Кіріспе

Ортағасырлық Балқан княздығы Захлумия немесе Захумлия (,), сондай-ақ Хум, қазіргі Герцеговина және оңтүстік Далмация аймақтарында орналасқан ортағасырлық княздік болды (қазіргі Босния мен Герцеговина және Хорватияның бөліктері). Кейбір кезеңдерде ол толық тәуелсіз немесе жартылай тәуелсіз оңтүстік славян княздігі болды. Ол түрлі шет елдік және көршілес мемлекеттермен (Византия империясы, Бірінші Болгар империясы, Хорватия Корольдігі, Сербия княздығы) қарым-қатынас жасады, ал кейіннен (уақытша немесе ұзақ мерзімге) Венгрия Корольдігіне, Сербия Корольдігіне, Босния Корольдігіне және соңында Осман империясына бағынды.

Этимология

Zachlumia – Гумның туындысы, протославян тілінен *xŭlmŭ, герман тілінен қабылданған (мыс. протогерман тілінен шыққан *hulma), "Төбе" деген мағына береді. Оңтүстік славян тіліндегі Zahumlje атауы Буна өзенінің сағасында, Бонадан жоғары орналасқан Хум тауынан (za + Хум "Хумның артында") шыққан. Князьдық серб-хорват тілінде Zahumlje немесе Hum деп аталады (серб кириллицасы: Захумље, Хум). Латын тілінде Zachlumia, көне шіркеу славян тілінде Хлъмъ, ал грек тілінде Ζαχλούμων χώρα ("Заклумдар елі") деп аталады. Кейінгі латын және итальян жылнамаларында Хелмания, Хулмия және terra de Chelmo атаулары кездеседі.

География

De Administrando Imperio Захлумия мемлекеттік құрылымын былай сипаттайды: "Рагузадан бастау алатын Захлуми (Ζαχλοῦμοι) иелігі Оронтий өзеніне дейін созылады: жағалау бойында Паганимен, ал таулы аймақта солтүстікте хорваттармен және Сербиямен көршілес. Қазір Захлумиде тұратын халық – император Гераклийдің қорғауына шайнаған ханзада кезінен бергі сербтер. Захлуми аумағында Стагнон, Мокрискик, Иосли, Галумейник, Добрискик қалалары орналасқан". Дукляның дін қызметкерінің жылнамасы (14 немесе 16 ғасыр) Оңтүстік славян ("Қызыл Хорватия") билеушілерінің үкімдігі кезіндегі географияны сипаттайды, Хумда екі ірі қала болған: Бона және Хум. Захлумиядағы негізгі елді мекендер – Стоун, Ошлье, Добар, Мокрискик және Глуманик қалалары. Князьдық солтүстік-батыста Далмациядан (Хорватия) және батыста Паганиядан басталып, Калиновик тауы мен Гатачко полесіне дейін созылады, онда Травуниямен шектеседі. Захумльедің шығыс шекарасы Попово Любинье – Дабар сызығы бойынша өтеді және Рагуза қаласында Травуния шекарасымен қосылады. Захлумия 9 жупанатқа бөлінген: Стоун, Попово, Дубрава, Лука, Дабор, Жапска, Горичка және Веченик, бәрі Неретва маңында орналасқан. Захумье Пелешац түбегі арқылы Адриатика теңізіне қол жеткізеді және солтүстікке қарай Сербиямен шектеседі.

Славяндар қонысы

Юстиниан I (527-565) тұсында славяндар Балқанға басып кірді, содан кейін 100 000-ға дейін славяндар Салониканы шапты. Батыс Балқанда Склавени (Sklavenoi), ал шығысында Антес қоныстанды. 545 жылы Склавенойлар Фракияны тонады, келесі жылы да осылай қайталанды. 551 жылы славяндар Ниш арқылы Салоникаға беттеп, ақырында Далмацияға жетті. 577 жылы 100 мыңға жуық славян Фракия мен Иллирияға құйылып кіріп, қалаларды тонады және қоныстанды. Хумда славян халқынан тараған көптеген влахтар да болды. Румындармен туыс және бастапқыда румын тіліне жақын тілде сөйлеген Хумның влахтары бүгінде славян тілінде сөйлейді.

