Кіріспе

Көмірсутектерді шектеу арқылы сақталар диеталар
Төмен көмірсулы диета – өмір салты ретінде немесе салмақ жоғалту үшін таңдалатын диета.

Төмен көмірсулы диеталар орташа диетамен салыстырғанда көмірсутектерді тұтынуды шектейді. Көмірсутектерге жоғары мөлшерде толы тағамдар (мысалы, қант, нан, макарон) шектеліп, олардың орнына май және белоктың үлесі жоғары тағамдар (мысалы, ет, құс, балық, теңіз өнімдері, жұмыртқа, ірімшік, жаңғақ және тұқымдар), сондай-ақ аз көмірсулы тағамдар (мысалы, шпинат, келе, шошқа, қарақұмық және басқа да талшықты көкөністер) қолданылады. Төмен көмірсулы диетада қанша көмірсутек болуы керек екенінің стандарты жоқ, бұл зерттеулерді қиындатады. Төмен көмірсулы диеталардың салмақ жоғалтудан басқа ешқандай ерекше денсаулыққа пайдасы бар екеніне нақты дәлелдер жоқ, себебі олар салмақ жоғалтуда басқа диеталармен бірдей нәтижелерге жетеді, ал салмақ жоғалту негізінен калорияны шектеу және диетаға ұстану арқылы анықталады. Бұл диета атақты адамдардың қолдауы арқасында салмақ жоғалту үшін танымал болды, бірақ бұл мақсат үшін ерекше пайдасы бар екеніне дәлел жоқ және диетаның қолайсыз әсерлері болуы мүмкін. Британдық диетологтар қауымдастығы 2018 жылы оны "қашу керек ең жаман бес атақты диетаның" бірі деп атады. 2018 жылға қарай, "төмен көмірсулы" диеталардың келіспейтін анықтамалары осы тақырыптағы зерттеулерді қиындатты. Ұлттық липидтік қауымдастықтың тамақтану және өмір салты жөніндегі жұмыс тобы төмен көмірсулы диеталарды – калорияның 25% -дан аз бөлігін көмірсутектер құраса, ал өте төмен көмірсулы диеталарды – 10% -дан аз көмірсутектерді қамтитын диеталар деп анықтайды. 2016 жылы жасалған төмен көмірсулы диеталар туралы шолу күніне 50 г көмірсутек (жалпы калорияның 10% -дан аз) мөлшерін "өте төмен" деп, ал калорияның 40% -ын көмірсутектер құрайтын диеталарды "жеңіл" төмен көмірсулы диеталар деп жіктеді. Ұлыбританияның Ұлттық денсаулық сақтау қызметі "салауатты және теңгерімді тамақтану кезінде көмірсутектер организмнің негізгі энергия көзі болуы керек" деп кеңес береді. Денсаулыққа қатысты мәселелерді шешу үшін таңдалған диета жеке адамның қажеттіліктеріне сәйкес болуы керек. Көптеген көкөністер аз немесе орташа көмірсулы тағамдар болып табылады (кейбір төмен көмірсулы диеталарда талшықтарды қоспайды, себебі олардың құрамында қоректік көмірсутектер жоқ). Картоп, морковь, жүгері және күріш сияқты кейбір көкөністерде крахмалдың мөлшері жоғары. Көптеген төмен көмірсулы диеталар брокколи, шпинат, келе, салат, қияр, гүлдесте, көкжиек, бұрыш және жасыл жапырақты көкөністерді қамтиды.

