Нағыпур қаласы: Махараштраның қысқы астанасы мен дамып келе жатқан өңірі

Кіріспе

Махараштра штатының қысқы астанасы, Үндістан

Нагпур (айтылуы: [naːɡpuːɾ]) – Үндістанның Махараштра штатындағы Мумбаи мен Пунадан кейінгі үшінші ірі қала. Географиялық тұрғыдан орталықта орналасқандықтан, ол Үндістанның жүрегі деп аталады. Бұл Орталық Үндістанның ең үлкен және ең көп халқы бар қаласы. "Апельсин қаласы" деп те белгілі Нагпур, халқы бойынша Үндістандағы 13-ші ірі қала. Оксфорд Экономикасының есебіне сәйкес, 2019-2035 жылдар аралығында Нагпур әлемдегі ең жылдам дамитын бесінші қала болады деп күтілуде, орташа өсім 8,41% құрайды. Қала Махараштрадағы "Смарт-қалалардың" бірі ретінде ұсынылған және "Смарт-қала" жобасын іске асыру бойынша Үндістандағы үздік он қаланың біріне кіреді. Нагпур Махараштра штатының жыл сайынғы қысқы сессиясының өткізілу орны. Бұл Махараштраның Видарбха аймағының маңызды сауда және саяси орталығы. Сонымен қатар, қала Далит буддалық қозғалысы үшін маңызды орын және оңшыл индуист ұйымы RSS-тің және қоғамдық қызметтерді ұйымдастыратын ұйымның штаб-пәтері болып табылады, бұл оған ерекше мән береді. Нагпур Дикшабхумимен де танымал, ол А класты туристік және қажырлы орын болып саналады және әлемдегі буддалық ступалардың арасындағы ең үлкен тостаған ступа болып табылады. Бомбей жоғары сотының аймақтық филиалы да осы қалада орналасқан. ABP News Ipsos жүргізген сауалнамаға сәйкес, 2013 жылы Нагпур тұруға қолайлылығы, көгалдандыруы, қоғамдық көлігі және денсаулық сақтау көрсеткіштері бойынша Үндістандағы ең жақсы қала деп танылды. "Swachh Sarvekshan 2016" бағдарламасы бойынша қала Үндістандағы ең таза 20-шы қала және батыс аймақтағы көшбасшы ретінде танылды. "Swachh Sarvekshan 2018" байқауында инновациялар мен ең жақсы тәжірибелер үшін үздік қала атағын алды. 2018 жылдың қаңтар айында "Swachh Bharat Mission" аясында ашық дефекациядан азат деп жарияланды. Бұл қала сонымен қатар Үндістандағы әйелдер үшін ең қауіпсіз қалалардың бірі болып есептеледі. Қала 2020 жылғы "Тұруға қолайлылық" индексінде Үндістандағы 111 қаланың арасында 25-ші орынды иеленді. 2017 жылы Бәсекеге қабілеттілік институты оны елдегі ең бәсекеге қабілетті 8-ші қала деп бағалады. Нагпур апельсиндерімен әйгілі және аймақтың көп бөлігінде өсірілетін апельсиннің ірі сауда орталығы болғандықтан, кейде оны "Апельсин қаласы" деп те атайды. Қаланың маңында және айналасында көптеген жолбарыс қорықтары орналасқандықтан, оны Үндістанның жолбарыс астанасы немесе Үндістанның жолбарыс қақпасы деп те атайды. Қала 1702 жылы Деогархтың Гонд патшасы Бахт Буланд Шах құрды, кейіннен ол Маратха империясының бір бөлігіне айналды. Британдық Шығыс Үндістан компаниясы 19 ғасырда Нагпурді басып алып, оны Орталық провинциялар мен Берардың астанасына айналдырды. Штаттарды қайта ұйымдастырудың бірінші кезеңінен кейін қала астана мәртебесін жоғалтты. Саяси лидерлер арасындағы бейресми Нагпур келісімінен кейін ол Махараштраның екінші астанасы болды.

Nagpur (pronunciation: [naːɡpuːɾ]) is the third largest city of the Indian state of Maharashtra after Mumbai and Pune. It is called the heart of India because of its central geographical location. It is the largest and most populated city in central India. Also known as the "Orange City", Nagpur is the 13th largest city in India by population. According to an Oxford's Economics report, Nagpur is projected to be the fifth fastest growing city in the world from 2019 to 2035 with an average growth of 8.41%. It has been proposed as one of the Smart Cities in Maharashtra and is one of the top ten cities in India in Smart City Project execution. Nagpur is the seat of the annual winter session of the Maharashtra state assembly. It is a major commercial and political centre of the Vidarbha region of Maharashtra. In addition, the city derives unique importance from being a key location for the Dalit Buddhist movement and the headquarters for the right wing Hindu organisation and public serves organisation RSS. Nagpur is also known for the Deekshabhoomi, which is graded an A class tourism and pilgrimage site, the largest hollow stupa among all the Buddhist stupas in the world. The regional branch of Bombay High Court is also situated within the city. According to a survey by ABP News Ipsos, Nagpur was identified as the best city in India topping in livability, greenery, Public Transport, and Health Care indices in 2013. The city was adjudged the 20th cleanest city in India and the top mover in the western zone as per Swachh Sarvekshan 2016. It was awarded as the best city for innovation and best practice in Swachh Sarvekshan 2018. It was also declared as open defecation free in January 2018 under Swachh Bharat Mission. It is also one of the safest cities for women in India. The city also ranked 25th in Ease of Living index 2020 among 111 cities in India. It was ranked the 8th most competitive city in the country by the Institute for Competitiveness for the year 2017. It is famous for Nagpur oranges and is sometimes known as the Orange City for being a major trade centre of oranges cultivated in large part of the region. It is also called the Tiger Capital of India or the Tiger Gateway of India as many tiger reserves are located in and around the city and also hosts the regional office of National Tiger Conservation Authority. The city was founded in 1702 by the Gond King Bakht Buland Shah of Deogarh and later became a part of the Maratha Empire under the royal Bhonsale dynasty. The British East India Company took over Nagpur in the 19th century and made it the capital of the Central Provinces and Berar. After the first re organisation of states, the city lost its status as the capital. Following the informal Nagpur Pact between political leaders, it was made the second capital of Maharashtra.

Этимология

Нагпур қаласы қаладан өтетін Ұлы Наг өзенінің құрметіне аталған. Ескі Нагпур қаласы (қазіргі "Махал") Наг өзенінің солтүстік жағасында орналасқан. "Пур" сөзі көптеген үнді тілдерінде "қала" деген мағынаны білдіреді. Нагпурдың ертерек атауларының бірі "Фаниндрапура" болған. Бұл атау маратхи тіліндегі "фана" (फण; кобраның басы немесе мойны) сөзінен туындаған. Нагпурдың алғашқы газеті "Фаниндрамани" деп аталған, ол кобра басының үстіне ілінген құнды тас деген мағынаны білдіреді. Осы тас қараңғылықты жарықтандырады, сондықтан газет осылай аталған. Б.Р. Амбедкар қала мен өзеннің есімдері Үнді-арийлерге қарсылас болған "нагтар" есімімен байланысты екенін айтқан. Британдық үкім кезінде қаланың аты "Нагпур" деп жазылып, солай айтылған.

Ерте және ортағасырлық тарих

Қазіргі Нагпур маңындағы адам өмірінің тарихы 3000 жылға дейін, б.з.б. 8-ші ғасырға дейін жетеді. Дрогдамнадағы (Мхада колониясының жанында) Мехир зираттары Нагпур аймағында мегалиттік мәдениет болғанын және оның әлі де сақталғанын көрсетеді. "Нагпур" атауының алғашқы жазбасы көршілес Вардха ауданындағы Девалиде табылған 10-шы ғасырға жататын мыс тақта жазуында кездеседі. Жазу Растракута патшасы Кришна III билік кезінде, Сака жылнамасы бойынша 862-ші жылда (940 ж.с.) Нагпура Нандивардананың Висая (ауданы) ауданындағы ауылға берілген жерді тіркеген құжат. 3-шы ғасырдың соңында Виндхьяшакти патша Нагпур аймағын билегені мәлім. 4-ші ғасырда Вакатака әулеті Нагпур аймағы мен айналасындағы жерлерді биледі және Гупта империясымен жақсы қарым-қатынаста болды. Вакатака патшасы Притхвисена I өзінің астанасын Нагарданға (көне атауы Нандивардана) көшірді. Вакатакалардан кейін аймақ Бадами Чалукиялары мен Раштракуталардың индуистік патшалықтарының билігіне қарады. 11-шы ғасырда Мальваның Парамаралары немесе Панварлары Нагпур аймағын бақылаған болуы мүмкін. Нагпурда Парамара патшасы Лакшмадеваның (шамамен 1086–1094 ж.ж. билік еткен) прашасти жазуы табылған. Кейін аймақ Девагиридің Ядаваларының билігіне көшті. 1296 жылы Аллауддин Хилжи Деогириді басып алғаннан кейін Ядава корольдігіне шабуыл жасады, содан кейін 1317 жылы Туглак әулеті билікке келді. 17-шы ғасырда Моғол империясы аймақты жаулап алды, бірақ Моғол дәуірінде аймақтық басқару қазіргі Мадхья-Прадеш штатының Чхиндвара ауданындағы Деогархтың Гонд патшалығы жүзеге асырды. 18-шы ғасырда Маратха империясының Бхонслелері қалада орналасқан Нагпур патшалығын құрды.

Қазіргі тарих

Бахт Буланд Шах 1702 жылы (әр түрлі деректерге сәйкес) Нагпур қаласын құрды, бұрын Раджапур Барса немесе Бараста деп белгілі болған он екі шағын ауылды біріктірді. Ол шебер әкімші болғандықтан, экономикалық белсенділікті арттыру үшін маратхи индус шаруаларын көптеп қоныстандыруға ынталандырды. Бхакт Буланд Шахтан кейін Деогархтың келесі раджасы Чанд Сұлтан болды, ол көбінесе төбелер астындағы аймақта тұрып, астанасын Нагпурда орнатып, оны қабырғалы қалаға айналдырды. 1739 жылы Чанд Сұлтан қайтыс болғаннан кейін Бахт Буландтың заңсыз ұлы Уали Шах таққа таласып, Чанд Сұлтанның жесірі өз ұлдары Акбар Шах пен Бурхан Шахтың мүддесі үшін Берардың Маратха көшбасшысы Рагходжи Бхосаледен көмек сұрады. Талапкер өлтіріліп, заңды мұрагерлер таққа отырғызылды. 1743 жылдан бастап Рагходжи Бхосале бастаған Маратха билеушілері билікке келді, ол 1751 жылға қарай Деогарх, Чанда және Чхаттисгарх аймақтарын бағындырды. Нагпур 1765 жылы және 1811 жылы Пиндарилердің шабуылынан қатты зардап шекті. Дегенмен, Нагпур қаласының дамуы жалғасты. 1803 жылы Рагходжи II Бхосале екінші англо-маратха соғысында британдықтарға қарсы Пешваға қосылды, бірақ британдықтар жеңіске жетті. 1816 жылы Рагходжи II қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Парсаджи тақтан алынып, Мудходжи II Бхосале өлтірді. Сол жылы британдықтармен келісімге келгеніне қарамастан, Мудходжи 1817 жылы үшінші англо-маратха соғысында Пешваға қосылып, қазіргі Нагпурдағы Ситабулди шайқасында жеңілді. Бұл қатал шайқас Бхосалалардың құлдырауына бастап, Нагпур қаласын британдықтардың басып алуына жол ашты. Мудходжи уақытша таққа қайта оралғаннан кейін, британдықтар II Рагходжидің немересі Рагходжи III Бхосалені таққа отырғызды. Рагходжи III билігі кезінде (1840 жылға дейін) аймақты британдық резидент басқарды. 1853 жылы Рагходжи III мұрагер қалдырмай қайтыс болғаннан кейін, британдықтар Нагпурды өз бақылауына алды. 1853 жылдан 1861 жылға дейін Нагпур провинциясы (қазіргі Нагпур аймағы, Чхиндвара және Чхаттисгархтан тұратын) Орталық провинциялар мен Берардың құрамына кіріп, британдық орталық үкіметінің комиссары басқаруына көшті, ал астанасы Нагпур болды. Берар 1903 жылы қосылды. 1867 жылы Ұлы Үндістан түбегі темір жолының құрылысы сауда орталығы ретінде дамуына серпін берді. Tata тобы Нагпурда алғашқы тоқыма фабрикасын ашты, ол Central India Spinning and Weaving Company Ltd. деп аталды. Компания 1877 жылдың 1 қаңтарында, Виктория патшайымның Үндістан императрицасы болып жарияланған күні ашылғандықтан, "Императрица Миллс" деп белгілі болды. 1920 жылы Нагпур сессиясында ынтымақсыздық қозғалысы басталды. 1923 жылы қалада индус-мұсылман қақтығысы болды, ол К. Б. Хеджеварға үлкен әсер етті. Ол 1925 жылы Мохитевада Махалда (Нагпур) индус этностатын құру идеясымен қоғамдық ұйым – Rashtriya Swayamsevak Sangh (RSS) құрды. 1927 жылғы Нагпур қақтығысынан кейін RSS Нагпурда танымалдылығын арттырып, бүкіл елде кеңінен тарады.