VII ғасыр

VII ғасырдың екінші онжылдығында аварлар мен олардың славян бағыныстары Византияның Далмация провинциясының көп бөлігін, соның ішінде болашақта Захумлье атанған аймақты басып алды, қалаларды тонады және жергілікті халықты құлдыққа салды немесе қоныс аударды. Кейбір славяндар мен аварлар басып алынған аймақтарда тұрақты қоныс тепкен болуы мүмкін. Олар 626 жылы Константинопольге шабуыл жасады, бірақ византиялықтармен жеңілді, содан кейін аварлар Балқандағы маңызды рөлінен қалыс қалды. 630 жылы Византия императоры Гераклийдің тұсында сербтер мен хорваттар (славян тайпалары) өздерінің аристократияларының басшылығымен батыс Балқанға солтүстіктен енді, бұл императордың мақұлдауымен болды. Олар Византияның (Шығыс Рим империясының) көбінесе тек номиналды билікке дейін төмендеген аймақтарына қоныстанды. DAI мәліметтері бойынша, Захумлье Салоникиге жақын аймақтан келген сербтер қоныстанған өңірлердің бірі болды, бірақ дереккөзді мұқият оқығанда Константин VII-нің халықтың этникалық тегі туралы пікірі Сербияның Часлав тұсындағы сербтердің саяси билігі мен ықпалына негізделгенін және этникалық шығу тегін көрсетпейтіні анық көрінеді. Ноэль Малкольмның сөзіне қарағанда, бүгінгі Батыс Сербия – сербтердің 7 ғасырда қоныстанған жері және одан олар Захлумия аумағына билігін кеңейтті. Тибор Живковичтің пікірінше, Михаил Захумльскийдің лицкий ата-бабалары шыққан Висла өңірі ақ сербтер емес, ақ хорваттар күтілген жері болған. Захлумиандардың «Балқанға көші-қон кезеңінде сербтер ме, хорваттар ма, әлде сербтермен немесе хорваттармен одақтасып Балқанға келген славян тайпалары ма» деген сұраққа нақты жауап жоқ. Франсис Дворникке сәйкес, заклюмиандар «сербтерге қарағанда хорваттармен тығыз байланыста болды, себебі олар жаңа мекендеріне сербтермен емес, хорваттармен бірге көшіп келген сияқты». Михаилдың тайпалық тегі Польшадан келіп, Хорватияға қоныс аударған Лингон деп аталатын жеті немесе сегіз ақсүйек тайпа туралы Архиекон Томас жазған Historia Salonitana ауызша дәстүрімен байланысты. Далмацияның көп бөлігі бұрын хорваттармен мекенделген, ал Захумлье олардың аумағымен солтүстікте шектесетін. Томас Архидиакон ХХ ғасырдың соңында Хорватия королі Степан Джиславтың билігін сипаттағанда, Хум герцогтігі (Захлумия немесе Чульмия) Степан Джиславтан бұрын да, кейін де Хорватия Корольдігінің бір бөлігі болғанын айтады.

