Дедің ұлы) Гуан Юдың отбасын және ұрпақтарын, 219 жылы Фанчен шайқасынан кейін Гуан Ю әкесін өлтіргені үшін кек алу мақсатымен өлтірген. 1719 жылы Цин әулетінің Канси императоры Гуан Юдың Луоян қаласында тұратын ұрпақтарына "Вуцзин Боши" (五經博士; "Бес классика профессоры") мұрагерлік атағын берген. Бұл атақтың иесі Ханлин академиясында құрметті лауазымға ие болады.

Бағалау

Чэнь Шоу, Гуан Ю-ның өмірбаянын Сангуозиде жазғанда, соңғысына былай деп баға берді: "Гуан Ю мен Чжан Фэй он мың жаумен (萬人敵) күресуге қабілетті батыр жауынгерлер ретінде даңқталды. Олар (Лиу Бейдің) қол астындағылары арасында жолбарыс сияқты еді. Гуан Ю мен Чжан Фэйдің екеуінің де гуоши стилі болды. Гуан Ю Цао Цаоның игілігін қайтарды, ал Чжан Фэй әділдік үшін Ян Янды босатты. Дегенмен, Гуан Ю кешірімсіз және мақтанғаш, ал Чжан Фэй қатыгез және жүрексіз болды. Осы кемшіліктері олардың құлдырауына себепкер болды. Мұндай жағдай сирек емес еді". Гуан Ю мен Чжан Фэй өмір бойы ұлы жауынгерлер ретінде танылды. Мәселен, басқа патшалықтардың көрнекті шенеуніктері Чен Ю, Гуо Цзя және Чжоу Ю оларды он мың адамға (萬人敵) тең жауынгерлер және аю мен жолбарыс күшіне ие генералдар деп тікелей атады. Олардың даңқы осы деңгейде болды. Цао Цао мемлекетінде қызмет еткен танымал емес шенеунік Фу Ган (傅幹) Чжан Фэй мен Гуан Юны батылдығы мен әділдігі бар замандастарының батырлары деп сипаттады және олардың он мың адамға (萬人敵) тең жауынгерлер екенін қайталады. Австралиялық шығыстанушы Рафе де Креспиньи былай деді: "Чжан Фэйді әдебиетке құштар, шайқас ортасында өлең шығаратын адам ретінде көрсететін әңгімелер бар, бірақ ол көбінесе мақтанғаш, асығыс және қатыгез болып саналады. Гуан Ю әулиелерге қатал болғанмен, әскерлеріне жақсы қарады, ал Чжан Фэй жоғары тұрғандарға сыпайы, бірақ қарапайым сарбаздарға қатыгез болды. Дегенмен, екеуі де өз заманындағы ең шебер жауынгерлер саналды".

Гуан Юға табыну

Гуан Ю Суй әулеті (581–618) тұсында қасиетті деп есептелген және бүгінге дейін буддалық дәстүрде бодхисаттва ретінде, ал қытай халық діні мен даосизмде қорғаушы құдай ретінде құлшылыққа жатады. Ол сондай-ақ конфуциандық ілімде және Игуандао сияқты жаңа діни қозғалыстарда да жоғары бағаланады.

Қытай дінінде

Қытай халық дінінде Гуан Юны "Император Гуан" (; ді құдайлық мәртебені білдіреді) және "Гуан Иесі" деп кеңінен атайды, ал оның даосистік атағы - "Қасиетті Император Гуан Иесі". Гуан Юға арналған әскери храмдар мен киелі орындарды Қытайдың материктік бөлігінде, Гонконгта, Макаода, Тайванда және Вьетнам, Оңтүстік Корея мен Жапония сияқты қытай мәдениетінің ықпалындағы басқа да елдерде кездестіруге болады. Осы храмдардың кейбіреулері, мысалы, Шаньси провинциясының Шижоу (解州) қаласындағы Гуанди храмы, оның "билеуші" мәртебесіне сай, императорлық резиденцияның орналасуымен сәйкес салынған. Қытайдағы Гуан Ю храмдарының басқа мысалдары – Цзинаньдағы Гуанди храмы және Луоянгтағы Гуанлин храмы.