Bakht Buland Shah actually founded the city of Nagpur in 1702 (according to different sources) by joining the twelve small villages formerly known as Rajapur Barsa or Barasta. An able administrator, he incentivised large scale immigration of Marathi Hindu cultivators to increase economic activity. After Bhakt Buland Shah, the next Raja of Deogarh was Chand Sultan, who resided principally in the country below the hills, fixing his capital at Nagpur, which he turned into a walled town. On Chand Sultan's death in 1739, Wali Shah, an illegitimate son of Bakht Buland, usurped the throne and Chand Sultan's widow invoked the aid of the Maratha leader Raghoji Bhosale of Berar in the interest of her sons Akbar Shah and Burhan Shah. The usurper was put to death and the rightful heirs placed on the throne. After 1743, a series of Maratha rulers came to power, starting with Raghoji Bhosale, who conquered the territories of Deogarh, Chanda and Chhattisgarh by 1751. Nagpur was burnt substantially in 1765 and again partially in 1811 by marauding Pindaris. However, the development of the city of Nagpur continued. In 1803 Raghoji II Bhosale joined the Peshwa against the British in the Second Anglo Maratha War, but the British prevailed. After Raghoji II's death in 1816, his son Parsaji was deposed and murdered by Mudhoji II Bhosale. Despite the fact that he had entered into a treaty with the British in the same year, Mudhoji joined the Peshwa in the Third Anglo Maratha War in 1817 against the British but suffered a defeat at Sitabuldi in present day Nagpur. The fierce battle was a turning point as it laid the foundations of the downfall of the Bhosales and paved the way for the British acquisition of Nagpur city. Mudhoji was deposed after a temporary restoration to the throne, after which the British placed Raghoji III Bhosale, the grandchild of Raghoji II, on the throne. During the rule of Raghoji III (which lasted until 1840), the region was administered by a British resident. In 1853, the British took control of Nagpur after Raghoji III died without leaving an heir. From 1853 to 1861, the Nagpur Province (which consisted of the present Nagpur region, Chhindwara, and Chhattisgarh) became part of the Central Provinces and Berar and came under the administration of a commissioner under the British central government, with Nagpur as its capital. Berar was added in 1903. The advent of the Great Indian Peninsula Railway (GIP) in 1867 spurred its development as a trade centre. Tata group started its first textile mill at Nagpur, formally known as Central India Spinning and Weaving Company Ltd. The company was popularly known as "Empress Mills" as it was inaugurated on 1 January 1877, the day queen Victoria was proclaimed Empress of India. The non co operation movement was launched in the Nagpur session of 1920. The city witnessed a Hindu–Muslim riot in 1923 which had profound impact on K. B. Hedgewar, who in 1925 founded the Rashtriya Swayamsevak Sangh (RSS), a public serves organisation in Mohitewada Mahal, Nagpur with an idea of creating a Hindu ethnostate. After the 1927 Nagpur riots RSS gained further popularity in Nagpur and the organisation grew nationwide.

Тәуелсіздік алғаннан кейін

1947 жылы Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін Орталық провинциялар мен Берар Үндістанның провинциясына айналды. 1950 жылы Орталық провинциялар мен Берар астанасы Нагпур қаласы болған Мадхья-Прадеш штаты ретінде қайта ұйымдастырылды. 1956 жылы Үндістан штаттары тілдік принцип бойынша қайта ұйымдастырылғанда Нагпур және Берар аймақтары Бомбей штатына қосылды, ол 1960 жылы Махараштра және Гуджарат штаттарына бөлінді. 1956 жылдың 14 қазанында Нагпур қаласында өткен ресми салтанатты шарада Б.Р. Амбедкар және оның жақтастары буддизм дініне көшті, бұл далиттердің буддистік қозғалысын бастады, ол бүгінге дейін жалғасуда. 1994 жылы Нагпур қаласының тарихындағы ең қанысты күн болды: Говариде болған қағысуда полиция Шешімделген тайпа мәртебесін талап еткен Говари наразыларына оқ атты, бұл үлкен үрейге себеп болды. Нагпур қаласы 2002 жылы құрылғанына 300 жыл толып, осы мерейлі оқиғаға арналған үлкен той ұйымдастырылды.

Топография

Нагпур Үндістанның дәл ортасында орналасқан. Жер астындағы тас қабаттары Канхан өзенінің арнасынан пайда болған аллювиалды шөгінділермен жабылған. Кейбір жерлерде бұл шөгінділер ұсақ құмды топыраққа айналады. Жазық жерлерде, су өткізбейтін топырақ болғандықтан, топырақ нашар өткізгіштігі бар аллювиалды сазды топыраққа ұшырайды. Қаланың шығыс бөлігінде гнейс, шист және гранит сияқты кристаллдық метаморфтық тау жыныстары кездеседі, ал солтүстік бөлігінде төменгі Гондвана қалыптасуларының сары құмтастары мен сазды топырақтары таралған. Нагпур қаласы табиғи және жасанды көлдерге толы. Ең ірісі – Амбазари көлі. Басқа табиғи көлдерге Горевада және Теланхеди көлдері жатады. Сонегаун және Гандисагар көлдері қаланың тарихи билеушілерімен жасалған жасанды көлдер. Наг өзені, Пилли-Нади және арналар қаланың табиғи су ағызу жүйесін құрайды. Нагпур өзінің жасыл кеңдіктерімен әйгілі және 2010 жылы Чандигардан кейін Үндістандағы ең таза және екінші жасыл қала деп танылды.

Климат

Нагпурдың тропикалық ылғалды және құрғақ климаты бар (Кёппен климаттық жіктелімі бойынша Aw), жылдың көп бөлігінде құрғақ жағдай басым. Маусым айында шамамен 163 мм жауын-шашын жауады. Шілде айында жауын-шашын мөлшері 294 мм-ге жетеді. Шілдеден тамызға (278 мм) және қыркүйекке (160 мм) қарай жауын-шашын бірте-бірте азаяды. Жаз айлары наурыздан маусымға дейін тым ыстық болады, ал мамыр ең ыстық ай. Қыс айлары қарашадан ақпанға дейін созылады, осы кезеңде температура кейде 10 °C (50 °F) дейін төмендейді.

Әкімшілік

Нагпур 100 жыл бойы Орталық провинциялар мен Берардың астанасы болды. 1956 жылғы мемлекеттік қайта ұйымдастырудан кейін Нагпур және Видарба аймағы жаңа Махараштра штатының құрамына енді. Осының нәтижесінде Нагпур астана мәртебесін жоғалтты, сондықтан көшбасшылар арасында келісімге қол қойылды, ол Нагпур келісімі деп аталды. Келісімге сәйкес, штаттық заң шығарушы орган мен штаттық заң шығарушы кеңестің бір сессиясы Нагпурдағы Видхан Бхаванда өтеді. Әдетте қалада қысқы сессия өтеді, бірақ 1966, 1971 және 2018 жылдары муссондық сессия қалада өткізілді. Нагпурда аудандық сот және 1936 жылдың 9 қаңтарында құрылған Бомбей жоғары сотының бөлімшесі бар. Қала Нагпур Батыс, Нагпур Оңтүстік, Нагпур Оңтүстік-Батыс, Нагпур Шығыс, Нагпур Солтүстік және Нагпур Орталық деп аталатын алты Видхан Сабха сайлау округінен тұрады. Бұл округтер Нагпур Лок Сабха сайлау округінің құрамына кіреді.

Жергілікті билік

Нагпур қалалық кеңесі 1864 жылы құрылды. Сол кезде Нагпур қалалық кеңесінің қарауындағы аумақ 15,5 км² болды және халық саны 82 000 адамды құрады. Нагпур қалалық кеңесіне жүктелген міндеттер – тазалықты сақтау, көшелерді жарықтандыру және үкімет көмегімен сумен қамтамасыз ету болды. Қалалық корпорация 1951 жылдың наурыз айында құрылды. Нагпур қаласын демократиялық жолмен сайланған азаматтық басқару органы – Нагпур қалалық корпорациясы (NMC) басқарады. Корпорация әкімді сайлайды, ол әкімнің орынбасарымен бірге ұйымды басқарады. Әкім әртүрлі комитеттер арқылы қызметін жүзеге асырады, оларға тұрақты комитет, денсаулық сақтау және санитария комитеті, білім беру комитеті, су шаруашылығы, қоғамдық жұмыстар, халық денсаулығы және базар комитеті кіреді. 2021 жылдың қаңтарынан бастап Нагпур қаласының әкімі – Даяшанкар Тивари. Корпорацияның әкімшілік басшысы – муниципалдық комиссар, ол штаттық үкімет тағайындаған Үндістан әкімшілік қызметінің (IAS) қызметкері. Муниципалдық комиссар, муниципалдық комиссарлардың орынбасарларымен бірге инженерлік, денсаулық сақтау және санитария, салық салу және оны өндіріп алумен байланысты әртүрлі іс-шараларды жүзеге асырады. Әртүрлі басқармалар, мысалы, қоғамдық байланыстар, кітапхана, денсаулық сақтау, қаржы, ғимараттар, шалаптар, жолдар, көше жарықтандыруы, көлік, кеңсе, бақтар, қоғамдық жұмыстар, жергілікті аудит, заң қызметі, су шаруашылығы, білім беру, акциз және өртке қарсы қызметтер өздерінің нақты қызметтерін басқарады. NMC қызметі оның аймақтық кеңселер арқылы басқарылады. Нагпурда 10 аймақтық кеңсе бар: Лакшми Нагар, Дхарампет, Хануман Нагар, Дхантоли, Нехру Нагар, Ганди Бауг, Сатаранжипура, Лаккадганж, Аши Нагар және Мангальвари. Бұл аймақтар 145 округке бөлінеді. Әр округті корпоратор ұсынады, олардың көпшілігі жергілікті сайлауда сайланады. NMC-де денсаулық сақтау, білім беру және қаланың әрбір қызметі мен жобасы үшін арналған өрт сөндіру бригадасы сияқты әртүрлі басқармалар бар. Нагпурді жақсарту қоры (NIT) – жергілікті жоспарлау органы, ол NMC-мен жұмыс істейді және оның атынан азаматтық инфрақұрылымды және жаңа қалалық аумақтарды дамытуды жүзеге асырады. NIT-ті төраға басқарады, ол штаттық үкімет тағайындайды. 1990 жылдардан бастап қалалық агломерация қаланың муниципалдық шекарасынан тыс жерлерде тез кеңейді. Бұл өсім қаланың және оның шетіндегі аймақтардың болашақ дамуына ұйымдасқан түрде қиындықтар туғызды. Аймақтың теңгерімді дамуын қамтамасыз ету мақсатында Нагпурді жақсарту қоры (NIT) Нагпур қаласы үшін арнайы жоспарлау органы (SPA) ретінде бекітілді. НҚА Нагпур қаласынан тыс аумақтарды қамтиды, Нагпур ауданының 9 төңірегіндегі 721 ауыл 3 567 км² аумаққа таралған. 1999 жылы Махараштра үкіметі Нагпур қаласын, Нагпур селолық аймағын (Нагпур маңындағы ауылдық аймақтар), Хингна, Парсеони, Мауда және Кампте Талукасын, сондай-ақ Савнер, Калмешвар, Умред және Кухидің бір бөлігін Нагпур қалалық аймағы деп жариялады. Қаланың муниципалдық корпорация шекаралары бойынша "мегаполистік аймақтың" шекаралары хабарламада анықталды. 2002 жылы үкімет Нагпурді жақсарту қорының (NIT) аумағын 25-40 шақырымға дейін кеңейтті. Бұл жаңа аймақ 1936 жылғы NIT Заңының 1(2) тармағына сәйкес "Нагпур қалалық аймағы" деп анықталды. Махараштра штатының кабинеті 2016 жылы NIT-ті Нагпур қалалық аймағының даму басқармасы (NMRDA) етуге жол ашты. NMRDA Мумбай қалалық аймағының даму басқармасының үлгісімен құрылды. NMRDA-ға ауданның 9 төңірегіндегі 721 ауылды қамтитын мегаполистің дамуын бақылау міндеті жүктелді. Бұл орган Метрополитен комиссары басқарады, ол штаттық үкімет тағайындаған Үндістан әкімшілік қызметінің қызметкері, NIT төрағасымен бірге. Қазіргі уақытта NIT қала маңындағы жобаларды өз меншігіндегі жерлерге дамытуды жоспарлау органы болып табылады. Махараштра үкіметі Ларсен және Тубро (L&T) компаниясын Нагпурды елдің алғашқы ірі, интеграцияланған, ақылды қаласына айналдыру үшін іске асырушы серіктес ретінде тағайындады. Сондай-ақ, мемлекеттік билік тоқыма өндірісінен бастап қорғаныс саласына дейінгі бес орталықты қамтитын қала ретінде дамытуды жоспарлап отыр. Нагпур Махараштраның басқа қалаларының қатарынан Үндістан Үкіметінің "Ақылды қалалар" бағдарламасы аясында таңдалды. Қала үшінші кезеңде таңдалды. "Ақылды қалалар" бағдарламасы аясындағы жобаларды жүзеге асыру үшін арнайы мақсаттағы компания құрылды, ол Нагпур ақылды және тұрақты қалалық даму корпорациясы деп аталды.