9 ғасыр

768 жылдан 814 жылы қайтыс болғанға дейін франктар патшасы Карл франктер мемлекетін империяға (800) дейін кеңейтті, ол Батыс және Орталық Еуропаның көп бөлігін қамтыды. Ол франк мемлекетін солтүстік-шығыстағы батыс славяндармен, ал франк империясының оңтүстік-шығысындағы аварлар мен оңтүстік славяндармен бетпе-бет келтірді. Франк империясының оңтүстік-шығысында орналасқан Далмация көбінесе оңтүстік славян тайпаларының билігінде болды. Дубровникке солтүстік жағынан хорват жүбандары (княздары) билік етті және олар ақырында өздерін хорваттар деп санады, ал Дубровникке оңтүстік жағынан көптеген адамдар өздерін сербтер деп санады. Франктердің үстемдігіне қарамастан, 820-жылдардан 840-жылдарға дейінгі кезеңде франктер Далмацияда (Далмация Хорватиясы және Захумльеде) ешқандай рөл атқармады. 866 жылы Далмация аймағындағы арабтардың ірі шабуылы Будва мен Котор қалаларын шапты, содан кейін 867 жылы Дубровникке қоршау салды. Дубровник қаласы Византия императоры Василий I Македониялыққа көмезшілікке жүгінді, ол жауап ретінде жүзден астам кеме жіберді. Ақырында, 866-867 жылдар аралығындағы сарациндердің Дубровникке жасаған қоршауы он бес айға созылды және Василий I-нің араласуының арқасында тоқтатылды, ол қалаға көмекке Никетас Орифас басқаратын флотты жіберді. Бұл сәтті әрекеттен кейін Византия флоты жағалау бойымен жүзіп, Далмация қалаларынан империяға адалдық туралы уәделер жинады. Осы сәтте, араласуға көмектескен жергілікті славян тайпалары (Захумлье, Травуния және Конавле) Византияның билігін қабылдады. Кейіннен Далмация және Захумлье славяндары 870-871 жылдары Бариде арабтарға қарсы Византияның әскери операцияларына қатысты. Далмациядағы римдік қалалар ұзақ жылдар бойы айналасындағы тауларда тұратын славян тайпаларынан тонауға ұшырады. Василий I славяндардың шабуылдарын азайту үшін қалаларға славян тайпаларына салық төлеуге рұқсат берді. Бұл салықтың көп бөлігі Далмация Хорватиясының князіне тиді. 870-ші жылдардың соңында Далмация тақырыбы ("thema Dalmatias") құрылды, бірақ нақты Византия билігі болған жоқ. Бұл аймақтағы шағын қалалар (сондай-ақ Диррахий) ішкі аймаққа жеткен жоқ және әскери күші болған жоқ, сондықтан Василий I Захумлье және Травуния князьдеріне '72 алтын монета' салық төледі. 879 жылы Папа герцог Здеслав Трпимировичтен оңтүстік Далмация және Захумлье арқылы өтетін өзінің делегаттарына қарулы сүйемелдеуді сұрады. 880 жылы Папа Здеславтың ізбасары, князь Бранимирден де осыны сұрады.

10 ғасыр

Захумлье тарихы үлкен саяси бірлестік ретінде 10 ғасырдың басында гүлденген тәуелсіз оңтүстік славян билеушісі Михаил Захумлье пайда болуымен басталады. Хорватия Корольдігі мен Сербия Княздығының көршісі, сондай-ақ Болгарияның одақтасы болғанмен, ол өзінің билігінің көп бөлігінде тәуелсіздігін сақтай алды. Михаил, билігін батысқа қарай кеңейтуге тырысқан Сербияның ішкі бөлігінің билеушісі Петр Гойниковичпен аумақтық қақтығысқа түсті. Бұл қатерді жою үшін, Болгарияның жақын одақтасы болған Михаил, Болгария патшасы Симеон I-ге Петр мен Симеонның жауы – Византия империясы арасындағы одақ туралы ескертті. 912 жылы Михаил Венеция дожының ұлы Петр Бадоариді Константинопольден Венецияға қайтып келе жатқанда тұтқынға алып, адалдық белгісі ретінде патша Симеонға жіберді. Симеон Сербияның ішкі бөлігіне шабуыл жасап, Петрді тұтқынға алды, ол кейін түрмеде қайтыс болды, ал Михаил басым бөлігін қайта қалпына келтіре алды. 13 ғасырдың соңында жазылған болуы мүмкін «Салоника тарихы» (Historia Salonitana maior) кітабында Рим папасы Иоанн X-тің «хорваттардың патшасы (rex)» Томиславқа жазған хаты келтірілген. Егер хат шынайы болса, онда кеңеске тек хорват және Византия Далмациясының епископтары ғана емес, сонымен қатар Византияның Далмация қалалары да кіретін Томислав және Михаилдың өкілдері де қатысқан. Захумлье хорваттардың ықпалында болған болуы мүмкін, бірақ жеке саяси бірлік болып қалды. Захумлье мен Хорватия екеуі де Сплит архиепископтығының діни құзыретіне бағынды. Осы хатта Иоанн Михаилды «Захлумидің ең көрнекті басшысы» (excellentissimus dux Chulmorum) деп сипаттайды және 1022 жылға дейін Сплитке бағынышты болған Стоун епископтығын (ecclesia Stagnensis) атап көрсетеді. Стондағы Әулие Михаил шіркеуіндегі славян билеушісінің суреті мен жазуы Захумлье Михаилға, 12 ғасырдың Михаило I Дуклялыққа немесе Әулие Михаилға қатысты ма, әлі белгісіз. Италияның Сипонто (Sipontum) қаласы арабтар мен лангобардтардың шабуылына ұшырағаннан кейін, Михаил Константинопольдің ұсыныстарымен және оның одақтасы патша Томислав Трпимировичтің бұйрығымен қаланы басып алып, керемет әскери жеңіске жетті, бірақ оны толыққанды бақылауда ұстай алмады. Михаило Вишевич Болгария патшасы Симеон қайтыс болғаннан кейін Византия империясымен жақын қарым-қатынас орнатты. Ол Византия сарайындағы антипатос және патрикий (patrikios) атақтарын алды. 940 жылдарға дейін Захумлье билеушісі болып қалды, сонымен қатар Рим папасымен жақсы қарым-қатынас сақтап тұрды.

