Кіріспе

Канаданың бұрынғы федералды саяси партиясы, Канада Конфедерациясына дейін болған Реформа партиясы – 1987 жылдан 2000 жылға дейін осы атпен болған, Канаданың оңшыл популистік және консервативті федералды саяси партиясы. Реформа партиясы Батыс Канададағы наразылық қозғалысы ретінде құрылды, ол кейіннен христиан оңшылдарының күшті ықпалымен және әлеуметтік консервативті элементтері бар популистік консервативті партияға айналды. Оның бастапқы себебі демократиялық реформаларға қажеттілік пен Батыс Канаданың Прогрессивті консервативтік партияға (ПК партиясы) деген терең наразылығы болды. Өзінің негізін қалаушысы Престон Мэннингтің басшылығымен, Реформа партиясы Канаданың батысында жылдам танымалдыққа ие болған популистік қозғалыс деп есептелді. 1989 жылы партия алғаш рет Канада Парламентінің Төменгі палатасында орын алды, ал 1993 жылғы федералды сайлауда ПК партиясын Канададағы ең ірі консервативті партия ретінде ығыстырды. Оппозицияда партия шығындарды ұстап тұруды, салықты төмендетуді, иммиграцияны шектеуді және Канаданың саяси институттарын кеңінен реформалауды жақтады. Партия мүшелерінің иммиграция, ЛГБТ мәселелері және Квебек туралы мәлімдемелері де қырқыстар тудырды. 1997 жылғы федералды сайлауда партия барлық провинциялар мен территорияларда кандидаттарды тіркеу арқылы ұлттық деңгейде жетістікке жетуге тырысты. Ресми оппозиция болғанмен, Либералдық партияның жеңісі және Шығыс Канададағы орын жетіспеушілігі партия мүшелерінің көптерін оның болашақ бағытына күдік тудырды. Батыс Канаданың аймақтық базасынан шығып, партияның платформасын кеңейту және Шығыс Канаданың идеяларын қамту мақсатында партия 2000 жылы атын «Канадалық Альянс» деп өзгертті, ол 2003 жылы Прогрессивті консервативтік партиямен бірігіп, қазіргі заманғы Канада консервативтік партиясын құрды.