The Municipal Council for Nagpur was established in 1864. At that time, the area under the jurisdiction of the Nagpur Municipal Council was 15.5 km2 and the population was 82,000. The duties entrusted to the Nagpur Municipal Council were to maintain cleanliness and arrange for street lights and water supply with government assistance. The Municipal Corporation came into existence in March 1951. Nagpur is administered by the Nagpur Municipal Corporation (NMC), which is a democratically elected civic governing body. The Corporation elects a Mayor who along with a Deputy Mayor heads the organisation. The mayor carries out the activities through various committees such as the Standing Committee, health and sanitation committee, education committee, water works, public works, public health and market committee. Since January 2021, the mayor of Nagpur is Dayashankar Tiwari, The administrative head of the corporation is the Municipal Commissioner, an Indian Administrative Service (IAS) officer appointed by the state government. The Municipal Commissioner along with the Deputy Municipal Commissioners, carry out various activities related to engineering, health and sanitation, taxation and its recovery. Various departments such as public relations, library, health, finance, buildings, slums, roads, street lighting, traffic, establishment, gardens, public works, local audit, legal services, waterworks, education, octroi and fire services manage their specific activities. The activities of NMC are administered by its zonal offices. There are 10 zonal offices in Nagpur – Laxmi Nagar, Dharampeth, Hanuman Nagar, Dhantoli, Nehru Nagar, Gandhi Baugh, Sataranjipura, Lakkadganj, Ashi Nagar and Mangalwari. These zones are divided into 145 wards. Each ward is represented by a corporator, a majority of whom are elected in local elections. NMC has various departments including healthcare, education, and a fire brigade dedicated for each service and project of the city. Nagpur Improvement Trust (NIT) is a local planning authority which works with the NMC and carries out the development of the civic infrastructure and new urban areas on its behalf. NIT is headed by a chairman, an Indian Administrative Service Officer appointed by the state government. Since the 1990s the urban agglomeration had rapidly expanded beyond the city's municipal boundaries. This growth had presented challenges for the future growth of the city and its fringes in an organised manner. With a view of achieving balanced development within the region, the Nagpur Improvement Trust (NIT) was notified as the Special Planning Authority (SPA) for the Nagpur Metropolitan Area (NMA) and entrusted with the preparation of a Statutory Development Plan as per provisions of the MRTP Act, 1966. The notified NMA comprises areas outside the Nagpur city and includes 721 villages under 9 tehsils of the Nagpur District spreading across an area of 3,567 km2. In 1999, the government of Maharashtra declared that the Nagpur Metropolitan Area shall comprise all of Nagpur city, Nagpur Gramin (rural areas near Nagpur), Hingna, Parseoni, Mauda and Kamptee Taluka and parts of Savner, Kalmeshwar, Umred and Kuhi. The boundaries of the "Metro region" around the municipal corporation limits of the city have been defined as per the notification. In 2002, the government extended the jurisdiction of the Nagpur Improvement Trust (NIT) by 25 to 40 kilometres. This new area was defined under clause 1(2) of NIT Act 1936 as "Nagpur Metropolitan Area". Maharashtra State Cabinet in 2016 had paved the way for NIT to become Nagpur Metropolitan Region Development Authority (NMRDA) NMRDA was notified by the Government of Maharashtra in March 2017. NMRDA has been made on the lines of Mumbai Metropolitan Region Development Authority. NMRDA has been mandated to monitor development in the metropolis comprising 721 villages across nine tehsils in the district. The body is headed by Metropolitan Commissioner, an Indian Administrative Service Officer appointed by the state government as was with the NIT chairman. Currently, NIT is the planning authority for developing projects around the city in land owned by it. The Maharashtra government had appointed Larsen & Toubro (L&T) as the implementation partner to convert Nagpur into the country's first large scale, integrated, smart city. The state government had also decided to develop the city complete with five hubs, from textile centres to defence sector. Nagpur was selected from Maharashtra among other cities under Government of India's Smart Cities Mission. City was selected in the third round of selection. For the implementation of the projects under Smart Cities Mission a special purpose vehicle was formed which was named Nagpur Smart and Sustainable City Development Corporation Ltd.

Нагпур полициясын Полиция комиссары басқарады, ол Махараштра полициясының қосымша бас директорының шеніне ие. Нагпур полициясы 5 аймаққа бөлінген, олардың әрқайсысын Полиция комиссарының орынбасары басқарады, ал көлік аймақтары инспектор басқаратын он бір аймаққа бөлінген. Штаттық Қ.І.Д. аймақтық бас штабы, Штаттық резервтік полиция күші және Аймақтық полиция оқу мектебі Нагпурда орналасқан.

Коммуналдық қызметтер

Бастапқыда қаланың барлық коммуналдық қызметтерін NMC бөлімдері жүзеге асырды, бірақ 2008 жылдан бастап ірі коммуналдық қызметтерді жекешелендіру басталды. Orange City Water Private Limited (OCW) – Veolia Water India Pvt. Ltd және Vishwaraj Infrastructure Ltd. бірлескен кәсіпорны болып табылады, ол қаладағы сумен жабдықтауды, сондай-ақ Нагпур муниципалдық корпорациясының Горевададағы су тазарту қондырғыларын, барлық биік орналасқан су резервуарларын, жер асты су резервуарларын және су сақтайтын бас теңгерім резервуарларын басқарады. Бұл бірлескен кәсіпорын 2011 жылдың қараша айында құрылды және 24x7 сумен жабдықтау жобасын жүзеге асыруға, сондай-ақ 25 жылға су құбырының жұмыс істеуін және күтімін жүргізуге келісімшарт алды. 2009 жылы NMC "Нагпур қоқыссыз қала" жобасы аясында Kanak Resources Management Ltd. компаниясына қалада қоқыс жинау бойынша келісімшарт берді. 2019 жылы оның орнына AG Enviro Infra Project Pvt Ltd және BVG India компаниялары келді. Электрмен жабдықтауды алғаш басқарған MSEB кейіннен MSEDCL-мен алмастырылды. Нагпур өрт сөндіру бригадасының қаланың әртүрлі аймақтарында тоғыз өрт сөндіру станциясы бар. Үкіметтік пошта мекемесі India Post қаланың әртүрлі жерлерінде екі бас пошта бөлімі мен көптеген пошта бөлімшелері, соның ішінде шағын пошта бөлімшелерін қамтиды және қаланың логистикалық қызметтеріне, басқа да жеке операторлармен бірге қатысады.

Денсаулық сақтау

НМК Орталық үкімет, штат үкіметі, ЮНИСЕФ, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы және үкіметтік емес ұйымдармен бірлесіп, қалада түрлі денсаулық сақтау схемаларын жүзеге асырып, қолдайды. Қалалық денсаулық желісі – бұл НМК бастаған, Нагпур қаласының тұрғындарының денсаулығына бағытталған жоба. Ол жергілікті тұрғындарға компьютерлендірілген салыстырмалы ақпаратты ұсыну және оларға қатысты іс-қимылдар жасауды қамтиды. НМК үш стационарлық аурухананы басқарады: ЛАД алаңындағы Индира Ганди Ругналаясы, Панчпаолидегі Панчпаоли перзентханасы және Иммамвададағы инфекциялық ауруханасы. Бұған қоса, қалалық әкімдік Махал, Садар және Индира Ганди Ругналаясында үш ірі диагностикалық орталықты басқарады. Сонымен қатар, НМК-де 57 амбулаториялық диспансер (АД) бар, оның ішінде Одақтың үкіметтік бағдарламалары бойынша бекітілген 23 денсаулық бекеті, 15 жалпы медициналық (аллопатиялық) аурухана, 12 аюрведалық аурухана, үш гомеопатиялық аурухана, үш натуропатиялық аурухана және бір униани ауруханасы бар. 2013 жылы ABP News Ipsos Нагпурді елдегі денсаулық сақтау қызметтері бойынша үздік қала деп жариялады. Қалада көптеген ауруханалар бар, олардың бір бөлігі мемлекеттік, ал бір бөлігі жеке меншікте. Соңғы кезде қалада қатерлі ісік ауруларын емдеуге арналған, үшінші деңгейге дейін қызмет көрсететін бірнеше мамандандырылған ауруханалар ашылды, бұл қаланы аймақтың ірі медициналық орталығына айналдырып, қаланың денсаулық сақтау жүйесін жақсартты. Нагпур Орталық Үндістанның денсаулық сақтау орталығы болып табылады және солтүстікте Дели, шығыста Калькутта, батыста Мумбаи-Пуна және оңтүстікте Хайдарабадпен шектелген кең географиялық аймаққа қызмет көрсетеді. Мадхья-Прадеш, Чхаттисгарх, Уттар-Прадеш, Одиша, Андхра-Прадеш және Телангана штаттарының тұрғындары денсаулық сақтау қажеттіліктері үшін Нагпурге үнемі келеді. Қаланың мемлекеттік және жақсы жабдықталған жеке ауруханалары қоғамның барлық топтарына қызмет көрсетеді. MIHAN, Нагпурда AIIMS та құрылды. 2005 жылғы Ұлттық отбасылық денсаулық сақтау сауалнамасы бойынша, Нагпурдегі туу көрсеткіші 1,9-ды құрайды, бұл балалардың алмасу деңгейінен төмен. Сәбилер өлімі 1000 тірі туған балаға 43, ал бес жасқа дейінгі балалар өлімі 1000 тірі туған балаға 50 құрайды.

NMC in collaboration with Central Government, State Government, UNICEF, World Health Organization and Non governmental organisation conducts and maintains various health schemes in the city. City health line is an initiative started by NMC dedicated to the health of citizens of Nagpur. This includes providing computerised comparative information and action in the field to local citizens. NMC runs three indoor patient hospitals including Indira Gandhi Rugnalaya at LAD square, Panchpaoli Maternity Hospital in Panchpaoli and Isolation Hospital in Immamwada. Besides, the civic body runs three big diagnostic centres at Mahal, Sadar and also at Indira Gandhi Rugnalaya. Apart from these, NMC has 57 outpatient dispensaries (OPDs), including 23 health posts sanctioned under Union Government's schemes, 15 allopathy hospitals, 12 ayurvedic hospitals, three homoeopathy hospitals, three naturopathy hospitals and one Unani hospital. In 2013, ABP News Ipsos declared Nagpur the country's best city for health care services. The city is home to numerous hospitals, some run by the government and some private and consists of various super specialty and multi specialty ones. Recently various cancer speciality hospitals providing treatment until tertiary care for cancer patients have been established in the city making it a natural medical hub for nearby areas and boosting healthcare system in the city. Nagpur is a health hub for Central India and caters to a large geographical area arbitrarily bounded by Delhi in the north, Kolkata in the east, Mumbai Pune in the west and Hyderabad in the south. People from Madhya Pradesh, Chhattisgarh, Uttar Pradesh, Orissa, Andhra Pradesh and Telangana regularly come to Nagpur for their health needs. serving its population in both public sector government run hospitals and well equipped private hospitals catering to all strata of society. AIIMS has also been established in MIHAN, Nagpur. According to 2005 National Family Health Survey, Nagpur has a fertility rate of 1.9 which is below the replacement level. The infant mortality rate was 43 per 1,000 live births, and the mortality rate for children under five was 50 per 1,000 live births.

Әскери мекемелер

Нагпур – Үндістан қарулы күштері үшін маңызды қала. Үндістан Әуе Күштерінің Бас штабы қазіргі таңда Нагпурдегі Вайусена Нагарда орналасқан. Мұнда Ми-8 тікұшақтары мен ИӘК-тің IL 76 көлік ұшақтары орналасқан. Ол барлық ұшақтардың, тікұшақтардың және басқа да жабдықтардың техникалық қызмет көрсетуімен, жөндеуімен және пайдалануымен айналысады. Амбаджаридегі қару-жарақ зауыты және қару-жарақ зауытының әскери-білім беру орталығы, сондай-ақ А тобындағы қару-жарақ зауыты офицерлеріне арналған Қорғаныс өнімдерінің ұлттық академиясы қаланың батыс бөлігінде орналасқан. Ситабулди бекінісін Үндістан армиясының Махараштра және Гуджарат аймақтық штабы басқарады, ал азаматтар мен әскери қызметшілерге Республика күні, Махараштра күні және Тәуелсіздік күні күндері бекініс аумағына кіруге рұқсат етіледі. Кампти әскери гарнизонының құрылу мақсаты әлі де сақталған. Кампти гарнизонында Ұлттық кадеттер корпусының офицерлерді даярлайтын академиясы орналасқан, бұл академия өзінің түрінде бірегей. Бұл сонымен қатар Үндістан армиясының ең көне және ең құрметті полктерінің бірі – Гвардия бригадасының полк орталығы болып табылады. Камптиде орналасқан Гвардия полкі – Үндістан армиясында екі рет "Парам Вир Чакра" (ең жоғары батырлық ордені) иеленген жалғыз полк. Әскери қызметшілердің денсаулығын сақтау үшін әскери мекемелер мен жақсы жабдықталған әскери госпиталь де бар. 1948 жылдан бері гарнизонда Армиялық пошта қызметі орталығы жұмыс істеп келеді, ол Армияға өз еркімен келуші Пошта департаменті қызметкерлеріне оқу өткізеді. Нагпурдағы Ұлттық азаматтық қорғаныс колледжі Үндістанның және басқа елдердің студенттеріне азаматтық қорғаныс және төтенше жағдайларды басқару бойынша оқыту курстарын ұсынады. "Гаджрадж" деген атпен танымал Үндістан Әуе Күштерінің IL 76 көлік ұшақтары да Нагпурда орналасқан.

