Кіріспе

Ресейдің бірінші деңгейдегі әкімшілік бөлінісі

Ярославль облысы (Яросла́вская о́бласть) – Ресейдің орталық федералды округінде орналасқан, Тверь, Мәскеу, Иваново, Владимир, Кострома және Вологда облыстарымен шектесетін федералды құрамындағы субъект (область). Бұл географиялық орналасу облысқа Мәскеу және Санкт-Петербург қалаларына жақын болудың артықшылықтарын ұсынады. Сонымен қатар, облыстың әкімшілік орталығы Ярославль қаласына маңызды автомобиль жолдары, теміржол және су көліктері арқылы қолжетімділік қамтамасыз етілген. Облыстың халқы 1 272 468 адамды құрады (2010 жылғы халық санауы).

География

Ярославль облысының климаты қоңыржай континенталды; төрт анық белгіленген маусым бар және жауын-шашынның көп бөлігі жылдың жылы жартысында нөсер жауын түрінде жауады. Қыстары суық және қарлы, ал жаздары тым жылы болады. Ең суық айы – қаңтар, орташа температурасы шамамен , ал ең жылы айы – шілде, орташа температурасы шамамен . Бұрын облыстың барлық аумағы қалың қылқан жапырақты орманмен (қарағай, шырша) жабылған. Осы орманның көп бөлігі кесілгеннен кейін, қазір аумақтың үлкен бөлігі қайың мен есек ағаштарының жаңа өскен ормандарымен және егістік жерлермен алмастырылған. Сонымен қатар, батпақты жерлер де кең аумақты алып жатыр. Ірі жануарлардың саны азайған, бірақ әлі де аюлар, қасқырлар, түлкілер, бұғылар мен жабайы шошқалар кездеседі. Облыста көптеген жабайы құстар тіршілік етеді және көбейеді. Қалаларда ең көп кездесетін құстар – көгершіндер, қарғалар, сұр қарғалар, қара қарғалар, үй шақшықтары және үлкен тиін қаздықтары. Волга өзені Ярославль облысынан өтеді; Углич және Рыбинск қалаларында ірі бөгеттер мен гидроэлектр станциялары салынған. 1941-1947 жылдар аралығында сумен толтырылған Рыбинск суқоймасы Еуропадағы ең ірі суқоймаларының бірі болып табылады. Суқойма толтырылған кезде бұрынғы Молога қаласы және бірнеше жүздей ауыл суға батты. Бұл жобамен байланысты Ярославль, Вологда және Калинин (қазіргі Тверь) облыстарындағы шамамен 150 000 адам басқа жерге көшірілуге мәжбүр болды. Кен байлықтары құрылыс материалдарымен (мысалы, құм, қиыршық тас, саз) және торфпен шектеледі. Сонымен қатар, минералды су көздері мен құдықтары да бар.

Тарих

Қазіргі Ярославль облысының аумағында адамдар алғаш рет соңғы мұздық кезеңінің соңында палеолит дәуірінде қоныстанды. Фатьяново-Баланово мәдениеті б.з.д. 2-мыңжылдықтың басынан не одан ертерек осы аймаққа егіншілікті әкелген деп саналады. Ярославль аймағының ең алғашқы тарихи тұрғындары – Волга финнінің мерия халқы болды. Олар 9-10 ғасырларда кривичтер мен словеньдердің балтық-славян тайпаларымен тығыз байланысқа түскені мәлім; олар ақырында Киев Русінің басқа халықтарымен бір мәдени қауымдастыққа сіңіп кетті.

