Кіріспе

Саскачеван прогресс партиясы (СПП) – Канаданың Саскачеван провинциясындағы либералдық саяси партия. Ол 1905 жылы Саскачеван либералдық партиясы ретінде құрылды және 2023 жылы мүшелері атауын өзгертуге дауыс бергенге дейін сол атпен сақталды. 2009 жылға дейін партия Канада либералдық партиясымен байланыста болды. Либералдар ХХ ғасырдың бірінші жартысында Саскачеван саясатында үстем күшке ие болды, 1905 және 1944 жылдар аралығындағы бес жылды қоспағанда, үкімет құрды. Томи Дугластың жетекшілігімен ынтымақтастық комонвелл федерациясының (CCF) пайда болуымен либералдар келесі екі онжылдықты оппозицияда өткізді, содан кейін 1964 жылдан 1971 жылға дейін тағы екі көпшілік үкімет құрды. Дегенмен, партия ХХ ғасырдың соңында ықпалын жоғалтты. 1990 жылдардың ортасында оппозиция мәртебесіне қайта қол жеткізсе де, осы мерзімнің өзі 1997 жылы көптеген депутаттар партияны тастап, жаңа Саскачеван партиясын құрғанда бұзылды. 1999 жылғы сайлау либералдардың заң шығарушы органға сайланған соңғы реті болды.

Саяси үстемдік (1905-1929)