Тағам

Нагпур өзінің айрықша дәмді тағамдарымен және оның тұрғындарының өткір тағамға құмарлығымен танымал. Нагпур көбінесе дәмді Саожи тағамы мен Тарри Похасымен байланысты болғанымен, қала әртүрлі асүйлерді ұсынады. Оңтүстік Үнді, мексикалық, қытай, итальян, ливандық тағамдары – таңдау көп.

Экономика

Нагпур – дамып келе жатқан мегаполис. 2021–22 жылдары Нагпурдың номиналды ЖІӨ-сі шамамен 1,53,027 крор рупиге бағаланды, бұл оны бүкіл Орталық Үндістанның ең ірі экономикалық орталығы етеді. Нагпур ауданының жан басына шаққандағы ЖІӨ-сі 2021–22 қаржы жылы бойынша 2,46,750 рупи құрайды, бұл Орталық Үндістандағы ең жоғары көрсеткіш. 2004 жылы қала жылдық табысы 10 миллион рупи немесе одан да көп болатын отбасылар саны бойынша Үндістандағы ең жылдам дамып келе жатқан қала ретінде танылды. Нагпур Видарбха аймағының қалыптасу кезеңдерінен бастап-ақ аймақтың негізгі сауда орталығы болып келді және маңызды сауда алабы саналады. Видарбха Махараштра штатына қосылғаннан кейін, штат үкіметінің назарынан тыс қалған кезеңнен кейін Нагпурдің экономикалық маңызы Мумбаи мен Пунеге қарағанда біртіндеп төмендеді, бірақ қаланың экономикасы кейіннен жаңарып, өркендеді. Қала банк секторы үшін маңызды, өйткені 1956 жылдың 10 қыркүйегінде ашылған Үндістанның Резервтік банкінің аймақтық кеңсесі осында орналасқан. Үндістанның Резервтік банкінің Нагпурда екі филиалы бар, олардың бірінде елдің барлық алтын қоры сақталады. Қаланың орталық бөлігінде орналасқан, қаланың «жүрегі» деп аталатын Ситабулди базары – маңызды сауда алабы. Нагпурда мұзқаймақ өндіруші Dinshaws, құрғақ азық өндіруші Haldiram's, дайын тамақ өндіруші Actchawa, дәмдеуіш өндіруші Suruchi International, Аюрведа өнімдері компаниялары Vicco, Baidyanath, Vithoba және Aroma, су резервуарлары мен құбырлар өндіруші R C Plasto және жарылғыш заттар мен оқ-дәрілер өндіруші Solar Industries орналасқан. Нагпур ғасырлар бойы елдегі апельсин бақтарымен танымал, сондықтан оны «Апельсин қаласы» деп атайды. Апельсин өсіру кеңейіп келеді және ол елдегі апельсиннің ең ірі сауда алабы болып табылады. Махараштра агроөнеркәсіптік даму корпорациясының құрамындағы Nagpur Orange Grower's Association (NOGA) көп өнімді өңдеу бөлімшесі бар, оның жылдық қуаты 4,950 тонна жеміске жетеді. Апельсин елдің әртүрлі аймақтарына, сондай-ақ басқа елдерге экспортталады. Нагпур мақта және жібек өндірісімен де танымал, оларды 5000-ге жуық қолмен тоқушы коштилер тоқиды. Қоради және Хапархеда жылу электр станциялары – Нагпур маңындағы екі ірі жылу электр станциясы. NTPC-нің Маудада супер жылу электр станциясы бар, ол Нагпурдан 40 шақырым қашықтықта орналасқан. Vidarbha Industries Power Limited (Reliance Power компаниясының еншілес кәсіпорны) Бутибориде орналасқан. Нагпурдағы көпмодальды халықаралық хаб әуежайы (MIHAN) – доктор Бабасахаб Амбедкар атындағы халықаралық әуежайды дамыту бойынша жүргізіліп жатқан жоба. Махараштра үкіметі MIHAN-ды дамыту үшін Махараштра әуежай даму компаниясын құрды. TCS, Tech Mahindra, HCL, GlobalLogic, Persistent Systems, Infosys, T Systems, Ebix, LTIMindtree, Accenture, Zoho, Hexaware сияқты ірі ақпараттық технология компаниялары Нагпурдағы түрлі IT парктерінде орналасқан. Tata Advanced Systems (бұрынғы TAL Manufacturing Solutions) компаниясы Боинг және Airbus компаниялары үшін құрылымдық компоненттерді өндіру үшін арнайы экономикалық аймақта (SEZ) өндіріс орнын құрды. Air India Engineering Services Limited және AAR Indamer компанияларының MRO нысандары да SEZ-де орналасқан. Dassault Reliance Aerospace Limited (DRAL) және Thales Reliance Defence System компанияларының да MIHAN-да өндіріс орны бар. Сондай-ақ, Lupin фармацевтикалық компаниясының SEZ-де өзінің зауыты бар. MIHAN SEZ-ден басқа, қаланың жанында үш ірі MIDC аймағы бар. Әртүрлі өнеркәсіптік аймақтарда орналасқан ірі өндірістер: Indo Rama Synthetics, Gammon India Limited, KEC International, Calderys India, CEAT Tyres, Mahindra and Mahindra, Candico, Pix Transmissions, JSW Steel, ESAB India Ltd, Johnson Lifts, Sintex, Grindwell Norton, Berger Becker Coatings, Horiba India, RCCPL, Adani Wilmar, Mother Dairy, Air Liquide North India, Patanjali Foods, UltraTech Cement, Parker Hannifin, Elkem South Asia және т.б. Қала логистикалық орталық ретінде де қарқынды дамып келеді және үш ішкі контейнерлік депоға ие, олардың әрқайсысы Container Corporation of India, Distribution Logistics Infrastructure және Adani Logistics компанияларына тиесілі. Аймақтағы бай табиғи ресурстарға байланысты кен өндіру маңызды сала болып табылады. Кен өнеркәсібімен байланысты бірнеше мемлекеттік ұйымдар Нагпурда орналасқан, оларға Western Coalfields Limited (Coal India Limited компаниясының толық меншігіндегі сегіз еншілес компаниясының бірі), MOIL, Mineral Exploration and consultancy Limited және Indian Bureau of Mines кіреді.

Nagpur is an emerging metropolis. Nagpur's nominal GDP was estimated to be around 1,53,027 crores in 2021–22, making it the largest economic centre in entire central India. Nagpur district has a per capita GDP of 2,46,750 as of 2021 22 financial year, being the highest in the central India In 2004, it was ranked the fastest growing city in India in terms of the number of households with an annual income of ₹10 million or more. Nagpur has been the main centre of commerce in the region of Vidarbha since its early days and is an important trading location. Although, Nagpur's economic importance gradually declined relative to Mumbai and Pune after the merging of Vidarbha into Maharashtra because of a period of neglect by the state government, the city's economy later recovered. The city is important for the banking sector as it hosts the regional office of Reserve Bank of India, which was opened on 10 September 1956. The Reserve Bank of India has two branches in Nagpur, one of which houses India's entire gold assets. Sitabuldi market in central Nagpur, known as the heart of the city, is the major commercial market area. Nagpur is home to ice cream manufacturer Dinshaws, Indian dry food manufacturer Haldiram's, Indian ready to cook food manufacturer Actchawa, spice manufacturer Suruchi International, Ayurvedic products company Vicco, Baidyanath, Vithoba, & Aroma, Water Tank & Pipe manufacturing company R C Plasto and Explosives & Ammunition company Solar Industries. For centuries, Nagpur has been famous for its orange gardens in the country, hence the name "Orange City". Orange cultivation has been expanding and it is the biggest marketplace for oranges in the country. The Maharashtra Agro Industrial Development Corporation has its multi fruit processing division called Nagpur Orange Grower's Association (NOGA) which has an installed capacity of 4,950 MT of fruits per annum. Orange is also exported to various regions in the country as well to other countries. Nagpur is also famous for the cotton and silk which is woven by its large Koshti population of handloom weavers which are around 5,000. Koradi Thermal Power Station and Khaparkheda Thermal Power Station are two major thermal power stations located near Nagpur and operated by MSPGCL. NTPC has a super thermal power plant called Mauda Super Thermal Power Station in Mauda around 40 km from Nagpur and Vidarbha Industries Power Limited (a subsidiary of Reliance Power) is situated at Butibori. The Multi modal International Hub Airport at Nagpur (MIHAN) is an ongoing project for the Dr. Babasaheb Ambedkar International Airport, Nagpur. The government of Maharashtra formed a special purpose entity, Maharashtra Airport Development Company, for the development of MIHAN. Prominent Information Technology companies such as TCS, Tech Mahindra, HCL, GlobalLogic, Persistent Systems, Infosys, T Systems, Ebix, LTIMindtree,Accenture, Zoho, Hexaware etc. are located at various IT parks in Nagpur Tata Advanced Systems, erstwhile TAL Manufacturing Solutions, has its facility in the SEZ for manufacturing structural components for Boeing and Airbus. Air India Engineering Services Limited and AAR Indamer have their MRO Facility in the SEZ. Dassault Reliance Aerospace Limited (DRAL) and Thales Reliance Defence System also have their manufacturing facilities in MIHAN. Pharmaceutical company Lupin also has its facility in the SEZ. Apart from MIHAN SEZ the city has three prominent MIDC areas nearby. Prominent Industries located at various industrial areas are Indo Rama Synthetics, Gammon India Limited, KEC International, Calderys India, CEAT Tyres, Mahindra and Mahindra, Candico, Pix Transmissions, JSW Steel, ESAB India Ltd, Johnson Lifts, Sintex, Grindwell Norton, Berger Becker Coatings, Horiba India, RCCPL, Adani Wilmar, Mother Dairy, Air Liquide North India, Patanjali Foods, UltraTech Cement, Parker Hannifin, Elkem South Asia etc. The city is also fast growing as a logistics hub and houses three Inland Container Depot, one each of Container Corporation of India, Distribution Logistics Infrastructure and Adani Logistics. Owing to rich natural resources in the region, mining is a major activity. Several government organisations related to the mining industry are based in Nagpur, which includes Western Coalfields Limited (one of the eight fully owned subsidiaries of Coal India Limited), MOIL, Mineral Exploration and consultancy Limited and Indian Bureau of Mines.

Білім

Нагпур – Орталық Үндістанның маңызды білім беру орталығы. Қалада екі түрлі мектеп бар: мемлекеттік мектептер (NMC басқаратын) және трестер басқаратын жекеменшік мектептер. Бұл мектептер 10+2+3/4 жоспары бойынша білім береді (бірінші академиялық дәрежеге дейін 15 жылдық білім беру), он жылдық мектеп білімі төрт жылдық бастауыш білім, үш жылдық жоғары бастауыш білім және үш жылдық орта білімнен тұрады. Оныншы сыныпты аяқтағаннан кейін мемлекеттік емтихан тапсырылады, ал 12-ші сынып орта және жоғары орта білім беру жөніндегі кеңестің емтиханы болып табылады. Одан кейін студенттер таңдалған мамандығы бойынша жоғары білім немесе заң, инженерия және медицина сияқты кәсіби білім алады. Бұл мектептер мынадай кеңестердің бірімен басқарылады: Махараштра мемлекеттік орта және жоғары орта білім беру кеңесі, Орта білім беру жөніндегі орталық кеңес (CBSE), Үнділік орта білім беру сертификаты (ICSE) және Халықаралық бакалавриат (IB). Нагпурдағы кәсіби колледждерге түсу үшін MHT CET, JEE (Main), CAT, CLAT, GATE, CMAT, GMAT, GPAT және NEET емтихандары тапсырылады. Нагпурда бес мемлекеттік университет бар: Раштрасант Тукадоджи Махарадж Нагпур университеті (1923 жылы Нагпур университеті ретінде құрылған, елдегі ең көне университеттердің бірі, 600-дан астам филиал колледжі бар), Махараштра жануарлар және балық шаруашылығы ғылымдары университеті, Кавикулагуру Калидас Санскрит университеті, Махараштра Ұлттық заң университеті және Лаксминараян Инновациялық технологиялық университеті. Симбиоз халықаралық университетінің де кампусы қалада орналасқан. Нагпурда бес мемлекеттік медициналық колледж бар: Мемлекеттік медициналық колледж, Индира Ганди мемлекеттік медициналық колледжі (Нагпур), Мемлекеттік стоматологиялық колледж, Мемлекеттік аюрведиялық колледж және Бүкіл Үндістан медициналық ғылымдар институты, сондай-ақ бір жеке медициналық колледж – Н. К. П. Салве медициналық ғылымдар институты. Қаладағы медициналық колледждер Махараштра денсаулық ғылымдары университетіне бағынысты, ал AIIMS автономды медициналық университет болып табылады. Қаладағы инженерлік колледждердің көпшілігі Раштрасант Тукадоджи Махарадж Нагпур университетіне қарасты. Нагпур мемлекеттік политехникалық институты (1914 жылы құрылған) – Үндістандағы ең көне политехникалық оқу орындарының бірі. Қаладағы Вишвешварая Ұлттық технология институты Махараштрадағы жалғыз NIT болып табылады. 2016 жылы TCS және Ceinsys (бұрынғы ADCC Infocad) компанияларымен серіктестікте Индияның ақпараттық технологиялар институты құрылды. 2016-2017 оқу жылында Инженерлік колледж ашылды. Қалада 1957 жылы құрылған Ұлттық өрт сөндіру қызметі колледжі де орналасқан. Нагпурда екі ірі заң мектебі бар: 2016 жылы құрылған Махараштра Ұлттық заң университеті және Нагпур университетінің заң факультеті. Сонымен қатар, қалада Симбиоз заң мектебі, Г. Х. Раисони заң колледжі, Орталық Үндістан заң колледжі сияқты көптеген жеке заң колледждері де бар, олардың көпшілігі Нагпур университетіне бағынысты және заң білімін ұсынады. Нагпурда екі ірі басқару институты бар: 2015 жылы құрылған Индия басқару институты және 2004 жылы құрылған жеке басқару колледжі – Менеджмент технология институты. Ауыл шаруашылығы колледжі – қаланың ескі колледждерінің бірі, ол 1906 жылы британ үкіметі құрған елдегі алғашқы бес ауыл шаруашылығы колледжінің бірі болды. Нагпурда Ұлттық электрлік оқу институты, Мақта зерттеулер жөніндегі орталық институт, Тау-кен және отын зерттеулер жөніндегі орталық институт, Орталық электрлік зерттеулер институты, Тікелей салықтар жөніндегі Ұлттық академия, Ұлттық азаматтық қорғаныс колледжі, Цитрус, мұнай және жарылғыш заттар қауіпсіздігі жөніндегі Ұлттық зерттеу орталығы, Ражив Гандидің зияткерлік меншік басқару жөніндегі Ұлттық институты, Жавахарлал Нерудің алюминий зерттеулерді дамыту және жобалау орталығы (JNARDDC), Ұлттық тау-кеншілердің денсаулығы институты (NIMH) және Ұлттық экологиялық инженерлік зерттеулер институты сияқты орталықтан қаржыландырылатын институттар да бар. Нагпурда IGNOU және YCMOU өңірлік орталықтары да орналасқан.