Аудиторлық қорытындылар

Ұлттық медицина академиясы күніне 130 г көмірсуды орташа тұтынуды ұсынады. FAO және WHO да диеталық энергияның көп бөлігі көмірсулардан алынуын ұсынады. 2015–2020 жылдарғы американдық диеталық ұсынымдарында төмен көмірсулы диеталар ұсынылмайды, оның орнына төмен майлы диета ұсынылады. Көмірсулар ерекше "семіртетін" макроэлемент деп бұрмаланып айыпталып, көптеген диетадағылар көмірсуға бай тағамдарды алып тастап, диетаның құндылығына зиян келтіреді. Бұл гипотеза, инсулиннің әрекеті, май жинақталуы және семіздік арасындағы байланысқа нақты дәлелдердің жоқтығын көрсететін белгілі адам биологиясына қайшы келеді. American Journal of Clinical Nutrition журналында жарияланған алдын ала нәтижелер, басқа құрамы бар диеталармен салыстырғанда төмен көмірсулы диетаның артықшылығын көрсете алмады. Бұл зерттеу кетогендік диетаның 24 сағаттық энергия жұмсалуын шамалы (~100 ккал/күн) бірақ статистикалық маңызды түрде арттыратынын көрсетті, бірақ бұл әсер уақыт өте келе азайды. Соңында, өте төмен калориялы кетогендік диета (5% көмірсу) "май массасының айтарлықтай жоғалуымен байланысты болған жоқ", сол калорияға ие мамандалмаған диетамен салыстырғанда; ешқандай пайдалы "метаболизмдік артықшылық" болған жоқ. Hall былай деп жазды: "Семіздіктің таралуының өсуі негізінен тазартылған көмірсуларды көп тұтынуға байланысты болуы мүмкін, бірақ механизмдер көмірсу-инсулин моделі ұсынғаннан өзгеше болуы мүмкін". Төмен майлы, төмен көмірсулы және Жерорта диеталарын қабылдаған топтарды салыстырған зерттеуде алты айдан кейін төмен көмірсулы диетаға көбірек адамдар адасқан, бірақ одан кейін жағдай өзгерді: екі жылдан кейін төмен көмірсулы топта ең көп қателіктер мен тоқтаулар болды. Эндокринологиялық қоғам былай мәлімдеді: "Калория мөлшері тұрақты болғанда, дене майының жиналуына диетадағы май және көмірсу мөлшерінің тіпті айқын өзгеруі де әсер етпейді". Мұндай диетадағы адамдар бастапқыда шамамен 100 ккал/күн салмақтан азаяды, бірақ бұл артықшылық уақыт өте келе азаяды және соңында маңызды емес.

Жүрек- қан тамырлары денсаулығы

Екі жылдан кем уақыт бойы төмен көмірсулы диета ұстану жүрек-қан тамырлары денсаулығының көрсеткіштерін нашарлатпағаны анықталды. Бірақ, көп жылдар бойы төмен көмірсулы диета ұстану жүрек ауруларынан өлімге алып келуі мүмкін. Ұзақ мерзімді төмен көмірсулы диеталар липидтік көрсеткіштерге, мысалы, жалпы және ЛПН холестеринінің деңгейіне кері әсер етеді. Бұл себебі, төмен көмірсулы диетамен тамақтанатын көптеген адамдар жануар текті тағамдарды көбірек жеп, талшық пен микроэлементтерге бай жемістер мен көкөністерді аз тұтынады.

Диабет

1-типті диабетпен ауыратын адамдар үшін төмен көмірсулы диетаның тиімділігін дәлелдейтін деректер шектеулі. Диетадағы көмірсулардың үлесі 2-типті диабет қаупімен байланысты емес, бірақ қантталған сусындар немесе ақ күріш сияқты белгілі бір жоғары көмірсулы тағамдарды тұтыну қаупін арттыруы мүмкін. Кейбір деректер көмірсулы тағамдарды аз тұтыну 2-типті диабеттің биомаркерлерін төмендетуге көмектесетінін көрсетеді. Американдық Диабет қауымдастығының (ADA) 2019 жылғы ересектердегі диабет және предиабетке арналған тамақтану терапиясы бойынша консенсус есебінде: «Диабетпен ауыратын адамдар үшін жалпы көмірсуларды азайту гликемияны (қандағы қант деңгейін) жақсартуға ең көп дәлел көрсеткен және жеке қажеттіліктер мен қалауларға сәйкес әртүрлі тамақтану үлгілерінде қолданылуы мүмкін» делінген. Дегенмен, басқа бір дерек көмірсулар аз диетаның дәстүрлі, салауатты диетадан жақсы екенін көрсететін нақты дәлел жоқ екенін көрсетеді, онда калорияның 40% -тан астамы көмірсулар құрайды. Төмен көмірсулы диета 2-типті диабетпен ауыратын адамдардың бүйрек функциясына әсер етпейді. Көмірсулардың тұтылуын шектеу әдетте қандағы глюкоза деңгейін жақсартуға әкеледі, бірақ ұзақ мерзімді салмақ жоғалтуға соқтырмайды. Төмен көмірсулы диета 2-типті диабетпен ауыратын адамдарға салмақ жоғалтуға көмектесе алады, бірақ «ешбір тәсіл тұрақты түрде жоғарырақ екені дәлелденбеген». ADA-ның мәлімдемесіне сәйкес, диабетпен ауыратын адамдар «жеке макроэлементтерге, микроэлементтерге немесе жеке тағамдарға назар аударудың орнына салауатты тамақтану әдеттерін қалыптастыруға тиіс». Олар көмірсуларды «көкөністерден, бұршақтардан, жемістерден, сүт өнімдерінен (сүттен және йогурттан) және толық дәнді астықтардан» алуға кеңес береді, ал өте тазартылған тағамдар мен қантты сусындардан аулақ болу керек. 2021 жылғы шолу көрсеткендей, төмен көмірсулы диета диабетпен ауыратын науқастарда жоғары көмірсулы немесе аз майлы диетадан салмақ жоғалтуда артықшылық бермейді.