Михаил Захумльскийден кейінгі кезең

Михаилдың қайтысынан кейін (шамамен 930-шы немесе 940-шы жылдардан кейін) Захумлье тағдыры туралы тарихи мәліметтердің жетіспеуіне байланысты белгісіз болып қалады. Кейбір тарихшылар Захумлье Сербия князі Чаславтың билігіне өткенін айтады, бірақ мұны растайтын ешқандай дәлел жоқ. Ал 10 ғасырдың ортасында жазылған DAI-де Захумлия Сербиядан тәуелсіз мемлекет екені нақты көрсетілген. 13 ғасырдағы Томас Архидиакон Хорватия корольдігінің Степан Джиславтан (969–997) бұрын да, кейін де Захлумияны қамтығанын мәлімдеді, бірақ бұл да күмәнді. 990-шы жылдардың соңында болгар патшасы Самуил Балқан аймағының көп бөлігін, оның ішінде Дукля мен Захумльені өз клиенттік мемлекеттеріне айналдырды. 998 жылы Самуил Византия-Сербия одағының құрылуын болдырмау үшін Иован Владимирге қарсы кең ауқымды жорық ұйымдастырды, нәтижесінде ол қарсылық көрсетпей бағынды. Болгар әскері Далмация арқылы өтіп, Которды басып алып, Дубровникке беттеді. Дубровникке қол жеткізе алмаса да, оның төңірегіндегі ауылдарды қиратты. Содан кейін болгар әскері Хорватияға шабуыл жасап, көтерілісші княздар Крешимир III және Гойславты қолдады. Олар солтүстік-батысқа қарай Сплит, Трогир және Задарға, ал содан кейін солтүстік-шығысқа Босния мен Рашка арқылы Болгарияға қайтып оралды.

ХІ ғасыр

1020 жылға қарай Византия императоры Василий I бүкіл аймаққа билігін кеңейтті, бірақ византиялықтар жергілікті саясатты басқару үшін жергілікті элитаны пайдаланды, бірақ византиялық вассалдық және византиялық шенеуніктердің бақылауымен. Папа Бенедикт VIII-нің 1022 жылғы 27 қыркүйектегі бұйрығында Захумлье патшалығы (regno Lachomis) есімделген, және 1076 жылғы папа Григорий VII-нің бұйрығында (regno Zaculmi ретінде) қайтадан есімделген, бұл Дубровник архиепископиясының құзыретін растады. 1039 жылдың шілдесінде жасалған хатта Захумльедегі тәуелсіз славян билеушісі Льютовид өзін Сербия және Захумльедің "Лютовит, протоспатарий эпи ту Хрисотриклину, гипатос, стратег" деп атады. Тарихшы Пол Стивенсонның сөзіне қарағанда, бұл "оның императормен келісімге келгенін және көршілес жерлерге, соның ішінде сол кезде империямен соғысқан Дукляға номиналды құқықтар бергенін көрсетеді". Тарихи деректерге сәйкес, серб жерлері 1040 жылдарға дейін Византияның бақылауында немесе вассалдығында болды, бірақ тікелей бақылауда емес. Дукляның Войслав (1018–1043 жж.) көп ұзамай Захумльені византиялықтардан тартып алды. Константин Бодиннің (1081–1101) билігі кезінде Босния, Сербия және Захумлье ешқашан Доклея құрамына енген жоқ, әрқайсысы өз абыройын және институттарын сақтап, жергілікті құрылымды ханзада немесе герцог ретінде басқаратын Воиславлевичтің басшылығына алды. Захумлье кейін Сербияның Ұлы княздығының құрамына кірді.