Nagpur is a major education hub in Central India. There are two types of schools in the city. NMC (Government) run schools and private schools run by trusts. These schools follow the 10+2+3/4 plan (15 years of schooling leading to the first degree), the first ten years constituting school education consisting of four years primary level, three years of upper primary level and three years of high school level with a public examination at the end of tenth class and 12th class constituting the Secondary and Higher Secondary Board Examination, respectively. This is followed by either a general degree course in a chosen field of study or a professional degree course, such as law, engineering and medicine. These schools are governed by either of the following boards: Maharashtra State Board of Secondary and Higher Secondary Education, Central Board for Secondary Education (CBSE), Indian Certificate of Secondary Education (ICSE) and The International Baccalaureate (IB). Admission to professional graduation colleges in Nagpur is through MHT CET, JEE (Main), CAT, CLAT, GATE, CMAT, GMAT, GPAT and NEET. Nagpur has five state universities: Rashtrasant Tukadoji Maharaj Nagpur University (founded in 1923 as Nagpur University, one of the oldest in the country and having more than 600 affiliated colleges), Maharashtra Animal and Fishery Sciences University, Kavikulaguru Kalidas Sanskrit University, Maharashtra National Law University and Laxminarayan Innovation Technological University. Symbiosis International University also has its campus in the city

Nagpur has five government medical colleges, Government Medical College, Indira Gandhi Government Medical College, Nagpur, Government Dental College, Government Ayurvedic College & All India Institute of Medical Sciences, and one private medical college, N. K. P. Salve Institute of Medical Sciences. Medical colleges in the city are affiliated to Maharashtra University of Health Sciences while AIIMS is an autonomous medical university. Most engineering colleges in the city are affiliated with Rashtrasant Tukadoji Maharaj Nagpur University. Government Polytechnic, Nagpur (established 1914) is one of the oldest polytechnic in India. Visvesvaraya National Institute of Technology, located in the city, is the only NIT in Maharashtra. Indian Institute of Information Technology has been established as a PPP with TCS and Ceinsys (erstwhile ADCC Infocad) as industry partners in 2016. A Government College of Engineering started in the academic year 2016 17. National Fire Service College, under the Ministry of Home Affairs is also located in the city which was established in the year 1957. Nagpur has two major law schools, Maharashtra National Law University, a National Law University established in 2016 and Department of Law, Nagpur University. Further many private law colleges like Symbiosis Law School, G. H Raisoni Law College, Central India College of Law among others, which are mostly affiliated to Nagpur University also offer legal education in the city. Nagpur has two major management institutes, Indian Institute of Management established in 2015 and Institute of Management Technology, private management college, established in 2004. College of Agriculture is an old college in the city and was one of the first five agriculture colleges in the country founded in 1906 by the then British Government. Nagpur also has other centrally funded institutes like National Power Training Institute, Central Institute for Cotton Research, Central Institute of Mining and Fuel Research, Central Power Research Institute, National Academy of Direct Taxes, National Civil Defence College, National Research Centre for Citrus, Petroleum and Explosives Safety Organisation, Rajiv Gandhi National Institute of Intellectual Property Management, Jawaharlal Nehru Aluminium Research Development and Design Centre (JNARDDC), National Institute of Miners’ Health (NIMH) and National Environmental Engineering Research Institute. Nagpur also has an IGNOU and YCMOU regional centre.

Мәдени іс-шаралар және әдебиет

Қалада Үндістанның басқа штаттарынан келген адамдар, сондай-ақ әлемнің ірі діндерінің өкілдері тұрады, бірақ Үндістандағы діни қақтығыстар кезінде сабырлылығымен танымал. Нагпурда жыл бойы мәдени іс-шаралар өтеді. Нагпурдағы мәдени және әдеби қоғамдарға Видарбха Сахитья Сангх (маратхи тілін дамыту үшін), Видарбха Раштрабхаша Прачар Самити (хинди тілін насихаттау және тарату) және Видарбха Хинди Сахитья Саммелан (хинди тілін қолдау үшін) жатады. Маратхи әдебиеті жөніндегі Маратхи Сахитья Саммелан конференциясы екі рет Нагпур қаласында өткен. Нагпурда 2019 жылдан бері жыл сайынғы «Оранж Сити» әдебиет фестивалі және 2020 жылдан бері Видарбха әдеби фестивалі ұйымдастырылады, онда жергілікті және халықаралық авторлар қатысады. Нагпур – Адим Самвидан Санракшан Самитидің (жоспарланған тайпалардың құқықтары үшін күресетін) бас кеңсесі. Оңтүстік-Орталық мәдени орталық Нагпур қаласында мәдени шараларды демеушілік етеді, мысалы, «Оранж Сити» қолөнер жәрмеңкесі және Видарбха халық биі фестивалі. Нагпурда маратхи, ағылшын және хинди тілдерінде газеттер жарық көреді. Сонымен қатар, Махараштра үкіметі ұлттық деңгейдегі артистердің қатысуымен музыка мен би қойылымдарынан тұратын «Калидас» фестивалін апта бойы өткізеді. Нагпур қалалық корпорациясы Махараштра туризмді дамыту корпорациясымен бірлесіп, Ешвант стадионында Нагпур Мохоцвавын ұйымдастырады, онда көптеген белгілі артистер қатысады. Нагпур қалалық корпорациясы сондай-ақ «Саптак», Пуне кино қоры, Видарбха Сахитья Сангх және Раштрасант Тукадоджи Махарадж Нагпур университетімен бірлесіп жыл сайын «Оранж Сити» халықаралық кинофестивалін (OCIFF) ұйымдастырады. Нагпур орталық мұражайы (1863 ж. құрылған) негізінен Видарбха аймағына қатысты жинақтарды сақтайды. Жаджардан шыққан үш бауыр – Ғұлам Әли (Котвал), Мұхаммед Сааддин (Субедар) және Мұхаммед Салауддин (Министр және Котвал) Махаража Сенасахеб Субха Чhatrapati Raghuji Bapusaheb Bhonsle III билік құрған кезеңде урду және парсы тілдерінің көрнекті ғалымдары ретінде еске алынады. Олар Хансапуриде (қазіргі Моминпура) «Жаджар бағ» құрды. Олар осы жерде «Айна-и Махал» резиденциясын, құдық пен мешітті (қазіргі «Ахле Хадид» мешіті) салды. «Жаджар бағ» немесе «Субедар ка Бада» қазіргі Моминпурадағы Мұхаммед Әли көшесі, Джамия мешіті, Мұхаммед Әли сарайы және Фуркания медресесі орналасқан жерде болған. 2013 жылы НМК Намантар қозғалысының шейіттерінің ескерткішін орнатты. «Оранж Сити» ЛГБТҚ мақтаныш шеруі жыл сайын Нагпурда, сондай-ақ мақтаныш айында Нагпур ЛГБТҚ квирлік карнавалымен бірге өткізіледі.

The city contains people from other Indian states as well as people belonging to the world's major faiths, and yet is known for staying calm during communal conflicts in India. Nagpur plays host to cultural events throughout the year. Cultural and literary societies in Nagpur include Vidarbha Sahitya Sangh (for development of Marathi), Vidarbha Rashtrabhasha Prachar Samiti (promotion and spreading Hindi) and Vidarbha Hindi Sahitya Sammelan (for promoting Hindi). Marathi Sahitya Sammelan, the conference on Marathi Literature were held twice in Nagpur city. Nagpur also hosts the annual Orange City Literature festival since 2019 and Vidarbha Literary Fest since 2020, featuring local and international authors. Nagpur is the head office of Aadim Samvidhan Sanrakshan Samiti (working for the rights of scheduled tribes). The South Central Zone Cultural Centre also sponsors cultural events in Nagpur city, such as the Orange City Craft Mela and Folk Dance Festival, Vidarbha which is noted for its numerous folk dances such as the human tiger. Newspapers are published from Nagpur in Marathi, English and Hindi. In addition, the Government of Maharashtra organises a week long Kalidas Festival, a series of music and dance performances, by national level artists. Nagpur Municipal Corporation in partnership with Maharashtra Tourism Development Corporation organises Nagpur Mohotsav at Yeshwant Stadium, in which many distinguish artists participate. The Nagpur Municipal Corporation also organises the Orange City International Film Festival (OCIFF) annually, in association with Saptak, Pune Film Foundation, Vidarbha Sahitya Sangh, and Rashtrasant Tukadoji Maharaj Nagpur University (RTMNU). The Nagpur Central Museum (est. 1863) maintains collections are mainly for Vidarbha region. Three brothers Ghulam Ali (Kotwal), Mohammad Saaduddin (Subedar) and Mohammad Saladuddin (Minister and Kotwal) from Jhajjar are remembered as great scholars of Urdu and Persian during the reign of Maharaja Senasaheb Subha Chhatrapati Raghuji Bapusaheb Bhonsle III. They founded 'Jhajjar Bagh' at Hansapuri (Now Mominpura). In this location, they built their residence 'Aina e Mahal', a well and a Masjid (now Masjid Ahle Hadith). 'Jhajjar Bagh' also known as 'Subedar ka Bada' was located where nowadays Mohammad Ali Road at Mominpura, Jamia Masjid, Mohammad Ali Sarai and Furqania Madrasa are located. In 2013 NMC erected the gigantic Namantar Shahid Smarak in memory of Namantar Andolan martyrs. The Orange City LGBTQ Pride March is also held annually in Nagpur, along with the Nagpur LGBT Queer Carnival during the pride month

Діни орындар мен мерекелер

Дикшабхуми – ең үлкен сопақ ступа немесе ең үлкен күмбез тәрізді ескерткіш және буддалық қозғалыстың маңызды орны, Нагпур қаласында орналасқан. Махараштра үкіметі 2016 жылдың наурыз айында оған "А" санатындағы туристік орын мәртебесін берді. 14 сәуір, Амбедкардың туған күні, Амбедкар Джаянти ретінде тойланады. Нагпурда джайнизм діні жақсы дамыған. Шамамен 30 джайни ғибадатханасы бар. Ескілері – Сеган джайн ғибадатханасы (Ладпура), Парварпура джайн ғибадатханасы, Кирана Оли джайн ғибадатханасы және Джуна Оли джайн ғибадатханасы. Батыс Нагпурда Шри 1008 Шантинатх Дигамбер Бхагуан ғибадатханасы орналасқан. Нагпурдың ең танымал ғибадатханасы – Текди Ганеш Мандир, қаладағы "өздігінен пайда болған" (Swayambhu) ғибадатханалардың бірі деп есептеледі. Шри Поддарешвар Рам Мандир және Корадидегі Шри Махалакшми Деви ғибадатханасы – маңызды индуист ғибадатханалары. Қалада жыл бойы діни шаралар өтеді. Рама Навами Нагпурда Рамаянадан алынған эпизодтарды бейнелейтін шерулермен (shobha yatra) тойланады. Дхамма Чакра Правартан Дин, Виджаядашами, Ид-и Милад, Гуру Нанак Джаянти, Махавир Джаянти, Дурга Пуджа, Ганеш Чатурти және Мохаррам сияқты басқа діндердің маңызды мерекелерінде де шерулер ұйымдастырылады. Үндістанның қалған бөлігі сияқты, Нагпур халқы Дивали, Холи және Дуссера сияқты маңызды индуист мейрамдарын ықыласпен тойлайды. Ганеш Чатурти және Дурга Пуджа мерекелерінде қаладағы кез келген шағын ауданда бірнеше күнге созылатын тойлар өткізіледі. Қалада мұсылман халқы да көп, мұсылмандардың танымал ғибадат орындары – Моминпурадағы Жама мешіті және Итваридағы Бохри Джаматхана. Таджуддин Мұхаммед Бадруддиннің ең әйгілі қасиетті орны (dargah) Таджабадта орналасқан. Жыл сайынғы Урс мерекесі 26-шы мухаррам күні зор ықыласпен және бірлікпен тойланады. Суфи әулиесі Баба Таджуддиннің қасиетті мазары болғандықтан, Нагпурді Тәжпур деп те атайды. Садарда St. Francis De Sales соборы және All Saints соборы орналасқан. Нагпурда көптеген оңтүстік үнді ғибадатханалары бар, мысалы, Сарвешвара Девалаям, онда Ситарама Кальянам, Радха Кальянам, Дханурмаса мерекесімен бірге Андхал Кальянам сияқты барлық оңтүстік үнділік фестивальдер тойланады. Семинария төбелеріндегі Балажи ғибадатханасында әр жыл сайын Лорд Балажи және Лорд Картикеяға арналған Брамхотсавам тойланады. Аяпа Нагарда және Харихара Нагарда екі Аяпа ғибадатханасы, Рэгхендрасвами Мутт, Мохан Нагардағы Муругананда Свами ғибадатханасы, Ситабулдидегі Нимишамба Деви ғибадатханасы Субраманьям Девастанам және тағы да басқа көптеген оңтүстік үнді ғибадатханалары бар, себебі Нагпурда оңтүстік үнді халқының саны жеткілікті. Марбат фестивалі – Нагпурға тән бірегей фестиваль, ол әр жыл сайын "Пола" бұқа фестивалінен кейін бір күн өткізіледі. "Кали" (қара) және "пивли" (сары) Марбаттардың (бұзаулардың) шеруін шығару дәстүрі 1880 жылы қаланың шығыс бөлігінде басталды. Жыл сайынғы шерулердің тағы бір ерекшелігі – қазіргі заманғы зұлымдықтың символы болып табылатын көптеген "баджьялар" (маратхи) (ағылшын тілінде маскоттар). Бұл фестивальдің тамыры 19-ғасырға дейін созылады, сол кезде Бхонсла әулеті билік құрған. Нагпурда парсы зороастризмінің Агиари (Дар-е-Мехер) бар, онда парсы жаңа жылын Нагпурдағы парсы қауымы тойлайды.

