Кіріспе

Жол қозғалысын баяулату құрылғысы

Жылдамдық бөгеттері (сондай-ақ жол төбелері, жылдамдық бұзушылар немесе ұйықтап жатқан полицейлер деп те аталады) – қауіпсіздік жағдайларын жақсарту үшін автокөліктердің жылдамдығын төмендету үшін тік қисынды пайдаланатын жол қозғалысын баяулату құрылғыларының класы. Олардың түрлеріне жылдамдық дөңгелегі, жылдамдық жастығы және жылдамдық үстелі кіреді. Тік қисынды пайдаланатын құрылғылар бүкіл әлемде кеңінен қолданылады және көбінесе сағаттық 30 шақырымнан кем немесе одан да төмен жылдамдық шегін сақтау үшін қолданылады. Жылдамдық бөгеттері көліктердің жылдамдығын төмендетуде тиімді болғанымен, оларды қолдану кейде дау тудырады, себебі олар жол шуын арттырады, көліктерді тым жоғары жылдамдықпен жүргізсе зақымдауы мүмкін және жедел жәрдем көліктерін баяулатады. Дұрыс емес жасалған, тым биік немесе өткір бұрышпен жасалған жылдамдық бөгеттері жүргізушілерге ыңғайсыздық тудыруы мүмкін, тіпті өте төмен жылдамдықпен жүргенде де төмен жерден өтуі қиын көліктер үшін қиындықтар тудыруы мүмкін. Көптеген спорттық автомобильдер осындай жылдамдық бөгеттерімен байланысты мәселелерге тап болады. Жылдамдық бөгеттері мотоциклшілер мен велосипедшілер үшін жеткілікті көрінбесе қауіпті болуы мүмкін, бірақ кейбір жағдайларда бөгеттің үстінен кішкене ойық жасау осы көліктерге кедеріссіз өтуге мүмкіндік береді.

Құрамы

Бұл құрылғылардың әрқайсысы асфальт, бетон, қайта өңделген пластик, металл немесе вулканизацияланған резеңке сияқты әртүрлі материалдардан жасалуы мүмкін. Жаңа жылдамдық бәсеңдеткішін таңдағанда бірнеше ескерерлік мәселелер бар. Дәстүрлі түрде, тік бұрылыс құрылғыларының көпшілігі асфальттан немесе бетоннан жасалған. Бұл материалдардың беріктігі мен тұрақтылығының арқасында олар ұзақ қызмет етеді және көлік қозғалысын тиімді түрде баяулатады. Дегенмен, оларды қалыпқа келтіру және бірқалыпты пішін мен нақты өлшемдерге жеткізу қиынға соғуы мүмкін. Резеңке өнімдері өнеркәсіптік стандарттарға сәйкес стандартты өлшемдерде алдын ала дайындалады. Алдын ала жасалған резеңке өнімдері әдетте бұрандалармен бекітіледі, бұл оларды орнатуды немесе алып тастауды жеңілдетеді. Уақытша бұрандалы орнатулар, жоспарлаушылар үшін үлкен жобада қолдануға кіріспес бұрын жылдамдық бәсеңдеткіштерінің тиімділігі мен орналасуын сынауға өте ыңғайлы болуы мүмкін. Бұрандалы өнімдерді қысқы қар кезеңінде де алып тастауға немесе басқа жерге орналастыруға болады, себебі жылдамдық бәсеңдеткіштерін қардан қорғау оңай, және олар қар жинағыш техникамен зақымдануы мүмкін.