Шолу

Реформалық партия 1987 жылы Батыс Канаданың мүдделерін қорғау мақсатымен құрылды. Албертаның бұрынғы премьер-министрі Эрнест Мэннингтің ұлы Престон Мэннинг партияның алғашқы басшысы болып сайланды. 1984–1993 жылдар аралығындағы батыстықтар, Онтарионың ауылдық аймақтары және Квебектің ұлтшылдарының сайлау коалициясының ыдырауымен Реформалық партияның беделі арта түсті. 1989 жылы Дебора Грей Альбертаның Beaver River округінде өткен қосымша сайлауда жеңіске жетіп, 1988 жылғы жалпы сайлаудағы дауыс санын үш еседен астам арттырды. Партия 1993 жылғы федералды сайлауда үлкен жетістікке қол жеткізіп, 52 орынға ие болды, бұл ресми оппозиция құрған Квебек блогынан екі орын кем болды. Реформа шын мәнінде, Жан Кретьен басқаратын либералдардан кейін елі бойынша халықтың дауысы бойынша екінші орынды иеленді, бұл батыс аймақтарындағы күшті көрсеткіштердің нәтижесі болды. Батыс Канададағы ПК қолдаушыларының көп бөлігі, әсіресе ауылдық жерлерде, Реформа партиясына ауысты. Алайда, Квебек блогының қолдауы Квебек аймағында шоғырланғандықтан, ол Реформаны ресми оппозиция мәртебесінен оқшаулап алды. Дегенмен, либералдар Реформаны Квебекке қатысты емес мәселелердегі басты оппозициялық күш ретінде қарастырды. Сондай-ақ, Квебек блогының басшысы Лусьен Бушардың оппозиция басшысы ретінде АҚШ президенті Билл Клинтонмен кездесуге мүмкіндік алғанда, Мэннингке де Бушардың сепаратистік әрекеттерін басу үшін Клинтонмен кездесуге рұхсат берілді. Реформа партиясының бағдарламасы мен саясаты жеке адамның құқықтары мен міндеттерін, Сенат пен басқа да демократиялық реформаларды, сондай-ақ кішігірім, қаржылық жауапкершілігі жоғары үкіметті басты назарға алды. Алайда, партия реформалық депутаттардың нәсілшіл, гомофобтық және сексистік деп саналған бірқатар мәлімдемелеріне байланысты, экстремистік және төзімсіздік танытқандықтан үнемі партиялық шабуылға ұшырады. 1997 жылғы сайлауда Реформа партиясы аз ғана жетістікке жетті, бірақ ресми оппозиция мәртебесін сақтап қалды. Дегенмен, партия либералдық үкіметке нақты қарсылық таныта алмады, өйткені оның бағдарламасы Орталық және Атлантикалық Канада үшін тым радикалды болып көрінді. Бір ерекшелік – Реформа партиясының батыс аймағындағыдай әлеуметтік консервативтік көзқарастарды ұстанатын Орталық Онтарионың ауылдық аймақтары. Алайда, ПК партиясымен дауыс бөлінуіне байланысты, бұл қолдау 1993 жылғы Реформа партиясының жетістігі кезінде Онтариода тек бір орынға айналды – партия Манитобаның шығысында жеңген жалғыз орын. Бұл орын 1997 жылы жоғалды. Оңшылдардың бірігуді талап етуі Мэннингті либералдарға қарсы консервативтік балама құру үшін «Бірлескен балама» атты жаңа қозғалысты ілгерілетуге итермеледі. Мэннинг либералдардың билікте қалуына «консервативті» дауыс бөлінуді кінәлады, бірақ кейбір сауалнамалар либералдардың көптеген ПК сайлаушылары үшін екінші таңдау екенін көрсетті (әсіресе Онтариода). Мэннингтің күш-жігері Реформа партиясында пікірталас тудырды, тіпті ол Реформаны басқарғысы келмейтінін, тек жаңа партияны басқаратынын білдіретін хат жазды. Мэннинг 75%-дан астам қолдаумен оған қарсылық білдіргендерді басып тастап, жеңіске жетті. 2000 жылы екі «Бірлескен балама» конвенциясынан кейін партия жаңа партияның пайдасына таратылуға дауыс берді, ол «Канадалық консервативтік реформалар альянсы» (көбінесе Канадалық Альянс деп аталады), саясат мәлімдемесі және жаңа конституция болды. 