Deekshabhoomi, the largest hollow stupa or the largest dome shaped monument and an important place of the Buddhist movement is, located in Nagpur. It has been given 'A' grade tourist place status by Maharashtra Government in March 2016. 14 April, which is the birthdate of Ambedkar, is celebrated as Ambedkar Jayanti. Jainism has a good presence in Nagpur. There are nearly 30 Jain temples. The old ones are Sengan Jain temple Ladpura, Parwarpura Jain temple, Kirana oli Jain temple, and Juna oli Jain temple. In west Nagpur Shri 1008 Shantinath Digamber Bhagwan temple is situated. The most famous temple in Nagpur is Tekdi Ganesh Mandir, and is said to be one of the Swayambhu ("self manifested") temples in the city. Sri Poddareshwar Ram Mandir and Shri Mahalaxmi Devi temple of Koradi are important Hindu temples. Religious events are observed in the city throughout the year. Ram Navami is celebrated in Nagpur with shobha yatra with a procession of floats depicting events from the Ramayana. Processions are also held on important festivals of other religions such as Dhamma Chakra Pravartan Din, Vijayadashami, Eid E Milad, Guru Nanak Jayanti, Mahavir Jayanti, Durga Puja, Ganesh Chaturthi and Moharram. Like the rest of India, Nagpurkars celebrate major Hindu festivals like Diwali, Holi and Dussera with enthusiasm. Celebrations lasting for several days are held on Ganesh Chaturthi and Durga Puja festivals in virtually every small locality in the city. The city also contains a sizeable Muslim population, and famous places of worship for Muslims include the Jama Masjid Mominpura and Bohri Jamatkhana Itwari. The most famous shrine (dargah) of Tajuddin Muhammad Badruddin is at Tajabad. Annual Urs is celebrated in great enthusiasm and unity on 26th of Muharram. Nagpur Is also called as Tajpur as the holy shirine of Sufi Saint Baba Tajuddin. The St. Francis De Sales Cathedral is located in Sadar as well as the All Saints Cathedral church. There are many south Indian temples in Nagpur like Sarveshwara Devalayam, where all south Indian festivals are celebrated like Sitarama Kalyanam, Radha Kalyanam Dhanurmasa celebration with Andal Kalyanam, Balaji temple in seminary hills where every year Bramhotsavam to Lord Balaji and Lord Kartikeya is celebrated here. There are 2 Ayyapa temples, one at Ayyapa Nagar and the other at Harihara Nagar, Raghvendraswami Mutt, Murugananda Swami Temple at Mohan Nagar, Nimishamba Devi temple Subramanyiam devastanam at Sitabuldi and many more such south Indian temples are here in Nagpur as there is quite a good populations of south Indians in Nagpur. Marbat Festival is a unique festival for Nagpur and is organised every year a day after the bullock festival of 'Pola'. The tradition of taking out the Marbat processions of 'kali' (black) and 'pivli' (yellow) Marbats (idols), started in 1880 in the eastern part of the city. A number of 'badgyas' (Marathi) (Meaning Mascots in English), representing contemporary symbols of evil, comprise another feature of the annual processions. This festival dates back to the 19th century when the Bhonsla dynasty ruled. There is a Parsi Zoroastrian Agiary (Dar e Meher) in Nagpur, where the Parsi New Year is celebrated by the Parsi community in Nagpur.

Өнер және қолөнер

Нагпурдегі сурет салу дәстүрін Бхонсале әулеті де, қарапайым халық та қолдады. Мұрал суреттермен қатар, "Бхагават", "Жнанешвари", "Шакунтала" және "Геета" кітаптарындағы суреттелген қолжазбалар, сондай-ақ кейбір мерекелерге байланысты халықтық патачитралар сақталған. Суретшілер қауымы "читари" (суретшілер) деп аталды, ал қазір бұл қауым мүсін жасаумен айналысады. Бұрын Нагпурде тоқыма өнеркәсібі маңызды рөл атқарды. Қолайлы топырақ пен климаттың арқасында жоғары сапалы мақта көп мөлшерде өндірілді. Теміржолдың салынуымен мақта сату және тауар тасымалы дамыды. Мақта тоқымасынан өзге, ауданда жібек және жүн тоқу да кең таралған. Жібек сарилер, пагота, патка, дхоти және жиектер жібек жіптен тоқылды. Нагпур қаласында әр жылғы қараша айында "Orange City" әдебиет фестивалі өтеді.

Ас мәзірі

Видхарба аймағының Вархади немесе Саоджи аталатын өзіндік асханасы бар. Саоджи немесе Савжи асханасы – Савжи қауымының негізгі асханасы болған. Бұл дәстүрлі тағам өте дәмді болуымен танымал. Соуста қолданылатын ерекше дәмдеуіштерге қара бұрыш, құрғақ кинза, лавр жапырақтары, сұр кардамон, даршын, қарақұмық және көп мөлшерде мак кіреді. Нагпурдағы Саоджи мекемелерінде ет тағамдары, әсіресе тауық және қой еті жиі желінеді. Нагпурда Савжи бхожаналайларының көптеген мекемелері бар, олар Махараштра штатында өте танымал. Атақты үнді аспазы Санджив Капур бірде телешоуының бірінде Савжи қой етін көрсетті, ал рецепті оның веб-сайтында жарияланған. Нагпур апельсиндерімен де әйгілі, олардың ерекше қасиеттері жақында халықаралық назар аударуда. Апельсиндерден көптеген сусындар жасалады. Сантра барфи – Нагпурда жергілікті өндірілген апельсиндерден жасалатын танымал тәтті. Моминпура қаланың мұсылмандар көп тұратын ауданы және ол моғол тағамдарымен және бирьянимен әйгілі. Қала сондай-ақ Вархади стилінде пісірілген сирек қара тауық – Кадакнат тауығымен де танымал. Нагпур тари похасымен де әйгілі, ол дәмді чана кәрісімен берілетін жалпақ күріштен жасалады және көптеген тағамдық орындарда кездеседі, әрқайсысының оны дайындау және ұсынудың өзіндік әдісі бар. Самоса да Нагпурда танымал және көптеген мейрамханалар мен тамақ орындарында қолжетімді. Тағы бір танымал тағам – Патоди және Кади.

Жолбарыстар қоры

Нагпур көптеген жолбарыс қорықтарымен қоршалған және қала жолбарыстарға қақпа ретінде танылады, сондықтан Үндістанның жолбарыс астанасы деп аталады. Пенч жолбарыс қорығы қаладан шамамен 100 км қашықтықта орналасқан, оған Нагпур-Жабалпур тас жолындағы NH44 арқылы жетуге болады. Тадоба ұлттық паркі қаланың оңтүстігінде орналасқан және шамамен 141 км қашықтықта. Үмред-Кархандла жабайы табиғат қорығы, Бор жабайы табиғат қорығы, Навегаон ұлттық паркі, Мельхат жолбарыс қорығы және Канха жолбарыс қорығы – бұл қаладан 200 км радиуста орналасқан басқа жолбарыс қорықтары. Қаланың Семинария төбелері мен Горевададағы өз қоршаған орман аймақтары бар.

Жануарлар бағы, бақтар мен көлдер

Махараджбаг зообағы – Ситабулдидің жанында, қаланың ортасында орналасқан, түрлі жануарларға толы зообақ. Баласахеб Тәкері Горевада халықаралық зоологиялық паркі – Горевада көлінің жанында салынған халықаралық зообақ, онда жабайы табиғат сафары ұсынылады.

Қаланың ішінде табиғи және қолдан жасалған түрлі көлдер бар. Хиндси, Амбазари және Горевада көлдері қаланың табиғи көлдері, ал Футала, Шукравари, Саккардара, Зилпи және Сонегаон көлдері қолдан жасалған көлдер. Футала көлі әлемдегі екінші ірі жарық және музыкалық фонтан ретінде қайта жаңартылуда, ол билетпен көрермендерге көрсетіледі. Қаланың ішінде Амбазари бағы, Теланхеди бағы, Сатпуда ботаникалық бағы, Жапон бағы және Балалар көлік паркі сияқты түрлі бақтар да бар. Бақтардан басқа, қалада әртүрлі су парктері де бар. Әлеуметтік әділет және мүмкіндіктер министрі Вирендра Кумар 2022 жылдың 26 тамызында орталық үкімет, штат үкіметінің көмегімен Махараштра штатында алғашқы "Дивянг паркін" құратынын және осы мақсаттағы жұмыстар басталғанын жариялады. Бұл парк ерекше болады және Дивянг жандар үшін мата жолдары, иіс және сезімдік бақтар, сенсорлық бақтар, дағдыларды оқыту орталықтары, спорт, оңалту және ойын-сауық сияқты әртүрлі мүмкіндіктерге ие болады.

Діни орындар

Нагпурда әртүрлі діни сенімдер үшін маңызды көптеген діни құрылыстар бар. Дикшабхуми және Аждаһа сарайы Үндістан мен әлемдегі буддистер үшін маңызды діни орындар болып табылады. Дикшабхуми – 1956 жылы Б.Р.Амбедкар миллиондаған ізбасарларымен бірге буддизмді қабылдаған жер. Аждаһа сарайының ғибадатханасы Камптеде орналасқан, қаладан шамалы алыс. Онда сондай-ақ, 2017 жылдың 22 қыркүйегінде Үндістан Президенті Рам Натх Ковинд ашқан, заманауи випасана орталығы да бар. Басқа да көрнекті діни құрылыстар: Рамтектегі Рамтек бекінісі ғибадатханасы – бекіністің ішінде салынған ғибадатхана, Нагпурдан алыс, Савнерге жақын орналасқан Адаса Ганпати ғибадатханасы – Видарбхадағы сегіз Ашта Винаяқтың бірі, Баба Таджуддин Дарғасы, Рамтектегі Шри Шантнат Дигамбар Джайн Мандирі, Нагпур теміржол стансасының жанындағы Шри Ганеш Мандир Текті, Лорд Ганешаның Сваямбу ғибадатханасының бірі, Вардадағы Сай Баба Мандирі, Теланхеди Хануман ғибадатханасы, Сваминаяран ғибадатханасы, Корадидегі Коради ғибадатханасы, Шри Поддарешвар Рам ғибадатханасы, Балажи ғибадатханасы, Зилпидегі Сиддхивиняк ғибадатханасы, Хинна, Шри Девгуру Брихаспати Дхам Кшетра Чоуки, Хиннадағы Ванграмкидегі Чоукидегі Савали Биби Грам Панчаяты, Барлық Әулиелер Кафедралық соборы және Гуру Нанак Дарбар Гурудварасы.

Мұражайлар

Қалада Нагпур орталық мұражайы және тар темір жол мұражайы сияқты бірнеше мұражайлар бар. Раман ғылыми орталығы – Орталық Үндістанның ең жақсы ғылыми орталығы, және соңғы кезде қаланың туристік көрікті жерлерінің қатарындағы міндетті түрде көруге тиіс орынға айналды. Онда планетариймен қатар, «Сферадағы ғылым» деп аталатын ерекше құрылғысы бар көптеген ғылыми-эксперименттік білім беру-ойын-сауық орналымдары орналасқан.