Ерте ортағасырлық Русь

Облыс ерте орта ғасырлардан бері Ресей жерлерінің ядросы болған. Аймақтың ең көне қаласы Ростов алғаш рет 862 жылы жазбаларда еске алынған. Көп ұзамай ол Солтүстік-Шығыс Киев Руының маңызды саяси және діни орталығына айналды. (991 жылы құрылған Ростов епархиясы Ресейдегі ең ерте епархиялардың бірі болды.) Көптеген белгілі Рюрикід князьдері Ростовта иелік еткен, олардың ішінде Әйгілі Борис және Ярослав Мұдрый, Ярославль қаласын құрған адамдар бар. 1054 жылы Ростов және басқа Солтүстік-Шығыс жерлері Ярославтың ұлы Всеволодқа мұра болып өтті, ол сонымен қатар оңтүстік Переяславль княздығын да басқарды. Переяславль князьдері алыс астанада тұрып, провинцияны өкілдері арқылы басқарды. Осы кезеңде 1071 жылғы смерд көтерілісін әлі де күшті Ярославльдың баяндамашылары басқарды, оның барысында Ростов епископы Леонтий қаза тапты. 12 ғасырдың басында Ростовтың өзінің князі, Всеволодтың немересі Юрий Долгорукий тағайындалды. 1125 жылы ол астанасын Суздальға көшірді, бұл Ростовтың беделін төмендетті. Өкімшілігі кезінде Долгорукий Солтүстік-Шығыс Руының көптеген маңызды қалаларын, қазіргі Ярославль облысының Переславль, Углич және Романов қалаларын іргелендірді. 1157 жылы әкесі Юрийдің орнын басып, Ростов-Суздаль жерлерін басқарған князь Андрей Боголюбский Киев және Переяславль тақтарына талап етуден бас тартқан алғашқы орыс билеушісі болды. Ол өзін Ұлы князь деп жариялап, астанасын Суздальға жақын Владимир қаласына көшірді, бұл Владимир-Суздаль княздығының басталуын білдірді. Андрейдің інісі Ұлы ұялы Всеволод 1212 жылы қайтыс болғаннан кейін Ресейдің солтүстік-шығысында феодалдық жіктелу кезеңі басталды. Ростов, Ярославль, Переславль және Углич жеке княздықтарға айналды, ал олардың князьдері Владимирдің Ұлы князьдерінің формалды билігін мойындады.

Татар иығы дәуірі

Солтүстік-шығыс Русь 1238 жылдың қысында моңғол-татар әскерлерінің шабуылына ұшырады. Переславль бес күн бойы шабуылға қарсы күресіп, халқының көп бөлігін жоғалтты. Ростов пен Углич екеуі де қарсылық көрсетпей бағынды. Владимирдің Ұлы князі Юрий II өзінің туған інілері, Ростов және Ярославль княздарымен бірге Сить өзені шайқасында қаза тапты. Шабуылдың нәтижесінде Владимир-Суздаль иелігі жаулап алушыларға салық төлеуге және олардың саяси ықпалына бағынуға мәжбүр болды. 13-14 ғасырларда Ростов және Ярославль княздіктері бөлініп, әлсіреп, Мәскеу әулеті сияқты күшті княздықтар үшін оңай олжаға айналды. 1302 жылы Иван Переславский өзінің княздігін Даниял Мәскеулікке мұра етіп берді. 1328 жылы Иван I Мәскеулік Углич княздігін сатып алды. 1332 жылдан бастап москвишілер Ростов княздігінің жерлерін біртіндеп сатып алып, 15 ғасырдың ортасына қарай толыққанды бағындырды. 1380 жылы Ростов және Ярославль княздіктерінің әскерлері Куликово шайқасында Мәскеу князі Дмитрий Донскойдың одақтас әскеріне қосылды. Ұлы Иван III орыс жерлерін Ярославль облысында біріктірді. 1463 жылы ол Ярославльдің соңғы князі Александр Брюхатыйды барлық иелігін сатуға мәжбүр етті. 1474 жылы Иван III Ростов әулетімен бірлесіп иеленген қалған жерлерді сатып алды.

Ресей патшалығы

XVI ғасырда Ярославль ірі сауда орталығына айналды, Орталық Ресейді Волганың төменгі аймақтарымен және Британдық Мәскеу компаниясының негізгі сауда бекеті Архангельскпен байланыстырды. Сонымен қатар Ростов Ресей Православ шіркеуінің ең бай және ең беделді епархияларының бірі болып қала берді. Ростов архиепископтарына 1589 жылы митрополит мәртебесі берілді. 17 ғасырдың басындағы алатаушылық кезеңде Ростов және Ярославль провинцияларына Жалған Дмитрий II және оның поляк-литвалық одақтастарының көтерілісшілері шабуыл жасады. 1609-1610 жылдары басқыншылар Гагарин мен Вышеславцев басқарған орыс жасақтарымен Вологдаға дейін қуылды. 1614 жылдың соңында аймақтың солтүстік бөлігінде (Пошехонье) атаман Баловен басқарған көтерісшіл казак отряды қорқыныш тудырды. Келесі жылы Углич және Романов аймақтарына танымал поляк-литвалық Лисовчици шабуыл жасады. 1618 жылы гетман Сахадачныйдың запорожье казактары Ресейге жасалған поляк шапқындығына одақтас ретінде Ярославль, Переславль және Романовты басып алды. 17 ғасырдың соңында Ярославльдің саудасының өсуі оны бұрынғыдан да маңыздырақ етті. Ғасырдың ортасына қарай ол 15 000 халқы бар Ресейдің екінші ірі қаласы болды. 1692 жылдан бастап Переславль мен Ростов Ярославльге бағынды. 1719 жылы жаңа әкімшілік реформадан кейін қазіргі облыстың аумағы Санкт-Петербург губернаторлығының Ярославль және Углич провинциялары мен Мәскеу губернаторлығының Переславль және Кострома провинциялары арасында бөлінді. 1727 жылы Ярославль мен Углич те Мәскеуге қарады.