12 ғасыр

Кочапар, Дукля князі (1102–1103), Сербияның Вукан I атынан билік жүргізді. Екеуінің арасында келіспеушілік туды, Вукан Дукляға әскер жіберді, Кочапар Боснияға, содан кейін Захумльеге қашып кетті, ол сол жерде қайтыс болды. Завида ағаларымен қақтығысқа түсіп, Дукляға жер аударылды, онда ол Рибницаның иегері атағын алды. Ұлы князьдер Деса (1148–1162) және Урош II Провослав Сербияны 1149–1153 жылдары бірлесіп биледі; Деса 1150 және 1151 жылдары «Дукля, Травуния және Захумлье князі» деген атаққа ие болды. 1150 жылы Византия императоры Мануил I Комнен, Дукля патшасы Радославтан наразы болып, жерлерін ескі сербтер әулеті Завиданың князьдеріне бөліп берді, ал Стефан Неманья Хумды бағындырды. 1168 жылдан кейін Неманья Мануилдің қолдауымен серб тағына отырғаннан кейін, Хум оның інісі Мирославқа өтті. Ол Босния тағына отырған Бан Кулиннің қарындасына үйленді. Мирослав пен Кулинның қарауында католиктер де, православие дінін ұстанушылар да болды. Князь Мирославтың өзі православие дінін ұстанды. Осы аралықта Босния мен Хум Венгрия патшалығы мен Византия империясы арасында таласқа түсті. Католиктер біріншісін, православиеліктер екіншісін қолдады. Көбейіп келе жатқан ағымға қолдау көрсету Кулин мен Мирослав үшін ең дұрыс шешім болды. 1180 жылы император Мануил қайтыс болғаннан кейін Мирослав Хумның шіркеу басшысы болды. Ол Сплато (Сплит) қаласының латын архиепископы Райнерге, оны Венгрия патшасының адамы деп санайды, Стон қаласына епископ тағайындауға рұқсат бермеді. Сонымен қатар Мирослав архиепископтың ақшасын тартып алды. Рейнер бұл туралы Александр III папаға шағымданды, ал папа Теобальдты мәлімдеме жасауға жіберді. Папаның нунциусы Теобальд Мирославты ағымшылдардың қамқоршысы деп тапты. Осыдан кейін Папа Венгрия патшасы Бела III-ге хат жазып, Мирослав өзінің міндетін орындағанын қадағалауын, бірақ Мирославтың Хум князі болып қала беруін айтты. 1190–1192 жылдары Стефан Неманья Хумды ұлы Растко Неманьичке уақытша тапсырды, ал Мирослав Биело Польемен бірге Лим аймағын басқарды. Растко монах болып кіріп, Мирослав 1192 жылдан кейін Хумды билеуді жалғастырды. Латын қарымтасы 1198 жылдың наурыз айында болды, осы кезде Венгрияның Андраш II Далмация, Хорватия және Хум князі болды, ал Мирослав бір жылдан кейін қайтыс болды, ал оның әйелі елден қуылды. Мирослав Ізгі хабары – серб редакциясындағы Ескі шіркеу славян тілінде жазылған ең көне сақталған құжат, бұл Лимадағы Әулие Петр шіркеуі үшін князь Мирославтың тапсырысымен жасалған болуы мүмкін.