Либералдық партия Саскачеван саясатында провинцияның алғашқы күндерінен бастап үстемдік құрды. Саскачеван 1905 жылдың қыркүйегінде көршілес Альбертамен бірге Конфедерацияға қосылды. Екі провинция да Солтүстік-Батыс территориясынан бөлініп шықты; аумақтық премьер-министр Фредерик Хоултен «Буффало» деп аталатын бір үлкен батыс провинциясын құруды ұсынды, бірақ Уилфрид Лорье басқаратын федералды либералдық үкімет Буффало сияқты үлкен провинцияның болуынан қорқып, екі провинция құруды жөн көрді. Хоултен Саскачеванның премьер-министрі болуға өзінің Провинциялық құқықтар партиясының туы астында талпынды, бірақ 1905 жылғы сайлауда Саскачеван сайлаушылары Уолтер Скотт басқаратын провинциялық либералдық партияны таңдады. Бұл жаңа Прерия провинциясындағы ұзақ либералдық династияның бастауы болды – партия провинцияның алғашқы жеті премьер-министрінің алтауын қамтамасыз етті. Либералдық партияның федералды деңгейдегі күшті ықпалына байланысты Саскачеван сайлаушылары ұлттық деңгейде беделі бар провинциялық үкіметті қалағандай көрінді, және Чарльз Даннинг пен Джимми Гардинер сияқты либералдық премьерлер федералды кабинетке өтіп, осы үрдіске ықпал етті. Осының нәтижесінде провинциялық либералдық партия провинцияның қарқынды өсім кезеңінде басшылық етті, халық саны иммиграцияның арқасында тез өсті – провинция Онтарио мен Квебекіден кейін елдегі халық саны бойынша үшінші орынға ие болды және ірі ауыл шаруашылық экономикасын құрды. Либералдық партияның табысының кілті иммигранттар қауымдастықтарымен, әсіресе провинцияның ең ірі фермерлер лоббисі – Саскачеван астық өсірушілер қауымдастығымен тығыз байланыста болуы болды. 1920 жылдары Альберта мен Манитобада Біріккен фермерлер үкіметтері билікке келсе де, және Саскачеванда аграрлық Прогрессивтік партия федералды деңгейде жақсы көрсетсе де, Саскачеванды фермерлердің провинциялық саясатқа тікелей араласуына либералдық басшылық, фермерлік ұйымдарға бейімделу арқылы ұзақ уақыт бойы кедергі келтірді. Ертедегі либералдық премьерлер тіпті маңызды аграрлық ұйымдастырушыларды кабинет отырыстарына шақыратын. Либералдық партия сондай-ақ 1920 жылдары провинциядағы ұлтшылдық сезімнің күшеюіне қарсы тұрды. Ку-клукс-клан провинцияда бекініп, 1929 жылға қарай 25 000 мүшеге ие болды, француз, католик және Шығыс Еуропалық қоныс аударушыларға қатысты кемсітушілік көзқарастарды күшейтті, бірақ премьер-министр Гардинер өзінің үкіметінің иммиграциялық саясатын қорғады және Кланды шетелдік ұйым деп, сондай-ақ провинциялық консервативтік партияның құралы деп атады. Консерваторлар Клан ұйымына мүшелік тізімдерін беру арқылы көмектескен деген хабарлар тарады, ал партияның өзі 1920 жылдардың соңында британдық, англосаксондық құндылықтарды қорғауға уәде берген ұлтшылдық бағдарламаны жасады. Либералдық партиялар жылдар бойы ашықтан-ашық жасалған ықпалдықтан қатты сынға ұшырады, бұл фермерлерді саяси қатысуға жақындатуға көмектесті және провинцияда либералдық партияларға қарсы күшті оппозициялық блокты нығайтты. 1929 жылғы сайлауда либералдық партия 28 орын алып, ең көп орынға ие болса да, алғаш рет көпшілік орындарды жеңе алмады. Олар заң шығарушы органның сенімін қамтамасыз ете алмады, нәтижесінде консервативтік премьер-министр Джеймс Т. М. Андерсон басқаратын коалициялық үкімет құрылды – оның партиясы 24 орын жеңіп алды және «Кооперативтік» үкімет құру үшін прогрессивтік және тәуелсіз депутаттардың қолдауын алды. Сонымен қатар, провинцияда жаңа саяси партияның ықпалы арта бастады. 1932 жылы Канаданың Біріккен фермерлері ресми түрде саясатқа қатысуға дауыс берді және Тәуелсіз Еңбек партиясымен біріккеннен кейін Фермерлік Еңбек партиясының туымен осылай істеді; жаңа партия сол жылы Кооперативтік Комонвелл Федерациясының (CCF) негізін қалаушы мүшесі болды. Партияның социалистік бағыты айқын болды және провинциялық саясаттың динамикасын тез өзгертті. Гардинер мен либералдық партия 1934 жылы билікке оралды; консерваторлар бірде-бір депутатты қайтара алмады, ал Фермерлік Еңбек партиясы 50 либералдық депутатқа қарсы 5 депутаттан тұратын ресми оппозиция болды. Сайлаудан кейін Фермерлік Еңбек партиясы ресми түрде CCF партиясының атауын қабылдады. Гардинерге 1935 жылы жұмыссыз жұмысшылардың мәселелерін тікелей федералды үкіметке жеткізуге арналған «Оттаваға жол» конвойы Саскачеван арқылы өтуіне қарсы тұруға тура келді. Премьер-министр Р. Б. Беннетт конвой Регинадан өте алмайтынын мәлімдеді, ол Корольдік Канада атты полициясының штаб-пәтері болып табылды. Гардинер наразылық білдіріп, төңкеріс болатынын болжады. 1935 жылдың 1 шілдесінде Регина төңкерісі екі адамның өліміне және жүздеген адамның жарақатына әкелді, оның болжамы расталды. Либералдық партия 1938 жылғы сайлауда көпшілігін сақтап қалды, бірақ депрессия жалғасқандықтан және CCF партиясының ықпалы артқандықтан 12 орынды жоғалтты. Екінші дүниежүзілік соғыс депрессия жағдайын жеңілдеткенімен, 1944 жылға қарай CCF партиясы, жаңа басшы Томми Дуглас басшылығымен, билікке келуге дайын болды.

CCF-ге қарсылық (1944-1964 жж.)