Тарих

1906 жылғы 7 маусымда «Нью-Йорк Таймс» газеті Нью-Джерси штатының Чатем қаласында жол төсемесінен жоғары көтерілген жаяу өткелдерді жасау жоспары туралы, қазіргі кезде жылдамдық бөгеттері деп есептелетін алғашқы тәжірибе туралы хабарлады: «Автомобильдердің жылдамдығын шектеудің бұл жоспары түрлі муниципалитеттерде талқыланды, бірақ Чатем оны іске асырған алғашқы қала». Ол кездегі автомобильдердің орташа ең жоғары жылдамдығы шамамен болды, бірақ қазіргі стандарттармен салыстырғанда тежегіш жүйесі нашар болды. Артур Холли Комптон – физик және 1927 жылы электромагниттік теориядағы маңызды өзгерістерге әкелген жаңалықтары үшін физика саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты. Ол рентген сәулелерімен жасаған Комптон эффектісі жұмысымен әйгілі. Сонымен қатар, ол 1953 жылы «жол қозғалысын бақылау дөңгелектері» деп атаған жылдамдық бөгетінің негізгі дизайнын ойлап тапты. Комптон жылдамдық бөгетін жобалауды Миссури штатының Сент-Луис қаласындағы Вашингтон университетіндегі Брукингс-холлдан өткен автомобильдердің жылдамдығын байқағаннан кейін бастады. 1973 жылы Британдық көлік және жол зерттеу зертханасы түрлі геометриялық пішіндердегі бөгеттерде көлік құралдарының мінез-құлқына арналған толық есеп жариялады. Ол кезде жылдамдық бөгеттеріне қоғамдық жолдарда рұқсат берілмеген, бірақ жеке жолдарға орнатылған. Көлік инженерлері институтының басылымында айтылғандай, Еуропадағы алғашқы жылдамдық бөгеті 1970 жылы Нидерландының Делфт қаласында салынған.

Жылдамдықты азайту

Жылдамдық тежегіші британдық ағылшын, мальтий және Кариб ағылшын тілдерінде "ұйықтап жатқан полицей", Жаңа Зеландия ағылшын тілінде "judder bar", ал Колумбия, Доминикан Республикасы, Венгрия, Хорватия, Сербия, Эстония, Литва, Словения, Болгария және Ресейде "жатып қалған полицей" деп аталады. Жылдамдық тежегіші – жол бойындағы дөңгелек, оның биіктігі әдетте 0,30 метрден кем немесе оған жуық. Ал кең жылдамдық тежегіштерінің ені әдетте 0,30 метрден артық болады. Жылдамдық тежегіштері көлік тұрақтарында және кеңістік пен қаржы шектеулі шағын аулалық жолдарда қолданылады. Жоғары қозғалыспен жүретін аймақтарда олар жылдамдық көтергіштерімен (осы Wikipedia бөлімінде талқыланған) алмастырылуда, себебі жылдамдық тежегіштері заңды бұзатын жүргізушілер үшін елеусіз кедергі болып табылады, ал заңға бағынатын жүргізушілер көлік жылдамдығын күрт төмендетуге мәжбүр болады, бұл көліктің инерциялық қозғалысына әкеледі. Бұл – көлік құралының динамикалық реакциясынан туындайтын нәтижесіздік. (Толық ақпарат алу үшін https://lindberglce.com/tech/Worst Roads.PDF сайтына қараңыз). Осындай нәтижесіздіктің алдын алу үшін, мүмкіндігінше, кем дегенде 2 метрлік (шамамен 5 фут) тегіс кірістіме және шығыстыме жолдар қолданылуы тиіс. Жылдамдық тежегіштерінің ұзындығы әртүрлі болуы мүмкін, бірақ дренаж жүйесін қамтамасыз ету үшін жолдың екі жағында да кеңістік қалдыру қалыпты жағдай. Бұл кеңістіктер жедел жәрдем көліктеріне оңай өтуге мүмкіндік береді, бірақ тиімділігі көліктің түріне және жолдың ерекше құрылысына байланысты.

Динамикалық жылдамдықты төмендетуші

Динамикалық жылдамдық бөгеттері дәстүрлі жылдамдық бөгеттерінен айырмашылығы, олар тек белгілі бір жылдамдықтан асып кеткен көліктерге ғана жұмыс істейді. Бұл жылдамдықтан төмен жылдамдықпен келе жатқан көліктер дәстүрлі бөгеттердің дискомфортын сезінбейді. Динамикалық жылдамдық бөгеттері шұғыл көліктердің жоғары жылдамдықпен өтуіне мүмкіндік беруі мүмкін. Швецияда сәтті қолданылып келе жатқан Actibump жүйесі жол бетіне енгізілген қуатты жабдыққа негізделген, ол жылдамдықпен келе жатқан көлік жақындағанда бірнеше сантиметрге төмендейтін платформаны іске қосады. Көлік жылдамдық шегінде немесе одан төмен жылдамдықпен келе жатса, ол тегіс жолмен өтеді. Жүйе алға келе жатқан көліктің жылдамдығын радар арқылы өлшейді. Тағы бір конструкцияда резеңке корпусқа көліктің жылдамдығын анықтайтын қысымды төмендететін клапан орнатылған. Егер көлік белгіленген жылдамдықтан төмен жылдамдықпен келе жатса, клапан ашылады және көлік одан өтетін кезде бөгеттің ауасы шығып, төмендеуіне мүмкіндік береді, ал көлік тым жылдам болса, клапан жабық күйде қалады. Клапанды өрт сөндіру машиналары, жедел жәрдем машиналары және автобустар сияқты ауыр көліктердің жоғары жылдамдықпен өтуіне рұқсат беру үшін де реттеуге болады.