Ресей империясы

Санкт-Петербургтің құрылуынан кейін және солтүстік сауда жолдарының төмендеуінен соң Ярослав үлкен сауда орталығы және Ресейдің екінші маңызды қаласы ретіндегі мәртебесін жоғалтты. Қала өңірін дамыту және өнеркәсіптік өсімде маңызды рөл атқара берді. 1718 жылы Ярославльде алғашқы мемлекеттік бастауыш мектеп ашылды; 1747 жылы Спасо-Преображенский монастырында семинария құрылды. 1750 жылы жас Ярославль қоғам қайраткері Федор Волков Ресейдегі тұрақты алғашқы театрды ұйымдастырды. 1777 жылы жеке Ярославль губернаторлығы (кейіннен вице-корольдік) құрылды; оған Ярославль, Ростов және Угличтің төңірегіндегі аудандар кірді. Реформаның нәтижесінде аймақтың көптеген елді мекендеріне қала мәртебесі берілді, атап айтқанда Рыбинск, Пошехонье, Мышкин және Молога. Ростов архиепискобы өз резиденциясын Ростовтан Ярославльге көшірді. 1803 жылы Павел Демидов Ярославль жоғары оқу орнын, губернаторлықтағы алғашқы университет колледжін құрды. 18 ғасырдан бастап Ростов финифть эмальді зергерлік бұйымдарымен кеңінен танылды. 1850 жылы Ярославльде алғашқы ресейлік темекі фабрикасы – «Балканская Звезда» ашылды. 1870 жылы Ярославль аймағы Мәскеумен, ал 1872 жылы Вологдамен теміржол арқылы байланысты. 1879 жылы Дмитрий Менделеев Романов-Борисоглебск маңында империядағы алғашқы мұнай өңдеу зауытын салуға көмектесті. 1910 жылдары аймақ дамып келе жатқан автомобиль өнеркәсібінің маңызды орталығына айналды: 1916 жылы Рыбинскте («Русский Renault») және Ярославльде (Лебедев автомобиль зауыты) жаңа зауыттар ашылды.