2000 жылдың 2 сәуірінде Канаданың Бас сайлау қызметкері Прогрессивті консервативтік партия Канадасы мен Канадалық іс-қимыл партиясының наразылығына қарамастан, Реформа партиясының атауын және логотипін өзгерту туралы өтініштерін (2000 жылғы 27 наурызға дейін кері күшімен) мақұлдады. Жаңа партияның бағдарламасы ПК және Реформа партияларының бағдарламаларының қосындысы болды. Алайда, ол тек қайта аталған және кеңейтілген Реформа партиясы ретінде қарастырылды. Бұрынғы Реформа партиясының мүшелері жаңа партияға үстемдік етті, ал Парламенттегі Реформа партиясының фракциясы іс жүзінде Альянс фракциясына айналды (бірнеше ерекшеліктермен). Бұрынғы премьер-министр Брайан Малрони партияны «шұлық киген Реформа» деп атады, ал кейбір қарсыластар бұл түсінікті нығайту үшін партияны «Реформалық альянс» деп атады. Партияның қайта аталғаннан кейінгі алғашқы басшылық конференциясында Мэннинг Альбертаның ұзақ жылдар бойы қазынашысы болған, жас және харизматикалық Стоквелл Дейге жеңілді. Бір прогрессивті консервативті сенатор, Джерри Сент-Жермен, 2000 жылдың қазан айында жаңа партияға қосылды, ол Альянстың Сенаттағы жалғыз өкілі болды. 2000 жылдың күзінде либералдар Альянсты дайындықсыз ұстап алған шұғыл сайлауды жариялады. Дегенмен, партия сайлауға үлкен үмітпен келді, салықты төмендету, федералды қару тіркеу бағдарламасын тоқтату және «отбасылық құндылықтар» туралы олардың көзқарасын жариялады. Дей Онтарио сайлаушыларына үлкен әсер етеді деп күтілді. Бір кезде Альянс сауалнамаларда 30,5%-ға жетті, ал кейбіреулер олар сайлауды жеңе алады немесе кем дегенде либералдарды азшылық үкіметке түсіре алады деп ойлады. Алайда, либералдар Альянстың «жасырын күн тәртібі» бар екенін айыптады (екі деңгейлі денсаулық сақтау жүйесін енгізу, гомосексуалдар мен аборт құқықтарына қауіп төндіру), бұл партия жоқ деп мәлімдеді. Онтариодағы сайлау нәтижелеріне көңіл көншітпесе де, Альянс Парламентте 66 депутатқа ие болды, оның ішінде Онтариодан екі депутат бар, және ресми оппозиция мәртебесін сақтап қалды. Елі бойынша партия халықтың дауысы бойынша 25%-ға өсті. Либералдар көпшілігін арттырды, көбінесе НДП есебінен, ал Джо Кларк басқаратын торилер көптеген орындарды жоғалтты және бесінші орында қалды, бірақ Кларк Альянс аймағының ортасындағы Калгари орталығында сайланды, сондықтан жалпы саяси жағдай айтарлықтай өзгermedi. Алайда, Альянстың Онтариода екі орыннан артық жеңе алмауы, сондай-ақ Альянс басшылығына қатысты наразылықтар мен Дейдің қабілетіне қатысты сұрақтар фракция ішіндегі тартысқа әкелді. 2001 жылдың көктемінде, партиядан ерікті түрде кеткен немесе қуылған 11 депутат «Тәуелсіз Альянс фракциясын» құрды. Бұл топты Чак Страл басқарды және Грей де оның құрамына кірді. Дей наразыларға жазғы маусым соңында амнистия ұсынды, бірақ жетісі, оның ішінде Грей мен Страл одан бас тарды және өз парламенттік тобын құрды, ол Демократиялық өкілдік фракциясы деп аталды. Демократиялық өкілдік фракциясы Кларк басқаратын торилермен коалиция құрды, бұл Кларк Канаданың оңшыл күштерін біріктіруге тырысқандықтан деп кеңінен қабылдады. Бұл жарылыс Дейді жаңа басшылық конференциясын шақыруға мәжбүр етті, онда 2002 жылдың сәуір айында Стивен Харпер Дейді жеңіп, жаңа Альянс басшысы және ресми оппозиция басшысы болды. Харпер басшылыққа келгеннен кейін көптеген наразы депутаттар Альянс партиясына қайта қосылды. Алайда, екі депутат қайта қосылмады: Инки Марк фракциядан тыс қалуды жөн көрді және ақырында торилерге қосылды, ал даулы Джим Пэнкиу Альянс фракциясына қайта қабылдануға өтініш білдіргенде қабылданбады.