13 ғасыр

XIII ғасырдың басына дейін Захумльье аймақтары Рим шіркеуінің қарауында болды. 1219 жылы Сава Сербияның алғашқы архиепископы болған соң, Иларионды Хумның православие епископы етіп тағайындады. Андрия Миросавльевич Хумды билеуге құқылы еді, бірақ хумдықтар оның інісі Петарды таңдады. Андрия Рашкаға, туысы Ұлы князь Стефан Неманджичтің сарайына қуылды. Осы уақыт аралығында Петр көршілес Босния және Хорватиямен сәтті соғысты. Стефан Неманжич Андрияның жағына шығып, соғысқа қатысып, Андрия билікке келгеннен кейін Хум мен Попово даласын оған қайтарды. Петар жеңіліске ұшырап, Неретвадан өтіп, 1205 жылы Венгрияның Андраш II қысқа мерзімге басып алған Неретваның батысы мен солтүстігін билеуді жалғастырды. 1227–1237 жылдары билік еткен Тольен Миросавльевичтің ұлы Тольен II таққа отырды. Андрияның ұлдары Богдан, Радослав және Георгий 1249 жылы Хум князьдері болды, Радослав жоғары билікке ие болды. Рагузаға қарсы соғыс кезінде ол туысы Сербияның Стефан Урош I-ге көмектесті, сонымен бірге Венгрияның Бела IV-іне адалдық серт берді. Хум астанасы Стондағы жер сілкінісінен кейін Хумның серб православие епископы 1250 жылдары Сербия шекарасына жақын Лим өзенінде салынған Санкт-Петер және Санкт-Павел шіркеуіне көшті. Радослав Захумльский 1254 жылдан бастап Венгрияның вассалы болды, бірақ кейін оның жерлері Сербияға қосылған болуы мүмкін. Дегенмен, ол 1268 жылы әлі де венгр билігінде болғанда Сербиямен соғысқа түсті. Бірақ өзінің мемлекетін орталықтандыруға тырысқан Сербияның Стефан Урош I аймақтық ерекшеліктерді жою үшін Захумльье (Хум), Требинье және Дукля (Зета) атауларын алып тастауға тырысты және өзін «Барлық серб жерінің және жағалаудың патшасы» деп атады. Мирославтың ұрпақтары басқа жергілікті ақсүйектер деңгейіне төмендеді.

XIV ғасыр

Брибирлік Пауль I Шубич, Хорватия және Далмация бані ретінде, Хорватияны Гвозд тауынан Неретва өзенінің сағасына дейін басқарды. 1299 жылы Пауль бүкіл Боснияның иегері атанды. Патшаны қолдағанмен, Пауль тәуелсіз әрекет етуді жалғастырып, қазіргі Хорватия мен Боснияның үлкен бөлігін биледі. Стивен Урош II Милутин мен Стивен Драгутин арасындағы соғыс кезінде Пауль Шубич батыс Хумды ғана емес, сонымен қатар Неретва өзенінен әрі кеңейіп, Невесинье және Стон аймақтарын бағындырды. Пауль үлкен ұлы Младен II-ні Хумның лорды етіп тағайындады. Паульдың бағындырған аймақтарының кем дегенде бір бөлігі оның вассалы Константин Нелипчичке берілді. 1312 жылы Младен әкесінің орнына отырды. Пауль қайтыс болғаннан кейін Милутин мен Драгутин бітімге келісіп, Шубич әулетіне қарсы соғыс ашты. Соңынан болған соғыста Милутин Младеннің бауырларының біреуін тұтқынға алды, оны босату үшін Младен Шубич Хумның бір бөлігін Милутинге қайтаруға мәжбүр болды. 1313 жылы жасалған келісімнен кейін Неретва тағы да шығыс және батыс Хум арасындағы шекараға айналды. 1325 жылға қарай Бранивоевичтер отбасы Хумдағы ең күшті әулет болып қалыптасты. Олардың билігінің шарықталу нүктесінде Сетина өзенінен Котор қаласына дейін билік еткен болуы мүмкін. Сербияның номиналды вассалдары болғанымен, Бранивоевичтер серб мүдделеріне және 1326 жылы Сербия мен Бранивоевичтерге қарсы көтерілген Хумның басқа да жергілікті ақсүйектеріне шабуыл жасады. Хум ақсүйектері Босния бані Степан Котроманич II-ге көмезшілікке жүгінді, ол Хумның көп бөлігін аннексиялады. Невесиньедегі Драживоевичтер Босния банінің вассалдары ретінде 1330 жылдары Хумның жетекші әулетіне айналды. 1327-1328 жылдардағы Сербия мен Дубровник арасындағы соғыс, ішкі Хумның босниялық билігі және Македониядағы соғыс салдарынан Стефан Урош IV Душан Стон мен Пелешацты Дубровникке сатты және бүкіл Македонияны бағындыру үшін шығысқа бет бұрды. 1322-1326 жылдары аймақ Босниядан келген Котроманич әулетінің билігіне көшті. 14 ғасырдың ортасында Босния билікке келген Бан Твртко I тұсында өркендеп, гүлденді.