Жаттығу және шаршау

Төмен көмірсулы диета интенсивті жаттығулар кезінде шыдамдылық қабілетін төмендетуі анықталды, ал мұндай жаттығулардан кейін бұлшық еттегі гликоген қоры төмен көмірсулы диетада өте баяу толықтырылады. Спорттық жаттығулар барысында жеткіліксіз көмірсулардың түсуі метаболикалық ацидозға алып келеді, бұл байқалған нәтижесіздіктің себебі болуы мүмкін.

Қауіпсіздік

Аз көмірсулы диета майлы қышқылдардың белсенді метаболизмін тудырады, оларды бауыр кетон денелерін жасауға пайдаланады. Бұл кетон денелері ми, жүрек және бүйрек сияқты маңызды органдарға энергия береді, бұл жағдай кетоз деп аталады. Кетоз алкоголизм және қант диабеті сияқты басқа да себептерден туындауы мүмкін. Кетон денелерінің шамадан тыс жиналуы, олардың өндірісі тұтынудан асып кеткенде пайда болады, нәтижесінде кетоацидозға алып келеді – бұл өмірге қауіпті жағдай. Сирек жағдайларда, аз көмірсулы кетогендік диета да кетоацидозды тудыруы мүмкін, әсіресе бірқатар аурулары бар науқастарда. Аткинс және Саут-Бич диеталары сияқты аз көмірсулы диеталарды ұстанған адамдарда кетоацидозға қатысты жекелеген жағдайлар тіркелген. 2021 жылы Жапонияда жүргізілген зерттеу аз көмірсулы тамақтанудың ұзақ мерзімдік аспектілерін қарастырды. Зерттеуге 90 171 қатысушы тартылды, орташа бақылау мерзімі 17 жылды құрады. Зерттеу нәтижелеріне сәйкес, аз көмірсулы диетаға қатаң ұстану қатерлі ісіктердің қаупінің артуымен байланысты. Диетаның құрамын талдау көрсетті, жануарлық тағамдарды көп жеу қатерлі ісіктердің қаупін арттырса, ал өсімдік майларын тұтыну мұндай әсерге ие емес. 2018 жылға дейін ғылыми зерттеулер көмірсуларды шектеу диетасының ықтимал жағымсыз әсерлеріне, әсіресе микроэлементтердің жеткілікті болуына, сүйек денсаулығына және қатерлі ісіктердің қаупіне толыққанды назар бөлмеді. Бір сапасыз мета-талдау жағымсыз әсерлердің арасында "ішек қышымасы, бас ауруы, ауыздан жаман иіс, бұлшық еттердің құрысуы және жалпы әлсіздік" сияқты белгілерді көрсетті. 2014 жылғы мәліметтерге сәйкес, жүрек-қан тамырлары ауруы бар адамдар үшін өлім қаупіне қатысты тұтынылатын көмірсулардың түрі маңызды; талшықтар мен толық дәнді азықтарға бай диеталар, тазартылған дәнді азықтарға бай диеталармен салыстырғанда, жүрек-қан тамырлары ауруларынан өлім қаупін азайтады.