Жылдамдықтың төмендеуі

Жылдамдық бәсеңдеткіші (сондай-ақ жол бәсеңдеткіші, толқын және жылдамдық тірегі деп те аталады) – тұрғын үй көшелерінде көлік жылдамдығын және шу деңгейін төмендету үшін қолданылатын дөңгелек пішіндес қозғалысты баяулату құрылғысы. Бұл құрылғылар көлік қозғалысын баяулату үшін жолға орнатылады және көбінесе бірнеше бәсеңдеткіштен тұратын тізбек түрінде орнатылады, бұл көліктердің бәсеңдеткіштерге дейін және кейін жылдамдық алуына кедерес жасайды. Көбінесе қолданылатын жылдамдық бәсеңдеткіштерінің пішіндері параболалық, дөңгелек және синусоида пішіндес болады. Алда келе жатқан жүргізушілерді ескерту үшін ескерту белгілері қолданылуы керек. Жылдамдық бәсеңдеткіштері көрінуді жақсарту үшін жолға сызықтармен белгіленеді және судың ағуын қамтамасыз ету үшін тротуар жиегіне жақын жерде бірте-бірте төмендейтін жиегі болады. Жылдамдық бәсеңдеткіштері әдетте тұрғын үй жолдарында орналасады және басты магистральдық жолдарда, автобус бағдарларында немесе жедел жәрдем көрсету маршруттарында қолданылмайды. Орналастыру әдетте көшелердің қиылыстары арасындағы орталық бөлігінде жасалады.

Нәтижелер

Жылдамдық төбелері көліктің жылдамдығын, арақашықтығына байланысты, төбеде шамамен және екі төбе арасындағы орта нүктеде шектейді. Зерттеулер көрсеткендей, көлік қозғалысы орташа 18%-ға, ал жол-көлік оқиғалары орташа 13%-ға төмендейді. Жылдамдық бөгеттері көліктерді әдетте баяулатумен бірге, жылдамдық төбелері көліктерді баяулатады. Жылдамдық бөгеттерінің тар аралығы көліктерге дөңгелектер мен аспапқа аз әсер етіп, жоғары жылдамдықпен өтуге мүмкіндік береді, көлік кабинасы мен жолаушыларына тиісінше әсер етпейді. Жылдамдық төбелерінің салыстырмалы ұзын еңістері төмен және орташа жылдамдықтарда аз бұзылады, бірақ олар үлкен, тұрақты тік қисайту жасайды; жоғары жылдамдықтарда тұрақты қисайту көлік аспабымен толық сіңірілмейді және көлікке жалпы айқын әсер етеді.

Қиындықтар

Жылдамдық бұғырларының бір мәселелі жағы – олардың жедел жәрдем көліктеріне тигізетін әсері. Өрт сөндіру машиналары мен өрт машиналары үшін жауап беру уақыты әр бұғыр үшін 3-5 секундқа, ал науқастары бар жедел жәрдем машиналары үшін 10 секундқа дейін ұзарады. Америкалық үлгідегі кең жедел жәрдем машиналары жылдамдық жастықтарынан өтуі мүмкін. Алайда, Еуропа мен Австралияда, көбінесе Mercedes Benz Sprinter сияқты көліктер жедел жәрдем ретінде қолданылатын жерлерде, бұл артықшылыққа ие болмайды. Осы елдерде жедел жәрдем машиналары төтенше жағдай кезінде орта сызықтан өте келе кедергісіз өтуі үшін кейде қатарлар арасына тар жылдамдық жастықтары орналастырылады.