Саяси тамырлары және партияның құрылуы

1987 жылдың мамыр айында Ванкуверде (Британдық Колумбия) «Канаданың экономикалық және саяси болашағы жөніндегі Батыс жиыны» атты конференция өтті. Бұл конференция сол жылдың қазан айында Виннипегте Реформа партиясының құрылуына әкелді. Партияның құрылуы Брайан Малронидің Прогрессивті консервативтік партиясын құраған Батыс Прериялық популистер, Квебек ұлтшылдары, Онтарио бизнес қауымдарының өкілдері және Атлантикалық аймақтың консервативті саясаткерлерінен тұратын коалицияның ыдырауымен бірге болды. Партияның пайда болуы – ұлттық деңгейде Батыс аймағының мүдделері қамтамасыз етілмей, консервативтік үкіметке наразы болған Батыс мүдделік топтарының бастамасы болды. Бұл қозғалыстың жетекші тұлғалары Тед Байфилд, Стэн Робертс, Фрэнсис Уинспир және Престон Мэннинг болды. Сол кездегі маңызды интеллектуалдық ықпалды Питер Бримелоудың 1986 жылғы «Патриоттық ойын» кітабы жасады. Олар Батыс өзінің дауысын естігісі келсе, жеке партияға ие болуы керек деп сенді. Малрони үкіметіне қарсы олардың негізгі шағымдары Квебекке көрсетілген ықпалдық, қаржылық жауапкершіліктің болмауы және институционалдық реформалар бағдарламасын (мысалы, Сенат реформасы) қолдамауы болды. Бұл наразылықтың түбінде олардың конституциялық түзетулер жиынтығы, Мич-Лейк келісімі деп аталатын, Батыс аймағының және жалпы Канаданың бірлігінің қажеттіліктерін қанағаттандырмады деген сенімі жатты. Реформа партиясы демократиялық институттарды реформалауды мақсат тұтқан, Батысқа негізделген популистік партия ретінде құрылды. Алайда, 1987 жылғы құрылтайдан кейін көп ұзамай, партия ішінде әлеуметтік және қаржылық консерваторлар үстемдік құрып, партияны оңға қарай жылжытты. Олардың саяси мақсаттары – әлеуметтік бағдарламаларға мемлекеттік шығындарды және салықтарды төмендету болды. 1987 жылы партия көбінесе маргиналды болса да, 1990 жылға қарай партия халықтың қолдауын кеңейтті, себебі Малронидің консервативтік партиясына қолдау танымал емес тауарлар мен қызметтер салығы (GST), жоғары жұмыссыздық және Мич-Лейк келісімінің сәтсіздігі салдарынан төмендеді. 1992 жылы партия жетекшісі Престон Мэннинг «Жаңа Канада» атты кітап жариялады, онда жаңа партияның құрылу тарихы мен саясаты, оның жеке өмірі мен сенімдері түсіндірілді, сондай-ақ Реформа партиясының кейбір даулы аспектілері қорғалды.