1944 жылғы сайлауда Саскачеван Солтүстік Америкадағы алғашқы демократиялық социалистік үкіметті Дугластың CCF партиясымен сайлады. Либералдар ауыр жеңіліске ұшырады, олардың өкілдігі тек бес орынға дейін азайды. CCF партиясының ұйымдастыру жұмысы либералдардың дәстүрлі қолдаушыларын – фермерлер мен иммигранттарды жаңа партияға ауыстыруға мүмкіндік берді. 1944 жылғы CCF партиясының жеңісі бес рет үстемдікпен билік құрған жиырма жылдың бастауы болды. Оппозицияда либералдар социализмге қатысты өте қарсы партияға айналды, CCF үкіметінің экономикаға араласуына қарсы тұрып, өзін еркін нарыққа балама ретінде көрсетті. Либералдар 1948 жылғы сайлауды «Такер немесе тирандық» деген ұранмен өткізді, бұл олардың лидері Уолтер Такерге сілтеме жасады. CCF партиясы азайтқан көпшілікпен қайта сайланды. 1957 жылы болашақ партия жетекшісі Росс Тэтчер провинцияның мемлекеттік корпорациялары тақырыбында Моссбанкте Дугласпен теледидардағы пікірсайыс өткізді. Пікірсайыстың тең нәтижемен аяқталғаны туралы хабарлар тарады, бұл күшті Дугласқа қарсы үлкен жетістік деп есептелді. Осы кезеңде CCF партиясы қазіргі заманғы әлеуметтік мемлекет құруға баса назар аударды. Екі партия арасындағы ең ірі күрес 1960 жылдардың басында жалпыға бірдей денсаулық сақтау жүйесін енгізу кезінде болды. CCF партиясы 1960 жылғы сайлауды осы мәселе бойынша референдум ретінде ұйымдастырды және бесінші көпшілікпен қайта сайланды. Алайда Тэтчер басқаратын либералдар провинцияның медициналық ұйымдарына қолдау көрсетті, олар бұл жобаға қатысты өте қарсы болды. Дуглас 1961 жылы осы күрес ортасында федералды Жаңа демократиялық партияның (ЖДП) төрағасы болу үшін қызметінен кетті, ал 1962 жылы дәрігерлердің ереуілі жоспарға толық тоқтама салу қаупі туды. Бірақ ереуіл шешіліп, 1962 жылы медициналық сақтандыру енгізіліп, жақын арада бүкіл елге тарады.

Тэтчер үкіметі (1964-1971)