Тарихи құрметі

Гуан Ю-ның абыройы кезең-кезеңмен артты, өйткені оған өлімнен кейін жоғарырақ лауазымдар берілді. Шу мемлекетінің екінші императоры Лю Шан, Гуан Ю қайтыс болғаннан кейін қырық жыл өткен соң, оған «Чжуанму хоу» (壯繆侯) деген лауазым тағайындады. Сун әулеті тұсында император Хуйцзун Гуан Ю-ға «Чжунхуй дукі» (忠惠公) атағын, ал кейіннен ханзада атағын берді. 1187 жылы император Сяоцзун Гуан Ю-ны «Чжуанму Йиюн Уань Инжи ван» (壯繆義勇武安英濟王) деп құрметтеді. Юань әулеті кезінде император Вэньцзун Гуан Ю-ның лауазымын «Сянлин ханзадасы Йиюн Уань Инжи ван» (顯靈義勇武安英濟王) деп өзгертті. 1614 жылы Уанли императоры Гуан Ю-ға «Үш әлемдегі демонды бағындырған, құдіретті және алысқа таралған, көкті дүрсінткен қасиетті император» (三界伏魔大神威遠震天尊關聖帝君) атағын берді. Цин әулеті тұсында 1644 жылы Шуньчжи императоры Гуан Ю-ға «адал және әділ соғыс құдайы, қасиетті ұлы император» (忠義神武關聖大帝) атағын тағайындады. Бұл атақ 19 ғасырдың ортасына қарай 24 қытай таңбасынан тұратын «қасиетті ұлы император Гуан; ізгілік, ерлік және беделділік көрсететін соғыс құдайы; елдің қорғаушысы және халықты қорғаушы; бейбітшілік пен келісімді мақтан тұтатын және адал қолдайтын; адептілік, адалдық және әділдікті насихаттаушы» (仁勇威顯護國保民精誠綏靖翊贊宣德忠義神武關聖大帝) деп кеңейтілді. Көбінесе бұл «соғыс әулиесі» деп қысқартылады, бұл атақ Конфуцийге берілген «мәдениет әулиесі» атағымен тең. Цин әулеті Гуан Ю-ға табынуды моңғол тайпалары арасында насихаттап, оны олардың ең құрметті діни тұлғаларының біріне айналдырды, ламалардан кейін екінші орында тұрды. Тарих барысында Гуан Ю көптеген әскери жеңістерге қол жеткізді. 14 ғасырда оның рухы Мин әулетінің негізін қалаушы Чжу Юаньчжанға Поян көлі шайқасында көмектескен деп есептеледі. 1402 жылы Чжу Ди төңкеріс жасап, өзінің жүйесі Чжаньвэнь императорын тақтан түсірген кезде, Чжу Ди Гуан Ю рухының өзіне көмектескенін мәлімдеді. 16 ғасырдың соңында Гуан Ю Тоётоми Хидэёсидің Кореяға жасаған жапондық шапқыншылығын тойтарған деп есептеледі. Цин әулетінің маньчжу императорлық руы да Гуан Ю-ның жауынгерлік қасиеттерімен байланысты болды. 20 ғасырда Гуан Ю-ға Қытайдың президенті және кейін қысқа мерзімге император болған Юань Шикай табынды. Гуан Ю-ның хабарлары 17 ғасырдың соңынан бері медиумдар арқылы рух жазу (扶乩/扶箕) арқылы қабылданып келді. «Цианьлун дәуірінің ортасына (1736–96) қарай Гуандидің адамдарға жақсылық жасауға және мұқтаждарға көмектесуге бұйрық берген «қасиетті жарлықтарының» саны арта түсті». 19 ғасырда Гуандидің рух жазу арқылы алынған хабарлары мыңжылдық сипатқа ие болды. Әлемнің аяқталуы туралы жарияланды, содан кейін Гуанди «апокалипсиске жол бермеді» және шын мәнінде «соңғы заманның құтқарушысы» екенін көрсетті. 1866 жылы Гуандидің хабарларын тарату және оның рухы тапсырған қайырымдылық жұмыстарын насихаттау үшін Он толықтай қоғам (Shiquanhui 十全會) құрылды. Гуанди рухын жазу дәстүрі Қытай халық дінінде 20 ғасырға дейін жалғасты.

