Кіріспе

Нью-Йорк қаласындағы транзиттік келісімдер

Қос келісімдер, сондай-ақ Қос метро жүйесі деп белгілі, Нью-Йорк қаласындағы жылдам транзиттік желілерді салу және/немесе жаңарту және пайдалану жөніндегі келісімдер болды. Келісімдер 1913 жылғы 19 наурызда Интербороу жылдам транзит компаниясы және Бруклин жылдам транзит компаниясы тарапынан қол қойылды. Қос келісімдер аясында IRT және BRT Нью-Йорк қаласында бірнеше метро желілерін салуға немесе жаңартуға, содан кейін оларды 49 жыл бойы пайдалануға міндеттелді. Қазіргі Нью-Йорк метросының көп бөлігі осы келісімдер бойынша салынған немесе қайта жаңартылған. Келісімдер "қос" деп аталды, себебі олар қала мен екі жеке компания арасында жасалды. IRT және BRT (кейін Бруклин-Манхэттен транзит корпорациясы немесе BMT) Қос келісімдерді іске асыру үшін бірлесіп жұмыс істеді.

Өмірбаян

XIX ғасырдың соңында және XX ғасырдың көп бөлігінде Нью-Йоркке әр жыл сайын миллиондаған иммигранттар келіп тұратын. Көшіп келгендердің көпшілігі қаланың орталық бөлігіндегі пәтерлерге және басқа да тұрғын үйлерге тығын басты. Бұл ғимараттардың тым толуына және қала көшелерінің қабынуына себеп болды. Манхэттен халқы 1850 жылы 516 000 адамды құраса, 1910 жылы 2,33 миллион адамға жетті. Тұтас қаланың халқы 1860 жылы 1,17 миллион адамнан 1900 жылы 3,44 миллионға, ал 1910 жылы 4,77 миллионға өсті. «The New York Times» газеті 1860 жылы жылына 50,83 миллион жолаушы тасыған трамвайлардың саны 25 еседен астам өскенін, ал 1910 жылы 1,531 миллиард жолаушыға жеткенін хабарлады. Сонымен қатар, 2-ші келісімшарттың бөлігі 1908 жылдың 1 мамырында Атлантик авенюіне ашылды.

3 және 4-шарттар

1913 жылғы 19 наурызда екіжақты келісімшарттарға қол қойылды. Келісімшарттар Интербороу жылдам транзит компаниясы мен Бруклин жылдам транзит компаниясын (BRT; кейін BMT) 49 жылға желілерді салуға және пайдалануға міндеттеді. 3-шарт қала мен IRT арасында жасалды. 4-шарт қала мен BRT-нің еншілес компаниясы – Мұниципалдық теміржол компаниясы (МУЖК) арасында жасалды, ол қаламен желілерді салу бойынша келісімшарт жасау мақсатында құрылған. 3 және 4-шарттарға сәйкес, қала жаңа метро және эстакадалық желілерді салып, кейбір қолданыстағы эстакадалық желілерді жаңартып, кеңейтеді және оларды жеке компанияларға пайдалануға жалға береді. Бұл кеңейтулер екі жүйе бойынша жаңа жолдың жалпы ұзындығы 618 мильді (995 км) құрады; салыстыру үшін, қолданыстағы жүйелерде 296 миль (476 км) жол болған. Қаланың үшінші ірі жылдам транзит компаниясы – Хадсон және Манхэттен темір жолы (қазіргі PATH) келісімшарттарға енбеді. Қаланың үлесі облигациялар есебінен жиналған ақшалай қаражатпен, ал компаниялардың үлесі түрлі жолдармен – желілерді іске қосу үшін ақшалай қаражат, құрал-жабдықтар және жабдықтар беру арқылы жасалды.

Куинсборо алаңы

Келісімшарт талқылаулары ұзақ және кейде шиеленісті болды. Мысалы, IRT Бродвей желісі арқылы БРТ-ның Манхэттен орталығына қарай жоспарланған кіруіне қарсылық көрсеткенде, қала және штаттың келіссөзшілері дереу БРТ-ға ұсынылып жатқан барлық желілерді ұсынды. Бұл IRT вагондарының габариттеріне сәйкес келетін желілерді де қамтыды, мысалы, Жоғарғы Лексингтон авенюі желісі және Куинс облысындағы екі желі. IRT БРТ-ның Манхэттен орталығына «басып кіруіне» тез келісім берді. Куинстегі жоспарланған желілерді беру екі компанияға да ауыр жүк болды. Бір компанияның аталған облыста монополиялық құқыққа ие болуының орнына, екі жоспарланған желі – Асторияға дейінгі қысқа желі және бастапқыда Коронаға, ал соңында Флашингке жететін ұзын желі – екі компанияға «бірлескен қызмет» аясында пайдалануға берілді. Желілер ірі ауысу станциясы – Куинсборо Плазадан басталатын болды. IRT станцияға 1907 жылғы Стейнвей туннелінен және Манхэттеннен Куинсборо көпірі арқылы созылған Екінші авеню эстакадасының жалғасы арқылы кіретін болды. БРТ Манхэттендегі 60-шы көше туннелі арқылы Куинс желілерін қамтамасыз ететін болды. Техникалық тұрғыдан алғанда, желі IRT-ның «меншігінде» болды, бірақ BRT/BMT-ге мәңгілікке жол пайдалану құқығы берілді, бұл оны да олардың меншігіне жақын қылды. БРТ-ның үлкен кемшілігі бар еді, себебі екі Куинс желісі де IRT техникалық талаптарына сәйкес салынған. Бұл IRT жолаушыларына Манхэттенге бір ауысқансыз бару мүмкіндігін берсе, БРТ жолаушылары Куинсборо Плазада ауысуға мәжбүр болды. Бұл 1939 жылғы Әлемдік көрмеге қызмет кеңейтілген кезде маңызды болды, себебі IRT Манхэттеннен тікелей экспресс пойыздарын ұсына алды, ал БРТ мұндай мүмкіндікке ие болған жоқ. Бұл тәжірибе желілер муниципалдық меншікке өткенге дейін сақталды және 1949 жылға дейін тоқтатылмады. Екі компания да осы қызметтен түскен табысты бөлісті. Бұл шараны жеңілдету үшін Куинс бағыттарының екеуі бойында қосымша ұзын платформалар салынды, осылайша жеке тарифтік бақылау/көтерілу аймақтары құрылды. Бірақ бұл операциялық тұрғыдан тиімсіз болып шықты, сондықтан ақырында пропорционалдық есептеу формуласы жасалды. Бұл құрылыстың қосымша пайдасы IRT осы желіде 11 вагоннан тұратын пойызды пайдалана алды, ал BMT Астория желісін қабылдағанда 10 вагондық BMT пойыздарын қабылдау үшін минималды жұмыс жасауға тура келді.

BMT желілері

Манхэттен мен Куинстің барлық BMT желілері, Бруклиндегі барлық метро және кейбір эстакадалық желілер сияқты, екі келісімшарт бойынша салынған. Адамдарға сол құнмен жақсырақ аудандарға көшіп кетуге мүмкіндік берілді, соның арқасында олар қала шеткерінде жақсырақ және ыңғайлырақ өмір сүре алды. Олар, қаладан тысқары аудандарға көшіп, тұрмысы жақсы жұмыс істейтін көптеген қалалықтар сияқты, күнделікті жұмыстарын жалғастыра алды. Бұл сондай-ақ бизнес орталықтарына да көмектесті, себебі адамдар жұмыс істеуге мүмкіндік алды.