Спорт

Нагпур Видарбадағы маңызды крикет орталығы болып табылады. Видарба Крикет Ассоциациясы (ВКА) Махараштра штатының Видарба аймағындағы крикет қызметін басқарады. Ол Үндістан Крикет Бақылау Кеңесіне (BCCI) мүше. Нагпур – Үндістандағы бірнеше халықаралық крикет стадионы бар қалалардың бірі. Ескі стадион – Видарба Крикет Ассоциациясы алаңы, ол Civil Lines-та орналасқан, ал жаңа стадион – Видарба Крикет Ассоциациясы стадионы, 2008 жылы ашылды. Видарба Крикет Ассоциациясы стадионы Варда жолында, 45 000 көрерменге арналған орындықтармен салынған. Видарба Крикет Ассоциациясы алаңы 1987 жылғы Reliance World Cup және 1996 жылғы Wills World Cup турнирлерін қабылдаған. Видарба Крикет Ассоциациясы стадионы 2011 жылғы Крикет Әлем Чемпионаты мен 2016 жылғы ICC World Twenty20 турнирлерін өткізді. Стадионда Үндістан Премьер Лигасының (IPL) ойындары да өтеді. 2010 жылы Deccan Chargers командасының үй стадионы болды, ал 2016 жылы Kings XI Punjab командасы Mohali қаласымен бірге осы стадионды үй стадионы ретінде пайдаланды. Видарба Крикет Ассоциациясы Видарба Крикет Ассоциациясы алаңында және тағы үш орталықта крикет академиясын ұстап тұрады. BCCI-нің талаптарына сәйкес, әртүрлі форматта ойнайтын өз крикет командалары да бар. Видарба крикет командасы 2017–18 және 2018–19 маусымдарында Ранжи Трофиі мен Ирани Кубогын қатарынан жеңіп алды. Видарба Хоккей Ассоциациясы Видарба аймағындағы хоккейді басқаратын ұйым және Hockey India-ға серіктес мүше ретінде мүшелік етеді. Видарба Хоккей Ассоциациясы стадионы Видарба Хоккей Ассоциациясына тиесілі және басқарылатын хоккей алаңы. Нагпур Аудандық Футбол Ассоциациясы (NDFA) Махараштра штатының Нагпур қаласындағы футболды басқаратын аудандық басқару органы болып табылады және штаттық спортты басқару органы – Батыс Үндістан Футбол Ассоциациясына мүше. Нагпур Аудандық Футбол Ассоциациясы аудандық деңгейдегі футбол ұйымы және мектептер мен клубтар арасында түрлі матчтар өткізеді. Оның өз лигасы бар. NDFA Elite Division Champions League турнирі 2010 жылдан 2014 жылға дейін жыл сайын Нагпурдағы Yeshwant стадионында Lokmat тобының ұйымдастыруымен өткізілді. Indian Friends Football Club (IFFC), Rabbani, Rahul Club және Young Muslim Football Club (YMFC) қаладағы танымал футбол клубтары. Басқа клубтар: Rabbani Club, Rahul Club, City Police, South East Central Railway, Qidwai Club, SRPF, New Globe және City Club. Nagpur FC-нің Dhanwate National College, Congress Nagar-да өзінің футбол академиясы бар. Slum Soccer – Vijay Barse бастаған, жас қашқындар мен есірткіге тәуелділерді футбол арқылы оңалтуға бағытталған әлеуметтік жоба. Қаладағы бадминтон турнирлерін Махараштра Бадминтон Ассоциациясына қарасты Нагпур Аудандық Бадминтон Ассоциациясы (NDBA) ұйымдастырады. Нагпур Аудандық Үстел Теннисі Ассоциациясы аудандық деңгейде үстел теннисі турнирлерін ұйымдастырады және Махараштра Үстел Теннисі Ассоциациясына мүше. Қалада ішкі стадион мен басқа да гимнастикалық жабдықтары бар дивизиялық спорт кешені де бар. Қаланың ірі жабық аренасы – Манкапурдың жанында орналасқан Vivekananda Nagar Indoor Sports Complex. Аренада түрлі саяси шаралар, концерттер және бадминтон, баскетбол, теннис сияқты спорттық іс-шаралар өтеді. Қалада сонымен қатар, түрлі мекемелер ұйымдастырған, көпшілікке арналған түрлі жүгіру шаралары өткізіледі.

Nagpur is a big centre for cricket in Vidarbha owing to the presence of the Vidarbha Cricket Association. Vidarbha Cricket Association (VCA) is the governing body of cricket activities in the Vidarbha region in Maharashtra. It is affiliated to the Board of Control for Cricket in India. Nagpur is one of the few Indian cities that has more than one international cricket stadium, the older one being the Vidarbha Cricket Association Ground situated in Civil Lines, and the new one, the Vidarbha Cricket Association Stadium, inaugurated in 2008 is situated in Jamtha, Wardha Road on the outskirts of the city. Vidarbha Cricket Association Stadium has been built on Wardha road with a seating capacity of 45,000 people at a cost of It is one of the fifteen test cricket venues in the country. Vidarbha Cricket Association Ground has been the venue for the 1987 Reliance World Cup and 1996 Wills World Cup. Vidarbha Cricket Association Stadium has been the venue for the 2011 Cricket World Cup and 2016 ICC World Twenty20. The stadium also hosts certain matches of the Indian Premier League and had been the home city for the now defunct Deccan Chargers in the 2010 season and was also the home city for Kings XI Punjab along with Mohali in the 2016 season. Vidarbha Cricket Association also has a cricket academy at the main centre in Vidarbha Cricket Association Ground and three more centres. It also has its own cricket teams which play in various formats as mandated by BCCI. The Vidarbha cricket team had won the Ranji Trophy and Irani Cup consecutively in 2017–18 and 2018–19 season. Vidarbha Hockey Association is a body governing field hockey in the Vidarbha Region and is affiliated to Hockey India as an associate member. Vidarbha Hockey Association Stadium is the hockey ground owned and managed by Vidarbha Hockey Association. Nagpur District Football Association(NDFA) is the district governing body for football in Nagpur, Maharashtra and is affiliated with the Western India Football Association, the state sports governing body. The Nagpur District Football Association is a district level football body and conducts various matches among the schools and clubs. It has its own league. NDFA Elite division Champions League, another football tournament, was held at Nagpur annually since 2010 until 2014 by Lokmat Group in Yeshwant Stadium. Indian Friends Football Club(IFFC), Rabbani, Rahul CLub and Young Muslim Football Club (YMFC) are renowned football clubs in the city. Other clubs include, Rabbani Club, Rahul Club, City Police, South East Central Railway, Qidwai Club, SRPF, New Globe and City Club. Nagpur FC has its own Football Academy in Dhanwate National College, Congress Nagar. Slum Soccer is a social initiative started by Vijay Barse for young runaways and former drug addicts to rehabilitate them through football. Badminton tournaments in the city are organised by Nagpur District Badminton Association (NDBA) which is affiliated to Maharashtra Badminton Association which in turn is a member of Badminton Association of India. Nagpur District Table Tennis Association organises table tennis tournaments at district level and is affiliated to Maharashtra Table Tennis Association. The city also has a divisional sports complex which consist of Indoor stadium and other gymnastic facilities. The city's major indoor arena is Vivekananda Nagar Indoor Sports Complex located near Mankapur. The arena hosts several political events, concerts and sports events like badminton, basketball, lawn tennis. The city also has various running events, for general public, organised by various institutions.

Медиа

"Хитавада" – Орталық Үндістанның ең көп таралған, кең форматты ағылшын тіліндегі күнделікті газеті. Ол 1911 жылы азаттық күрескері Гопал Кришна Гокхале тарапынан Нагпур қаласында құрылған. Қалада таралған басқа ағылшын тіліндегі күнделікті газеттер: "The Times of India", "The Indian Express", "The Economic Times" және "Lokmat Times". Қалада таралған маратхи тіліндегі күнделікті газеттер: "Нава Раштра", "Сакал", "Локмат", "Тарун Бхарат", "Дешонатти", "Махараштра Таймс", "Пуня Нагари", "Локсахи", "Дивия Маратхи" және "Локсатта". Сондай-ақ, "Нава Бхарат", "Дайник Бхаскар" және "Локмат Самачар" сияқты хинди газеттері де таралды. "Жұмыспен қамту жаңалықтары" апта сайын жарияланып, хинди, ағылшын және урду тілдерінде де таралды. "Нагпур Today" және "The Live Nagpur" сияқты онлайн жаңалықтар порталдары да жергілікті жаңалықтарға ерекше назар аударады. "All India Radio" – қаланың ең көне радио хабар таратушысы, кеңсесі Civil Lines ауданында орналасқан. "Vividh Bharati" ойын-сауық радиостанциясы және "Gyan Vani" білім беру радиостанциясы – "All India Radio" FM радиостанциялары, олар тиісінше 100.6 FM және 107.8 FM жиіліктерінде қолжетімді. Басқа жеке FM хабар тарату арналары мен олардың жиіліктері: "Radio City" – 91.1 FM, "Red FM" – 93.5 FM, "My FM" – 94.3 FM, "Radio Mirchi" – 98.3 FM, "Mirchi Love FM" – 91.9 FM және "Big FM" – 92.7 FM. Нагпурда теледидар хабарларын тарату 1982 жылдың 15 тамызында Үндістан үкіметінің мемлекеттік телеарнасы – "Doordarshan" іске қосылғаннан бастау алды. Ол "DD National" және "DD News" телеарналарын, сондай-ақ "DD Sahyadri" деп аталатын бір аймақтық спутниктік арнаны тегін эфирде көрсетеді. Жеке спутниктік арналар 1990 жылдары пайда болды. "Lord Buddha TV" және "Awaaz India TV" – қалада орналасқан тегін телеарналар, олар түрлі кабельдік операторлар мен DTH платформаларында қолжетімді. Спутниктік телеарналарға кабельдік жазылым, тікелей спутниктік хабар тарату қызметтері немесе интернет-теледидар арқылы қол жеткізуге болады. Қаладағы кабельдік теледидар операторлары немесе мультижүйе операторлары: UCN, GTPL, In Cable, BCN және Diamond Cable Network. Елдегі барлық DTH операторлары қалада қолжетімді, атап айтқанда: Airtel digital TV, DD Free Dish, Dish TV, Sun Direct, D2h және Tata Play. Қаланың өңірлік DTH операторы "UCN" бар, ол Махараштраның Видарбха аймағына қызмет көрсетеді. Қалада кеңжолақты интернет-қызметтері бар, оларды түрлі интернет-провайдерлер ұсынады. Wi-Fi қаладағы негізгі білім беру мекемелерінде және кейбір аудандарда, соның ішінде мемлекеттік мекемелерде де қолжетімді, бұл NSSCDCL-дің "Smart City" жоспарының аясында жүзеге асырылуда. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, қалада 3G қызметтерін BSNL, Airtel және Vodafone Idea Limited, ал 4G қызметтерін Airtel, Jio, Vodafone Idea Limited және BSNL ұсынады. Ал қаладағы 5G қызметтерін Airtel және Jio қамтамасыз етеді.

The Hitavada is the largest selling broadsheet English daily newspaper of Central India. It was founded in 1911 by freedom fighter Gopal Krishna Gokhale in Nagpur. Other English dailies circulated in the city include The Times of India, The Indian Express, The Economic Times and Lokmat Times. Marathi dailies circulated in city are Nava Rashtra, Sakal, Lokmat, Tarun Bharat, Deshonatti, Maharashtra Times, Punya Nagari, Lokshahi, Divya Marathi and Loksatta. Hindi newspapers such as Nava Bharat, Dainik Bhaskar and Lokmat Samachar are also circulated. Employment News, which is published weekly, is also circulated in Hindi, English and Urdu. Online news portal such as Nagpur Today and The Live Nagpur are also available with special focus on local news. All India Radio is the oldest radio broadcaster in the city and has its office in the Civil Lines area. Vividh Bharati, the entertainment radio station, and Gyan Vani, the educational radio station, are the FM radio stations of All India Radio and are available in the frequency 100.6 FM & 107.8 FM, respectively. Other private FM broadcasting channels with their frequencies include Radio City at 91.1 FM, Red FM at 93.5 FM, My FM at 94.3 FM, Radio Mirchi at 98.3 FM, Mirchi Love FM at 91.9 FM and Big FM at 92.7 FM. Television broadcasting in Nagpur began on 15 August 1982 with the launch of Doordarshan, the Government of India's public service broadcaster. It transmits DD National and DD News, which are free to air terrestrial television channels and one regional satellite channel called DD Sahyadri. Private satellite channels started in the 1990s. Lord Buddha TV and Awaaz India TV are Free to air television which are based in the city and are available in various cable operators and DTH platforms Satellite TV channels are accessible via cable subscription, direct broadcast satellite services or internet based television. Cable TV operators or multi system operators in the city include UCN, GTPL, In Cable, BCN and Diamond Cable Network. All the DTH operators in the country are available in the city viz. Airtel digital TV, DD Free Dish, Dish TV, Sun Direct, D2h and Tata Play. The city also has its own Regional DTH operator, UCN, which serves the Vidarbha region of Maharashtra headquartered in the city itself. Broadband Internet service is available in the city and is provided by various Internet service providers. Wi Fi is available in major educational institutions and certain areas in the city, including government institutions under Smart City plan by NSSCDCL. As of 2023, 3G services in the city are provided by BSNL, Airtel and Vodafone Idea Limited while 4G services in the city are provided by Airtel, Jio, Vodafone Idea Limited and BSNL. and 5G services in the city are provided by Airtel and Jio

Темір жол

Темір жолдар Нагпурда 1867 жылы Бомбей-Бхусавал-Нагпур желісінің бір бөлігі жолға қойылғанда және 1881 жылы Нагпурдан Калькуттаға пойыз қатынасы басталғанда пайда болды. Бүгінде Нагпур теміржол вокзалында барлығы 254 пойыз тоқтайды. Олардың ішінде жолаушылар, экспресс/почта, Дуронто, Радждхани, Гариб Рат, Хумсафар экспресі, Ванде Бхарат экспресі бар. Олардың 65-і күнделікті, ал 22-сі Нагпурдан басталады немесе Нагпурда аяқталады. Шамамен 160 000 жолаушы Нагпур теміржол стансасы арқылы мінеді/түседі. Үндістанның ең көне және ең жұқ жүретін стансаларының бірі – Нагпур теміржол стансасы 1925 жылдың 15 қаңтарында сол кездегі губернатор сэр Фрэнк тарапынан қазіргі түрінде ашылды. Қала Үндістан теміржолының Орталық және Оңтүстік-Шығыс Орталық теміржол аймақтарының бөлімдік бас кеңсесі болып табылады. Нагпур – екі бөлімдік бас кеңсесі бар қала, бұл Солтүстік теміржолы және Солтүстік-Шығыс теміржолы аймақтарындағы екі бөлімнің бас кеңсесіне ие Лакхнаумен бөлісетін сирек мүмкіндік.