Провинция медициналық сақтандыру туралы ашулы пікірталасқа бөлінген кезде, Тэтчер 1964 жылғы сайлауда либералдарды көпшілік үкіметке қайтаруға қол жеткізді, бірақ халықтың дауысы шамалы айырмашылықты көрсетті. Тэтчер өзінің саяси жолын CCF мүшесі ретінде бастаған болатын. Ол Саскачеванды бизнеске ашуға және үкіметтің экономикаға араласуын күрт қысқартуға уәде берді. Оның ең үлкен жетістігі калийлік секторда болды; бұл сала CCF кезінде дамығанмен, 1960 жылдардың екінші жартысында қарқынды өсті, сондықтан Тэтчер американдық өндірушілермен ең төмен баға мен өндіріс лимитін келісті. Тэтчер медициналық сақтандыруды енгізуге қарсы болғанымен, бағдарлама ел бойынша іске асырылғаннан кейін, оның үкіметі оны кері қайтара алмады. Алайда, Тэтчер үкіметі медициналық қызметтерге шектеулі төлемдерді даулы түрде енгізді. Тэтчердің тағы бір маңызды бағыты – мемлекеттік қызметті қысқарту болды, ол CCF кезінде едәуір кеңейтілген еді. Тэтчердің кезінде көптеген тәжірибелі Саскачеван мемлекеттік қызметкерлері басқа провинцияларға немесе Лестер Пирсонның федералдық үкіметіне – федералдық әлеуметтік мемлекетті кеңейтуге бағытталған үкіметке – көшті. Бұл көшпендер үкіметтік ортада «Саскачеван мафиясы» деп белгілі болды. Тэтчер 1967 жылы мерзімінен бұрын сайлау жариялап, тағы да көпшілік дауысқа ие болды. Бірақ сайлаудан кейін Тэтчер үнемдеу саясатын қабылдады, шығындарды қысқартып, медициналық сақтандыру төлемдерін енгізді. 1982 жылғы нәтиже одан да нашар болды: Грант Девайн басшылығымен консерваторлар билікке келгенімен, либералдар 5%-дан аз дауыс алды. Лидер Ральф Гудейл 1986 жылғы сайлауда партияны бір мандатпен заң шығарушы органға қайтаруға қол жеткізді, ал бұл жетістік 1991 жылғы сайлауда жаңа лидер Линда Хаверсток тарапынан қайталанды. Бірақ екі онжылдықтан астам уақыт бойы либералдар провинциялық саясаттан шетте қалды. Консерваторлардың саяси спектрдің оң жағында бекініп алуына және либералдардың 1940 жылдан бері берік ұстап келген позициясына қоса, бұл провинциядағы федералды либералдық партияның азаятын танымалдығына байланысты болды. Партияның 1970-жылдар мен 1980-жылдардың басындағы тиімсіз ресурстық саясаты батыстың наразылығын күшейтті және либералдық имиджге нұқсан келтірді. Сонымен қатар, Саскачеван саясаты қалалық және ауылдық мәселелер арасындағы айырмашылықтарға негізделген, ал либералдық имидж әсіресе ауылдық жерлерде танымал болмады. Либералдар 1970 жылдардан бері алғаш рет ресми оппозиция мәртебесіне ие болды. Алайда, партияның 11 мандаты, ал НДП-ның 42 мандаты көңіл көшірді.

Бейбітшілік пен құлдырау (1995-2003)