1980 жылдардың аяғындағы партия

Реформалық партия 1987 жылы қазанда Виннипег қаласында (Манитоба провинциясы) өткен съезде Батысқа бағытталған саяси партия ретінде құрылды. Оған Престон Мэннинг, бұрынғы Либералдық партия мүшесі Стэн Робертс және Роберт Мьюр сияқты үш негізгі ұйымдастырушы жетекшілік етті. 1987 жылдың 1 қарашасында өткен съезде Робертс жаңа партияның қаржысына наразылық білдіріп, съезден шығып кеткеннен кейін Мэннинг бірауыздан көшбасшы болып тағайындалды. Партия делегаттары саясатты қалыптастыру мақсатымен түрлі тақырыптарды талқылады, мысалы, партияны Мич-Лейк келісіміне қосылатын Сенатқа үш еселенген түзетуді қолдауға шақыру, Құқықтар мен бостандықтар жарғысына меншік құқықтарын енгізу және «облыстық ресурстар құқықтары, дефицитті азайту, еркін сауда, экономикалық әртараптандыру, әлеуметтік реформа және федералдық мемлекеттік сатып алулардағы аймақтық теңдік» сияқты басқа да мәселелерді қарастырды. Жаңа атауымен партия прогрессивті консервативті саясаттың жартысын және Реформа партиясының жартысын біріктірді, бұл оның қолдауын кеңейту және үкіметтік партия ретінде көрсету үшін жасалған әрекет болды. Канадалық Альянс оңшыл және орталықшыл сайлаушылардың кең базасын тартуға ниеттенгенімен, жаңа партияда бұрынғы Реформа партиясының мүшелері басымдық құрды. Реформалық парламенттік фракция, ерекше жағдайларды есептемегенде, Альянс фракциясына айналды. Нәтижесінде Альянс қайта ат қойылған және кеңейтілген Реформа партиясы ретінде қарастырылды. Партияның сыншылары оны «Реформалық Альянс» деп атады, бұл оның бұрынғы Реформа партиясымен байланысын көрсету үшін жасалды, осы уақытта Манитобаның шығысындағы көптеген канадалықтар Реформа партиясының ішінде дискриминация және экстремизм туралы көптеген айыптауларға байланысты алаңдаушылық білдірді. Мэннинг жаңа партияның бірінші көшбасшылық сайысына қатысты, бірақ жас және харизматикалық Стоквелл Дейге, Альберта провинциясының қазынашысы (қаржы министрі) және вице-премьеріне жеңілді. «Канадалық Альянс» атауын өзгерту және 2003 жылы Прогрессивті консервативтік партиямен бірігіп, Канаданың жаңа консервативтік партиясын құру, кейбір ескі Реформа партиясының популистерін ашуландырды, олар бұл бірігуді бұрынғы Реформа партиясының соңғы құлауы және батыс Канаданың мәселелеріне Торилердің бейжайлығының қайта оралуы деп қарады. Бұл «Канаданың Реформа қауымдастығы» құрылуына әкелді. «Нағыз Реформаны қайтару» атты ұйым да Онтариодан шыққан Реформа партиясының шеткі тобымен құрылды, олардың мақсаты федералды Реформа партиясын қайта құру болды. «Болашаққа оралу операциясы» деген тақырыппен 2005 жылдың көктемінде бүкіл елде саяси үйі жоқ Реформа партиясының мүшелерін біріктіру мақсатымен іске қосылды. Алайда, ешқайсысы да қолдау таппады. Бұл адамдардың көпшілігі GUARD мүшелері болды, UA-ға қарсы болды және жалпы алғанда Канадалық Альянсты қолдамады, оны Торилердің билікті басып алу құралы ретінде қарады, тіпті Альянста бұрынғы Реформа партиясының мүшелері басым болды.

Облыстық бөлімдер

Канаданың реформалық партиясының екі ресми провинциялық ұйымы болды, партия тіркеуімен олар көбінесе жатқан күйде сақталды. Онтарионың реформалық партиясы тіркеуді сақтау үшін әр сайлауда бір ғана кандидат тікелей ұсынды, ал Альбертаның реформалық партиясы алғашқы екі сенаторлық сайлауда кандидаттар тікелей ұсынды. Британдық Колумбияның реформалық партиясы және Манитобаның реформалық партиясы сияқты екі тәуелсіз провинциялық партия да болды. Олар федералды партиямен ресми байланыста болмаса да, ұқсас саяси көзқарас білдірді. Екі провинциялық партия да қазір көбінесе белсенді емес. Канаданың реформалық партиясы Альбертадағы Ральф Клейн мен Онтариодағы Майк Харрис басқарған прогрессивті консервативті партиялармен тығыз байланыста болды, олар ұқсас экономикалық саясатты ұстанды. Реформалық партия 1997 жылы құрылған популистік консервативті Саскачеван партиясын, сондай-ақ Гордон Кэмпбелл басқарған Британдық Колумбияның Либералдық партиясын да қолдады.

Сайлау нәтижесі

Сайлау лидері Дауыстар % Орын +/– Құрамы Үкімет 1988 Престон Мэннинг 275,767 2.09 0 1993 2,559,245 18.69 52 3-орын 1997 2,513,080 19.35 8 2-орын