Алғашқы сипаттамалары

1797 жылы Джон Ролло екі әскери офицерді диабеттен емдеу үшін қолданған аз көмірсулы диета мен дәрі-дәрмектердің нәтижелері туралы хабарлады. Тоғызыншы ғасырда қант диабетіне қарсы стандартты ем – аз көмірсулы диета болды. 1863 жылы бұрын семіздікпен ауырған ағылшын жерлеуші және табыт жасаушы Уильям Бантинг «Жұртшылыққа арналған семіздік туралы хат» атты еңбегін жариялады, онда ол нан, май, сүт, қант, сыра және картопты қысып тастау арқылы салмақты бақылауға арналған диетаны сипаттады. Оның кітапшасы кеңінен таралды, сондықтан кейбір адамдар қазір «диета» деп аталатын іс-әрекет үшін «Бантинг» терминін қолданды. 1800 жылдардың соңында қант диабетін емдеу үшін көп мөлшерде жануар майы мен ақуыздан тұратын аз көмірсулы диетаны ұсынған дәрігерлерге Джеймс Ломакс Бардсли, Аполлинаир Бушардат және Фредерик Уильям Пави жатты. Арнальдо Кантани диабетпен ауыратын науқастарын құлыпталған бөлмелерге қамап, оларға тек жануарлардан жасалған тағамдарды тағайындады. 1900 жылдардың басында Фредерик Мэдисон Аллен қысқа мерзімді, қатаң диеталық режимді әзірледі, оны 1916 жылы Коннектикут штатының Медициналық қоғамының жылдық съезінде Уолтер Р. Штайнер «Қант диабетін аштықпен емдеу» деп сипаттады. Бұл диета көбінесе ауруханада жүргізілді, емделушілердің диетаға қатаң орайласқандығын және қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін. 1966 жылы «Мартини және қайнатылған қаймақ», ал «Ішетін адамның диетасы» жарық көрді. 1972 жылы Роберт Аткинс «Доктор Аткинстің диеталық революциясы» атты кітабын жариялады, онда ол 1960 жылдары адамдарды емдеуде сәтті қолданған аз көмірсулы диетаны жақтады. Кітап жариялануда сәтті болды, бірақ негізгі медициналық қауымдастық оны қауіпті және жаңылыстыратын деп сынады, осылайша сол кезде оның танымалдығын шектеді. Гликемиялық индекс тұжырымын 1981 жылы Дэвид Дженкинс әртүрлі көмірсулардың ас қорытылу жылдамдығының айырмашылықтарын ескеру үшін әзірледі. Бұл тұжырымдама тағамдарды қандағы қант деңгейіне тигізетін әсерінің жылдамдығы бойынша жіктемелейді, тез қорытылатын қарапайым көмірсулар қант деңгейін күрт өсіреді, ал кебектер сияқты күрделі көмірсулар – баяу. Дженкинстің зерттеулері кейіннен пайда болған аз көмірсулы диеталардың ғылыми негізін қалады. 1992 жылы Аткинс өзінің 1972 жылғы «Доктор Аткинстің жаңа диеталық революциясы» кітабының жаңартылған нұсқасын жариялады, ал басқа дәрігерлер де осы қағидаларға негізделген кітаптарды жариялай бастады. 1990 жылдардың соңы мен 2000 жылдардың басында аз көмірсулы диеталар АҚШ-тағы ең танымал диеталардың біріне айналды. Кейбір мәліметтер бойынша, танымалдылығының шарықталу кезінде халықтың 18%-ы төмен көмірсулы диетаның бір түрін немесе басқасын қолданды. Азық-түлік өндірушілер мен мейрамханалар бұл тенденцияны байқады, себебі ол олардың бизнесіне әсер етті. Негізгі медициналық қауымдастықтың кейбір бөліктері, мысалы 2001 жылы Американдық жүрек қауымдастығы (AHA) және 2002 жылы Американдық бүйрек қоры, аз көмірсулы диеталарды денсаулыққа қауіпті деп айыптады.