Либералдық фракциядағы наразылық Хаверстоктың сайлаудан кейін көп ұзамай партия басшысы лауазымынан кетуіне әкелді. Хаверстоктың орнына Джим Меленчук таңдалды, бірақ ішкі тартыстар жалғасты. Либералдық фракцияның консервативті мүшелері күш біріктіріп, жаңа партия құру мүмкіндігін Партия мүшелерімен талқылады. 1997 жылдың тамызында Боб Бьорнеруд, Джун Драуд, Род Гантефур және Кен Кравэц – төрт либералдық мүше, төрт Партия мүшесімен бірге Саскачеван партиясының құрылуын жариялады. Сегіз мүшеден тұратын жаңа партия либералдардан ресми оппозиция мәртебесін алды. Кетулерден кейін қалған либералдар жаңа партияның либералдық-консервативтік коалиция екендігіне күмән келтірді, жаңа партияға қосылған либералдардың оңшылдар екенін және либералдық партияның көп бөлігі қажет деп санайтын орталыққа қарай бет бұруға қарсылық көрсеткенін айтты. Лидер Рой Романовтың НДП-сы сияқты, либералдар Саскачеван партиясын тек Партияның қайта брендтелген түрі деп сипаттады. 1999 жылғы сайлауда НДП 29 орынға дейін азайды, ал Саскачеван партиясы 25 орынға дейін өсті, негізінен ауылдық жерлерде. Либералдардың төрт орыны оларға билік тепе-теңдігін берді, Меленчук Романовпен коалициялық үкімет құруға келісті, сондай-ақ Рон Осика мен Джек Хиллсон да қатысты. Меленчук бұл қадам либералдардың ықпалын қайта арттыруға көмектеседі деп үміттене білді, бірақ Романов үкіметінің өте орталықшыл екенін анықтады. 2007 жылдың соңына дейін ол отставкаға кетті, партия президенті Фрэнк Прото уақытша басшылыққа өтті. Бұл партияның сайлауларда қолдауын жоғалтудың үдемелі кезеңінің басталуы болды. Райан Батер 2009 жылдың ақпанында жаңа либералдық көшбасшы ретінде таныстырылды, сонымен бірге партия бір ғасырдан астам уақытқа созылған федералды либералдық партиямен байланысын үзуге дауыс берді. Бұл партияның тағдырын өзгертпеді; 2011 жылғы сайлауда либералдар тек тоғыз үміткерді тікелей ұсынды және қолдау 1%-дан төмен болды, ал Жасыл партия либералдарды халық қолдауынан басып өтті. Батер 2012 жылдың 31 қаңтарында көшбасшы лауазымынан кетті, ал Грег Галлагер уақытша көшбасшы болып тағайындалды. 2013 жылы Рид Хилл партияның жаңа басшысы ретінде жалғыз өтініш білдірген кандидат ретінде танылды. Алайда, ол бұл лауазымға орналаспауға шешім қабылдады, себебі ол партияға деген қызығушылықтың жоқтығынан ғана басшылықты алудың орнына, партияға деген қоғамдық қызығушылықты жандандыру үшін бәсекелестікке түсуді үміттенгенін айтты. Даррин Ламуро 2013 жылдың 16 желтоқсанында уақытша көшбасшы болып тағайындалды және 2014 жылдың 21 тамызында басқа кандидаттар болмаған кезде көшбасшы болып танылды. Партия 2016 жылғы жалпы сайлауға 61 үміткерді тікелей ұсынды және 3,6% қолдаумен үшінші орынға ие болды. Алайда, олар тағы да заң шығарушы органға өте алмады. Ламуро 2017 жылдың 9 қыркүйегінде партия басшысы лауазымынан кетті, ал Тара Джиджан уақытша жетекші болып тағайындалды. Бұрынғы НДП үміткері Навид Анвар 2018 жылдың 5 мамырында партияның басшысы болып танылды. Алайда, Анвар 2020 жылғы сайлауға бірнеше апта қалғанда, 2020 жылдың 9 қыркүйегінде көшбасшы лауазымынан кетті. Партия тағы да ішкі тартыстарға ұшырады, Анвар мен басшылық сайлау кандидаттары мен партияның жағдайы туралы келіспей қалды. Үш үміткерді ғана тікелей ұсынған партия 355 дауыс жинады, бұл партия тарихындағы ең нашар көрсеткіш. 2020 жылғы провинциялық сайлаудан кейін партия жаңа тұрақты басшыны іздеуге кірісті. 2021 жылы мүшелер Регина университетінің оқытушысы Джефф Уолтерсті жаңа жетекші ретінде бірауыздан мақтады. Уолтерс провинцияда негізгі партияларға орталықтандырылған балама қажет екенін, сондай-ақ оның "прериялық либерализмді" федералды либералдардан ажыратуды атап өтті. Уолтерс партияның танымалдығын арттыру үшін жұмыс істеді, Саскачеван партиясының COVID-19 пандемиясын басқаруын сынады. 2022 жылдың 5 ақпанында Уолтерс COVID-19 шектеулерін алып тастауға қарсылық білдіру үшін заң шығарушы орган алдында митинг ұйымдастырды. Уолтерс сонымен қатар "Саскачеванның жауапкершілігі" бастамасын іске қосты, пандемияны басқаруға қатысты үкіметтің қоғамдық тергеуін бастау үшін қол қоюларды жинады. Өтініш бастапқыда тек онлайн режимінде қол жетімді болды, бұл Саскачеванның Сайлау басқармасының ресми шешімін шығарды, бұл мақсатта Саскачеванда электрондық қолтаңбалардың жарамдылығын растады.