Қазіргі кездегі құрметі

Бүгінде Гуан Ю қытайлар арасында кеңінен құрметтеледі; оған Марсиал ғибадатханаларында және Вэнь У ғибадатханаларында табынуға болады, сондай-ақ оған арналған шағын киелі орындар үйлерде, кеңселерде және бауырластық ұйымдарда кездеседі. Гонконгтағы әрбір полиция бөлімшесінде Гуан Юға арналған киелі орын бар. Қытай полиция қызметкерлері міндетті түрде емес болғамен, оған құрметпен қарап, табынады. Көрінеу теңқарастық болғанымен, триада мүшелері мен Көк пен Жер қоғамының мүшелері де Гуан Юға табынады. Триадалар қолданатын мүсіндер әдетте сол қолында, ал полиция бөлімшесіндегі мүсіндер оң қолында найза ұстайды. Бұл Гуан Юға кім табынады – адал адамдар немесе керісінше екенін көрсетеді. Триадалар үшін Гуан Юдың бейнесі әдеттегі мүсінге қарағанда қаталдау және қауіптірек болады. Гонконгта Гуан Юды жиі «И Гор» (二哥; кантонша «екінші аға») деп атайды, себебі ол ойдан шығарылған анттасқан бауырластығында Лю Бэйден кейін екінші болған. Гуан Юға Шаньси, Гонконг, Макао және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы қытай бизнесмендері де балама байлық құдайы ретінде табынады, өйткені ол тура жолмен жүргендерді жарылқап, жамандықтан қорғайды деп саналады. Тағы бір себебі – Хуарон жолындағы оқиғада Као Каоны босатуымен байланысты, ол Као мен оның әскерін қауіпсіз өткізіп жіберді. Осыдан ол мұқтаж адамдардың өмірін ұзарта алады деп есептелінеді. Филиппиндегі қытай филиппиндіктері арасында Гуан Ю кейде «Санто-Сантьяго» (Сент-Джеймс) деп, ал Хоккиен тілінде «Те Я Конг» немесе «Куан Конг» деп аталады. 19 ғасырдың ортасында Калифорнияға көшіп келген кантондықтар үшін Гуан Юға табыну маңызды рөл атқарды. Оның мүсіндері мен суреттері Калифорниядағы бірнеше тарихи үйлерде (қытай халықтық дінінің ғибадатханалары үшін қолданылатын жергілікті термин) кездеседі, онда оның есімі әртүрлі ағылшынша жазылымдармен берілуі мүмкін, мысалы: Гуанди (Император Гуан) үшін Куан Дай, Куан Тай немесе Куан Ти; Гуан Гонг (Гуан Иесі) үшін Куан Кунг, Ву Ти немесе Мо Дай Ву Ди (Соғыс құдайы), Куан Ю, Куан Ю немесе Гуан Ю үшін Куан Ю. 1852 жылы салынған Мендосино Джосс үйі, сонымен қатар Мо Дай Миу (Вудмиао, яғни Соғыс құдайының ғибадатханасы) немесе Куан Тай ғибадатханасы деп белгілі тарихи ескерткіш, АҚШ-та Гуан Юға арналған шағын киелі орындардың бір үлгісі болып табылады. Гуан Ю қытай және даостық ғибадатханаларында есік құдайы ретінде де құрметтеледі, оның портреттері есіктерге жабыстырылып, зұлым рухтарды қорғау үшін қолданылады, әдетте Чжан Фэй, Гуан Пинг, Гуан Шенг немесе Чжоу Чангпен бірге. Жалпы табынудан басқа, Гуан Ю Қытайда 58 метр биіктіктегі 1320 тонналық мүсін сияқты алып мүсіндермен де еске алынады.

Даоизмдегі

Гуан Ю «Құдайдың қасиетті билеушісі Гуан» және даосизмдегі демонды бағындырушы ретінде құрметтеледі. Гуан Юға табыну даосизмде Сун әулеті кезінде басталды. Аңыз бойынша, 12 ғасырдың екінші онжылдығында Сиэчжоудағы тұзды көлден тұз шығу тоқтады. Император Хуйцзун Жаң Даолиннің 30-шы ұрпағы Жаң Цзисянды (張繼先) себебін анықтау үшін шақырды. Императорға бұл бұзылысты соғыс құдайы Чи Ю жасады деп хабарлады. Содан кейін Жаң Цзисян Гуан Ю-ның көмегін шақырды, ол Чи Юмен көлде шайқасып, жеңіске жетті, соның салдарынан көлде тұз өндірісі қайта жаңғырды. Император Хуйцзун Гуан Ю-ға «Чоннингтің өлмейтіні» атағын берді, осылайша оны даосизмде құдай ретінде ресми түрде таныстырды. Мин әулетінің басында 42-ші Аспан шебері Чжан Чжэнчан (張正常) оқиғаны өзінің «Хан аспан шеберлерінің шежіресі» (漢天師世家) кітабында жазды, бұл аңызды бекіткен алғашқы даосистік классикалық туынды. Бүгінде Гуан Юға табынуда даосизм дәстүрлері басым. Гуан Юға арналған көптеген ғибадатханалар, соның ішінде Сиэчжоу округінің Император Гуан ғибадатханасы, даосизмнің күшті ықпалын көрсетеді. Жыл сайын, ай күнтізбесінің алтыншы айының 24-ші күні (аңыз бойынша Гуан Ю-ның туған күні) Гуан Ю құрметіне көше шеруі өткізіледі.