Артықшылықтар

Жылдамдық төсемдері ұқсас қозғалысты баяулату құрылғыларына қарағанда бірнеше айқын артықшылықтарға ие. Көптеген муниципалитеттер жылдамдық бұғылары мен жылдамдық үстелдеріне қарсылық білдіреді, себебі олар жедел жәрдем көліктері мен автобустардың қозғалысын баяулатады. Жылдамдық төсемдері осы мәселені шешеді, үлкен көліктерге тежемей-ақ төсемнің үстінен өтуге мүмкіндік береді. Бұл автобустар үшін де артықшылық, өйткені төмен еденді көліктер дәстүрлі бұғыларда тұрып қалуы мүмкін. Жылдамдық төсемдері көбінесе жылдамдық бұғылары мен үстелдерінен арзан, және көптеген қалалар оларды олармен бірдей тиімді деп хабарлайды. Кейбір аймақтарда, жедел жәрдем машиналарының орталық сызықтан өтіп кетуіне мүмкіндік беру үшін, тар жылдамдық төсемдері жиірек орналастырылады. Ірі жүк көліктері де баяуламайды.

Солтүстік Америка мен Еуропада қолданылуы

Жылдамдық төмендеткіштерді әзірлеу негізінен еуропалық контекстке бағытталған. Еуропалық көліктердің дөңгелек арасы американдық көліктерге қарағанда тар, яғни сол және оң дөңгелектері бір-біріне жақын орналасқан. Шұғыл көліктерде әлі де кең дөңгелек арасы сақталады, және олардың арасындағы осы айырмашылық жылдамдық төмендеткіштерін тиімдірек етеді. Солтүстік Америкада азаматтық көліктердің дөңгелек арасы көбінесе кең болады. Сонымен қатар, көптеген шұғыл көліктердің артқы осіне екі доңгелек орнатылған. Қосымша дөңгелектер дөңгелек арасын тарылтады, сондықтан жылдамдық төмендеткіштері көздеген мақсатына жетпей қалуы мүмкін.

Жылдамдық кестелері

Жылдамдық кестесі (автобусқа қолайлы дөңгелек, жалпақ үстіңгі дөңгелек немесе көтерілген жаяу өткелі деп те аталады) – ортасында жазық бөлігі бар ұзын жылдамдық дөңгелегі. Жылдамдық кестелері көбінесе жолаушылар көлігінің бүкіл доңғалақ базасы үстіне сыйымды болатындай етіп жасалады. Ұзын, жазық конструкция көліктерге жылдамдықты қатты төмендетпей, жылдамдық дөңгелектері мен төсектері сияқты өтуге мүмкіндік береді. Бұл құрылғылар басқа ұқсас құрылғыларға қарағанда көліктерді аз баяулатады, сондықтан жылдамдық кестелері әдетте тұрғын үйлердегі стандартты жылдамдық шектері бар жолдарда қолданылады. Жылдамдық кестелері жаяу өткелдері ретінде, атап айтқанда, зебра өткелдері ретінде де белгіленуі мүмкін. Австралияда көтерілген зебра өткеліне "уомбат" өткелі деп аталады. Түйіскен жерлер немесе тіпті кішкентай айналма жолдар сияқты басқа да жол элементтері де қосылуы мүмкін. Лейтон Базарда жылдамдық кестелері зебра өткелдерімен бірнеше рет қолданылады.

Нәтижелер

Жылдамдық кестелерінен (7 м) 22 фут биіктікте туындайтын орташа жылдамдықтардың бірі – 8 нысанның бір үлгісінде жылдамдық кестелерін қолдану арқылы жылына апаттардың 45%-ға төмендеуі анықталды.

Қарсылық

Жергілікті тұрғындардың наразылығынан кейін кейбір аймақтарда жылдамдық бөгеттері алынып тасталды. Мұндай наразылықтардың бір себебі – ешқандай кеңес алынбауы. Мысалы, Дерби тұрғындарының шағымдары нәтижесінде 146 жылдамдық бөгеті көшелерден £460,000 шығынмен алынып тасталды. Ұлыбританияның басқа да аймақтарында да осыған ұқсас жағдайлар тіркелді. Ұлыбритания ақпарат құралдары жылдамдық бөгетін орап өтуге тырысқанда велосипедшінің жол апатында қаза тапқанын хабарлады.