Саскачеван Прогресс партиясы (2023 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

2023 жылдың наурызында партия мүшелері федералды либералдардан өзге партия екенін көрсету үшін партияның атын өзгертуге дауыс берді. 2023 жылдың шілдесінде партия өзін Саскачеван прогресс партиясы деп қайта атауды жариялады. Уолтерс жаңа атаудың "бізді болашақты көре білгендер ретінде көрсетуге" бағытталғандығын, ал партияның "партиялық немесе идеологиялық бағыттан асып түсетін" партия болуды үміттенедінін айтты. Ол қаржы реформасына, үкіметтің жауапкершілігіне және "жасыл" энергияға назар аудару ниетін білдірді. 2023 жылдың қарашасында жоспарланған лидерлік сайлауға дейін партияның уақытша басшысы қызметін атқаруын жалғастырды. Жоспарланған сайлауда жаңа партия басшысы табылмай, 2023 жылдың желтоқсанында Натан Брюс уақытша басшы болып тағайындалды. 2024 жылдың қаңтарында Тюнис Петерс партияның жаңа уақытша басшысы болды.

Идеология

Саскачеван прогресс партиясы тарихында көптеген идеологиялық өзгерістерге ұшырады, көбінесе оны қоршаған саяси жағдайларға жауап ретінде. Партияның құрылған алғашқы онжылдықтарында Саскачеван либералдары федералдық Либералдық партияның канадалық либерализмімен шамалы байланысты болды. Либерал премьер-министрі Маккензи Кинг 1926 жылдан 1946 жылға дейін Саскачеванның Принс-Альберт округін парламентте сәтті өкілдік етті. Алайда, провинциядағы саяси күш ретінде Кооперативтік Ұлттық Федерацияның пайда болуы либералдардың оңға қарай ығысуына әкелді, олар еркін кәсіпкерлік пен социализмге қарсы партия ретінде сайлауға түсе бастады. 1970 жылдары Прогрессивті консервативтік партияның қайта оянуы либералдарды тағы бір рет қайта қарастыруға мәжбүр етті. 1990 жылдары партия ПК және ЖСД арасында орталықтандырылған бағытты ұстанды; алайда, Либералдық фракцияның өзі сол және оң қанаттағы мүшелер арасында бөлініп, Саскачеван партиясының құрылуына себеп болды. Соңғы жылдары партия өзін орталық партия ретінде көрсетіп келеді. Дегенмен, саяси байқаушылар ХХІ ғасырдың басында Саскачеван партияларының «идеологиялық орталыққа жиналғанын» атап өтті, ал соңғы жылдары саяси поляризация күшейді. Партияның соңғы тұрақты басшысы Джефф Уолтерс, жаңадан құрылған Саскачеван прогресс партиясы «идеологиядан арылуға» ұмтылғанын, «көптеген адамдарға ең көп пайда әкелетін» саясатты жүргізу қажеттігін баса айтты.

Сайлау нәтижелері

Сайлау# орындықтарӨзгерісОрындыДауыс%Заңнамалық рөл1905Уолтер Скотт16 1-ші17,81252,3%190811 1-ші29,80750,8%191218 1-ші50,00457,0%1917Уильям Мартин6 1-ші106,55256,7%19216 1-ші92,98351,4%1925Чарльз Даннинг2 1-ші127,75151,5%1929Джеймс Гардинер22 1-ші164,48745,6%193422 1-ші206,21248,0%1938Уильям Паттерсон12 1-ші200,33445,5%194433 2-ші140,90135,4%1948Уолтер Такер14 2-ші152,40030,6%19528 2-ші211,88239,3%1956Александр Макдональд3 2-ші167,42730,3%1960Росс Тэтчер3 2-ші221,93232,7%196415 1-ші269,40240,4%19673 1-ші193,87145,6%197120 2-ші193,86442,8%1975Дэвид Стюарт2-ші142,85331,7%1978Тед Малоун15 3-ші65,49813,8%1982Ральф Гудэйл3-ші24,1344,5%19861 3-ші54,73910,0%1991Линда Хаверсток3-ші125,81423,3%199510 2-ші141,87334,7%1999Джим Меленчук7 3-ші81,69420,2%2003Дэвид Карваки4 3-ші60,60114,2%20073-ші42,5859,4%2011Райан Батер4-ші2,2370,6%2016Даррин Ламурё3-ші15,5683,6%2020Роберт Рудачик6-шы3550,1%