Нагпур метрополитені

Нагпур метрополитені – Махараштра метрополитені корпорациясы (бұрынғы Нагпур метрополитені корпорациясы) басқаратын қаланың жылдам транзиттік жүйесі. Ол 2019 жылдың 8 наурызында жұмысын бастады. Бірінші кезеңнің толыққанды жұмысы Премьер-министр Нарендра Моди 2022 жылдың 11 желтоқсанында салтанатты түрде ашылды. 2023 жылдың 1 қаңтарында Нагпур метрополитені бір күндік жолаушылар саны бойынша 202 608 жолаушыны құрап рекорд жасады. Екінші кезеңнің құрылысы да басталды.

Нагпур кең жолақты метрополитені

Нагпур кең жолғажай метрополитені – Нагпур қаласында жоспарланған және Вардха мен Бхандараның іргелес аудандарына дейін созылатын қала маңы жолаушылар темір жолы жобасы. Жобаның құны 4,18 миллиард рупийге бағаланып, құрамында Нагпурден басталып, Нархед, Рамтек, Вардха және Бхандарада аяқталатын төрт бағыт бар.

Жол

Нагпур – Үндістанның екі маңызды ұлттық тас жолы – Шринагар-Каньякумари (Ұлттық тас жол 44) және Мумбай-Колката (Ұлттық тас жол 53) өтетін, жолдар торабының ірі түйіні болып табылады. 47-ші ұлттық тас жол Нагпурды Гуджараттағы Баманборемен байланыстырады. Нагпур екі Азия тас жолының қиылысында орналасқан: AH43 Аградан Шри-Ланканың Матара қаласына және AH46 Үндістанның Харагпурынан Дуле қаласына дейін. Аурангабад арқылы Мумбайға дейінгі тас жол, қысқа маршрут бойынша қайта жаңартылып, ұлттық тас жол статусын алды. Бұл жаңа жол NH 6 және NH 3 тас жолдарымен екі қала арасындағы қашықтықты едәуір қысқартады. 2009 жылы NHAI 204-ші ұлттық тас жолды Кольхапур-Сангли-Солапур-Тулжапур-Латур-Нандед-Яватмал-Варда арқылы Нагпурге дейін ұзартуды және оны Нагпур маңындағы Бутиборидегі 7-ші ұлттық тас жолымен қосуды жариялады. 204-ші ұлттық тас жолының барлық бөлігі 4 қатарлы жолға дейін жаңарту үшін ұлттық тас жолдардың ірі жобаларына енгізілді, және бұл жұмыс аяқталды. Тағы бір ұлттық тас жол – 547 (Савнер-Чиндвара-Нарсингпур) Нагпур маңындағы Савнерде 47-ші тас жолымен қосылып, Солтүстік Үндістанмен қосымша байланыс құрды. Махараштра мемлекеттік көлік корпорациясы (MSRTC) қалааралық, мемлекетаралық және облысішілік сапарлар үшін қолжетімді бағада көлік қызметтерін ұсынады. Нагпурда екі автобус стансасы бар: Ганешпеттегі Нагпур автобус стансасы (CBS 1) және Ситабулдидегі Жанси Рани алаңындағы МорБхаван (CBS 2). CBS 1 стансасынан штат ішінде және көршілес штаттардағы алыс және жақын қашықтықтарға күніне 1600 рейстің орындалуы қамтамасыз етілген. Сондай-ақ, CBS 2 стансасынан Видарба аймағына жақын қашықтыққа күніне 750 рейстің орындалуы қамтамасыз етілді. Нагпур қалалық әкімшілігі өзінің автобус операторлары (үш қызыл және бір жасыл) арқылы 487 автобуспен жұмыс істейді, олармен күніне 160 мыңнан астам адам сапар шегеді. Қалалық автобустар "Аапли Бус" (Сіздің автобусыңыз) деп аталады. Операторлар дизельдік, этанолдық және СГҚ (CNG) автобустарын пайдаланады. Қалалық автобустар 123 маршрут бойынша барлығы 5500 рейс орындайды. Адамдарға автобус және метрополитенмен сапар жасауға көмектесетін жалпы мобильділік картасы – MAHA CARD шығарылды. 2014 жылдың тамызында Үндістандағы алғашқы этанолмен жұмыс істейтін автобустардан тұратын "Жасыл автобус" жобасы іске қосылды. 2021 жылдың желтоқсанынан бастап Мумбай-Нагпур тас жолы арқылы Нагпур Ширди қаласымен тікелей байланысты. 2023 жылдың желтоқсанында тас жол толық аяқталғаннан кейін Нагпур штаттың орталығы – Мумбаймен тікелей байланысады. Алдағы жылдары Нагпурді байланыстыратын басқа да жедел тас жолдар: Нагпур-Гоа, Нагпур-Хайдарабад-Бенгалуру және Хайдарабад-Нагпур-Индор. Басқа жергілікті көлік түрлеріне авторикшалар және Ola Cabs және Uber такси операторлары кіреді.

Nagpur is a major junction for roadways as India's two major national highways, Srinagar Kanyakumari (National Highway 44) and Mumbai Kolkata (National Highway 53) pass through the city. National Highway 47 connects Nagpur to Bamanbore in Gujarat. Nagpur is at the junction of two Asian Highways namely AH43 Agra to Matara, Sri Lanka and AH46 connecting Kharagpur, India to Dhule, India. The highway to Mumbai via Aurangabad, a shorter route, was re built on the national highway basis. This highway significantly reduces the distance travelled by NH 6 and NH 3 between two cities. In 2009, NHAI announced the extension of the existing NH 204 to Nagpur via Kolhapur Sangli Solapur Tuljapur Latur Nanded Yavatmal Wardha and connecting it to the NH 7 at Butibori near Nagpur. The entire NH 204 highway has been included in the national highway mega projects for upgradation to 4 lanes, which is now completed. One more national highway NH 547 Savner Chhindwara Narsinghpur has connected with NH 47 at Savner near Nagpur providing another optional connectivity with the northern part of India. Maharashtra State Road Transport Corporation (MSRTC) runs cheaper transport service for intercity, interstate, and intrastate travel. It has two bus stations in Nagpur: Nagpur Bus Sthanak (CBS 1) at Ganeshpeth and MorBhawan (CBS 2) at Jhansi Rani Square, Sitabuldi. It operates 1600 daily services from CBS 1 to long and short distances within the state and to places in other surrounding states. It also operates 750 daily services from CBS 2 to short distances within Vidarbha. The Nagpur Municipal Corporation through its bus operators (three red and one green) plies 487 buses, by which over 160,000 people commute. The city bus operation is named as Aapli Bus (your bus). The operators consist of diesel, ethanol and CNG run buses. A total of 5,500 trips of 123 routes are covered by city buses. A common mobility card, called MAHA CARD, has also been issued which will help people commute with buses and the metro rail. A Green bus project featuring India's first ethanol powered buses was established in August 2014. Nagpur is connected directly with Shirdi with the help of Mumbai–Nagpur Expressway, since December 2021. After the expressway gets fully completed by December 2023, Nagpur will be directly connected with the state capital, Mumbai. Other expressways which will link Nagpur in the coming years are Nagpur–Goa Expressway, Nagpur–Hyderabad–Bengaluru Expressway and Hyderabad–Nagpur–Indore Expressway. Other local transport include Autorickshaws and private taxi operators under Ola Cabs and Uber cabs.

Әуе көлігі

Д. Бабасахеб Амбедкар атындағы халықаралық әуежайы Mihan India Private Limited (MIPL) компаниясымен басқарылады және Үндістанның Әуежайлар басқармасына тиесілі. Нагпурдің Әуе қозғалысын бақылау (АТҚ) Үндістандағы ең жұқтырылған, 2004 жылы қала үстінен күніне 300-ден астам рейс өтіп тұрады. 2005 жылдың қазан айында Нагпурдің Сонегаон әуежайы халықаралық әуежай деп жарияланып, Д. Бабасахеб Амбедкар атындағы халықаралық әуежайы деп қайта аталды. Нагпур Мумбаи, Нью-Дели, Хайдарабад, Лакхнау, Калькутта, Бангалор, Пуна, Ченнаи, Индор, Ахмадабад, Гоа, Нашик, Кишангарх және Белагави қалаларына тікелей рейстермен, ал Пуна арқылы Тируванантапурамға жанама рейстермен жақсы байланысқан. Бұл рейстерді Air India, IndiGo, Go First және Star Air компаниялары орындайды. Air Arabia Нагпур мен Шаржа арасында аптасына төрт рет қатынасады, ал Qatar Airways Дохадан және оған күн сайын тікелей рейстер ұсынады. Нагпур әуежайы Үндістанның Әуежайлар басқармасынан 2012–2013 жылдарға арналған «Арнайы жетістік» сыйлығын алды. Нагпур Үндістанда INDRA жүйесін іске қосқан алғашқы әуежай болды және ADS B жүйесіне де ие. Елімізде тағы бір әуежай INDRA жүйесін іске қоспаған. Нагпур әуежайы ISO 27000 сертификатын алған елдің алғашқы әуежайы атанды. Шындығында, Нагпур Үндістанда ғана емес, әлемде де әуе навигациялық қызметтер провайдері (ANSP) үшін сертификат алған алғашқы әуежай. Әлемде ISO 27000 сертификатына ие жеті әуежай бар, бірақ олардың ешқайсысы ANSP үшін сертификатталмаған. Үндістан үкіметі Нагпур әуежайын рейстерді ауыстырып қонуға және төтенше жағдайларда қонуға болатын қауіпсіз әуежайлардың бірі деп таныды. Шын мәнінде, көптеген рейстер төтенше жағдайларда осы әуежайды пайдаланған. Өйткені, үкімет барлық халықаралық және ішкі әуе компанияларын төтенше жағдайларда Нагпурға баруға ескерткен. Қала ішіндегі өрт сөндіруге арналған жабдықтардың жоғары деңгейі, соңғы радармен жабдықталған әуе қозғалысын бақылау және жақсы ауруханалар мен қонақүйлердің болуы, әуежайды төтенше жағдайлардағы жақсы таңдауға айналдырды. Нагпур әуежайының жылдық сыйымдылығы 1 миллион жолаушыны құрайды, бірақ ол сыйымдылығынан артық жолаушыға қызмет көрсетеді. Әуежайды кеңейту және қызмет көрсетуді жақсарту жоспарлануда, сондай-ақ үкімет әуежайды жекешелендіруді ұсынып отыр.

Dr. Babasaheb Ambedkar International Airport is operated by Mihan India Private Limited (MIPL) and owned by Airports Authority of India. Nagpur's Air Traffic Control (ATC) is the busiest in India, with more than 300 flights flying over the city every day in 2004. In October 2005, Nagpur's Sonegaon Airport was declared an international airport and was renamed Dr. Babasaheb Ambedkar International Airport. Nagpur is well connected by direct flights to Mumbai, New Delhi, Hyderabad, Lucknow, Kolkata, Bangaluru, Pune, Chennai, Indore, Ahmedabad, Goa, Nashik, Kishangarh and Belagavi along with an indirect flight to Thiruvananthapuram via Pune. These flights are operated by Air India, IndiGo, Go First and Star Air. Air Arabia operates a four times a week to and fro flight between Nagpur and Sharjah and Qatar Airways operates a daily direct flight to and from Doha. The Nagpur Airport has received Special Achievement Award 2012–2013 from Airports Authority of India. Nagpur became the first airport in India to commission the INDRA system and also has ADS B system. No other airport in the country had commissioned INDRA yet. Nagpur Airport became the first airport in the country to receive an ISO 27000 certificate. In fact, Nagpur is not only the first in India but also the first in world to be certified for Air navigation service provider (ANSP). There are seven airports in the world which have ISO 27000, but none of them have it for ANSP. The government of India has identified Nagpur Airport as one of the safe airports for diverted flights and emergency landing. In fact, many flights have used the airport during emergencies. This is because all international and domestic airlines had already been informed by the government to go to Nagpur during emergencies. The availability of excellent fire fighting equipment, air traffic control equipment with latest radar, along with availability of good hospitals and hotels in the city, made the airport a good choice during emergencies. Nagpur Airport has an annual capacity of 1 million passengers, but it handles more passengers than its capacity. Airport expansion and improvement of service is in the cards and privatisation of the airport has been proposed by the government.