Кеңес елдері

Ресейдегі төңкерістен және Азамат соғысынан кейін Ярославль облысында Кеңес билігі салыстырмалы түрде бейбіт жолмен орнатылды. 1918 жылдың шілдесінде Ярославль және Рыбинск көтерілісін Борис Савинковтың Отан және бостандық қорғау одағы ұйымдастырған. Рыбинскте Чека, Қызыл Армияның көмегімен, көтерілісшілерді бір күнде бастырып тастады, бірақ Ярославльде қақтығыстар екі аптаға созылды. Ярославль көтерілісшілерін басу үшін қызылдар артиллерия мен авиациясын қолданды. Екі тараптан да мыңнан астам адам қаза тапты, ал Ярославльдің мыңдаған отбасысы өрттен үйлерін жоғалтты. Көтерілістер сәтсіз аяқтаса да, олар большевиктер күштерінің маңызды бөлігін Орталық Ресейге шоғырландырды. Сол кездегі қарсыластар – ақтар Екатеринбург, Симбирск және Казань қалаларын басып алды. 1921–1923 жылдары облыстың солтүстік бөлігі жеке Рыбинск облысы болып бөлінді, бірақ кейіннен Ярославльге қарасты болды. 1929 жылы аймақ Ярославль және Рыбинск округтеріне бөлінді, олар жаңа құрылған Иваново өнеркәсіптік облысының құрамына кірді. Ярославль облысы 1936 жылдың 11 наурызында құрылды, оған бұрынғы Ярославль облысының көп бөлігі, сондай-ақ үлкен бөлігі және Владимир облысының Переславль Залесскийі кірді. 1944 жылы Ярославль облысы қазіргі шекараларын алды, Кострома облысы жеке аймақ ретінде ұйымдастырылғаннан кейін. 1930 жылдары Иосиф Сталиннің кезінде Ярославль облысы бірінші бесжылдық жоспарлар бойынша қарқынды индустриализацияға ұшырады. 1935 жылы Рыбинск су тоғанының құрылысы басталды, одан кейін сол кездегі жер бетіндегі ең ірі су қоймасы – Рыбинск су қоймасы құрылды, ол бұрынғы Молога қаласын суға батырды. Су қоймасының толтырылуы салдарынан қала мен басқа да суға батқан ауылдардан шамамен 150 000 адам көшірілді. 1940 жылдардың басына қарай облыс Ресейдің ең өнеркәсіптік дамыған аймақтарының біріне айналды. Оның ірі экономикалық орталықтары Ярославль (өнеркәсіптік өнімнің 53%), Рыбинск (17%) және Кострома (11%) болды. Экономикалық өсім әлеуметтік және мәдени дамумен бірге жүрді. Ярославль мен Рыбинск қалаларында бірнеше жоғары оқу орындары, театрлар және филармониялар ашылды. Аймақ сол кездегі саяси қуғын-сүргін мен Сталиннің тазалауларынан да ауыр зардап шекті. 1918 жылдан 1975 жылға дейінгі кезеңде саяси қылмыстар үшін 18 155 адам сотталды, ал 2 219 адам өлім жазасына кесілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тыл аймағы болғанына қарамастан, Ярославль облысы нацистік Германияның шапқынына ұшырау қаупінде болды. Көптеген аймақтық кәсіпорындар шығысқа көшірілді және 1941 жылдың соңында екі мықты қорғаныс желісі салынды. Облыстың майданға аттанған 500 000 тұрғынының 200 000-ы (жалпы халықтың 1/10 бөлігі) қайтып оралмады және қаза тапқан деп есептелді. Соғыс аяқталғаннан кейін облыстық және ұлттық үкіметтер Рыбинск су электр станциясын салу және жаңа өнеркәсіп орындарын құру сияқты жобаларды аяқтады. 1960 жылдардың соңынан бастап жергілікті Пошехонье бренді бүкіл Ресейде танымал болды. 1979 жылы Ярославльде қазіргі Ресейдегі ең көне джаз фестивалі – «Волгадағы джаз» (Jazz Nad Volgoi) фестивалі басталды.

Қазіргі тарих

1997 жылғы 30 қазанда Ярославль, Астрахань, Киров, Мурманск және Ульяновск облыстары Ресей үкіметімен билікті бөлісу туралы келісімге қол қойды; олар және басқа облыстар автономия мәртебесіне ие болды. Кеңес Одағының тарағаннан кейін Ресей 2002 жылғы 15 наурызда бұл келісімді күштен шығарды.

Саясат

Кеңес дәуірінде облыстағы жоғары билік үш адам арасында бөлісті: Ярославль КПСС комитетінің бірінші хатшысы (іс жүзінде ең көп билігі бар), облыстық Совет төрағасы (заң шығару билігі) және облыстық атқару комитетінің төрағасы (атқару билігі). 1991 жылдан бастап КПСС бұл үстемдігін жоғалтты. Облыс әкімшілігінің басшысы, ал кейіннен губернатор, сайланған аймақтық парламент мүшелерімен бірге тағайындалды/сайланды. XXI ғасырда Ярославль облысының хартасы – аймақтың негізгі заңы. Ярославль облыстық думасы – облыстың тұрақты заңнамалық (өкілдік) органы. Заң шығару жиналысы заңдар, қаулылар және басқа да құқықтық актілерді қабылдайды және олардың орындалуын және сақталуын қадағалайды. Жоғары атқарушы орган – облыстық үкімет, оның құрамына аумақтық атқарушы органдар кіреді, мысалы, аудан әкімдіктері, комитеттер және комиссиялар, олар облыстың дамуына көмектеседі және күнделікті басқаруды жүзеге асырады. Облыс әкімшілігі ең жоғары лауазымды тұлға – губернатордың қызметін қолдайды және Ресей Конституциясына сәйкес облыс хартасының сақталуына кепілдік береді.

Дін

Ярославль облысында христиан діні ең көп таралған дін. 2012 жылғы зерттеуге сәйкес.