Буддизмде

Қытай буддизмінде Гуан Ю көптеген қытайлық Махаяна буддистері тарапынан Сангарама Бодхисаттва ретінде құрметтеледі – буддалық дхарманың аспанды қорғаушысы. Санскрит тілінде Сангхарама "қауымдық бақ" (сангха, қауым + арама, бақ) және осылайша "монастырь" дегенді білдіреді. Сангхарама термині сондай-ақ буддалық монастырды, дхарманы және дінді қорғауға тағайындалған дхармапалалар мен рухтар класына да қатысты. Уақыт өте келе және синкретизм актісі ретінде Гуан Ю ғибадатхананың және оның тұрған жерінің бағының қорғаушысы ретінде қарастырылды. Оның мүсіні дәстүрлі түрде бас алтарьдың сол жағына, оның қарсыласы Скандаға қарама-қарсы орналастырылады. Буддалық аңыздарға сәйкес, 592 жылы Гуан Ю бір түні Тиантай буддистік мектебінің негізін қалаушы Чжии шеберінің алдына рухани жандармен бірге пайда болды. Чжии Джейд Булағы тауында (玉泉山) терең медитацияда болғанда Гуан Ю-дың келуінен алаңдады. Гуан Ю шеберден дхарманы үйретуін сұрады. Шеберден буддалық үйретімдерді алғаннан кейін Гуан Ю үш қазынаға бесінші және бес қағиданы қабылдады. Осыдан кейін Гуан Ю ғибадатханалар мен дхарманың қорғаушысы болуға серт берді. Аңыздар сондай-ақ Гуан Ю Юииге Юкуан ғибадатханасын салуға көмектескенін айтады, ол бүгінге дейін тұр.

Қытай операсы

Гуан Ю «Хуаронг жолы», «Қызыл жарлар» сияқты қытай операларында және «Үш патшалық» романынан алынған басқа да үзінділерде кездеседі. Оның киімі – оң қолын және шалбарының тізелерін қорғайтын зәрлі жасыл әскери опералық форма. Актердің беті құрмет пен батылдықты көрсететін қызыл түске боялады және бірнеше қара сызықтармен безендіріледі. Ол сондай-ақ жақ шашынан жасалған үш бөліктен тұратын ұзын қара сақал тағады және Жасыл айдаһардың ай тәрізді қылышын ұстайды. Дәстүр бойынша, қойылым аяқталғаннан кейін актер бетін жуып, құрбандық қағазын жағып, құрбандық иіс жағып, қытай құдайларына дұға етуі керек.

Кино және теледидар

Гуан Ю ролін кино мен теледидарда ойнаған танымал актерлерге: Лу Шумин "Үш патшалықтың романсы" (1994) фильмінде; Ван Инкуань "Гуан Гонг туралы аңыз" (2004) фильмінде; Ти Лун "Үш патшалық: Аждаһаның қайта тірілуі" (2008) фильмінде; Ба Сен "Қызыл жартастар" (2008–2009) фильмінде; Ю Жунгуан "Үш патшалық" (2010) фильмінде; Донни Йен "Жоғалған қылышкер" (2011) фильмінде; Ау Суй Вай "Үш патшалық RPG" (2012) фильмінде; Хан Гэн "Династия жауынгерлері" (2019) фильмінде. Гуан Ю туралы сілтемелер жасайтын фильмдер: Стивен Чоудың "Пекинден махаббатпен" (1994) комедиялық фильмі, онда бір сахнада Хуа Туоның Гуан Юдың қолына операция жасауы туралы айтылады; Чжан Имоудың "Мың миль жалғыз саяхат" (2005) фильмі, онда Гуан Юдың алты генералға жеңіс және бес өткелден өтуі туралы қияли оқиға оқиғаның маңызды бөлігін құрайды; қорқынышты комедиялық фильм "Менің атым Брюс" (2007), онда Гуан Юдың кекшіл рухы жасөспірімдер тобымен кездейсоқ босатылып, олардың қаласын дүрліксіте бастайды.