Кіріспе
Батыс Сахара шөлінің туарег музыканттарының ұжымы Тинаривен (Tamasheq: ⵜⵏⵔⵓⵏ; дауыстылар ⵜⵉⵏⴰⵔⵉⵡⵉⵏ; "шөл" дегенді білдіретін теньердің көпше түрі) – Малидің солтүстігіндегі Сахара аймағынан шыққан туарег музыканттарының ұжымы. Шөл блюзінің алғашқы өкілдері саналатын бұл топтың гитараға негізделген стилі дәстүрлі туарег және африкалық музыканы батыстық рок музыкасымен үйлестіреді. Олар құрылғаннан бері тоғыз альбом шығарды және халықаралық гастрольдерде болды. Топты Ибраһим Аг Альхабиб құрды; ол және әріптестері Алхассане Аг Тухами мен Абдалла Аг Альхусейни 1979 жылдан бері бірге. Тинәривен 2001 жылы «The Radio Tisdas Sessions» альбомын шығарғаннан кейін Сахара аймағынан тыс жерлерде таныла бастады. Олардың соңғы альбомы «Amatssou» 2023 жылы жарық көрді. Топ үш рет «Грэмми» сыйлығына ие болды, ал 2012 жылғы «Tassili» альбомы 2012 жылы «Үздік әлемдік музыка альбомы» сыйлығын жеңіп алды. NPR бұл топты «музыканың нағыз бүлікшілері» деп сипаттайды, AllMusic олардың музыкасын «халықтың қарсылық дауысы» деп санайды, ал Slate тобын «бүлікші рок-н-ролл өкілдері, олардың бүлігі бұл жолы тек метафора емес» деп атайды.
Tinariwen (Tamasheq: ⵜⵏⵔⵓⵏ; with vowels ⵜⵉⵏⴰⵔⵉⵡⵉⵏ; plural of ténéré meaning "desert") is a collective of Tuareg musicians from the Sahara region of northern Mali. Considered pioneers of desert blues, the group's guitar driven style combines traditional Tuareg and African music with Western rock music. They have released nine albums since their formation and have toured internationally. The group was founded by Ibrahim Ag Alhabib; he and bandmates Alhassane Ag Touhami and Abdallah Ag Alhousseyni have all been present since 1979. Tinariwen first started to gain a following outside the Sahara region in 2001 with the release of the album The Radio Tisdas Sessions. Their most recent album Amatssou was released in 2023. The group has been nominated for Grammy Awards three times, and their 2012 album Tassili won the award for Best World Music Album in 2012. NPR calls the group "music's true rebels", AllMusic deems the group's music "a grassroots voice of rebellion", and Slate calls the group "rock 'n' roll rebels whose rebellion, for once, wasn't just metaphorical".
Өмірбаян
Төрт жасында Ибрагим Аг Альхабиб 1963 жылы Малиде болған көтеріліс кезінде әкесінің – туарег көтерілісшісінің атқылануын көрді. Кейін, батыс фильміндегі каубой гитара ойнағанды көргеннен соң, Аг Альхабиб «пластик су ыдысынан, таяқтан және балық аулау жіптерінен» өзіне гитара жасады, – деп еске алады болашақ тобының мүшесі Абдалла Аг Альхусейни. Бала кезінде Аг Альхабиб Алжирде, Бордж Бадж Мохтар маңындағы босқындар лагерінде және оңтүстік Таманрассет шөлдерінде тұрды. Алжирлік бір адам оған гитара сыйлап, терги музыкасын алжирлік үлгіде ойнатуға үйретті. Кейін Аг Альхабиб басқа туарег эмигранттарымен бірге Алжир мен Ливияда тұрды. 1979 жылы ол өзінің алғашқы акустикалық гитарасын алды. Осы кезеңде Альхассане Аг Тухами және ағайынды Интейден мен Лия Аг Аблильмен бірге топ құрды. Топтың ресми аты болмаса да, халық оларды «Кел Тинаривен» деп атады, бұл Тамашек тілінде «Шөл халқы» немесе «Шөл балалары» деген мағынаны білдіреді. 1980 жылы Ливия басшысы Муаммар әл-Қаддафи Ливияда заңсыз тұратын барлық жас туарег ер адамдарын толық әскери оқуға шақыратын жарлық шығарды. Қаддафи Чад, Нигер және аймақтың басқа жерлеріндегі аумақтық мүдделерін ілгерілету үшін жас туарег жауынгерлерінен құралған Сахара полкін құруды армандады. Аг Альхабиб пен оның тобы бұл шақыруға жауап беріп, тоғыз айлық оқудан өтті. Оқу барысында топ қосымша туарег музыканттарымен танысып, туарег халқының алдындағы мәселелер туралы әндер жасайтын біріккен ұжым құрды. 1989 жылы ұжым Ливиядан Малиге, Аг Альхабибтің туған еліне көшіп, ол 26 жылдан кейін алғаш рет Тессалит туған ауылына оралды. 1990 жылы Малидегі туарег халқы үкіметке қарсы көтеріліске шықты, ал ұжымның бірнеше музыканты көтерілісшілер қатарында күресті. 1991 жылдың қаңтар айында «Таманрассет келісімдері» деп аталған бейбіт келісімге қол жеткізілгеннен кейін музыканттар көтеріліс қозғалысынан шығып, толық уақытын музыкаға арнады. 1991 жылы Tinariwen мүшелерінің бір бөлігі Кот-д'Ивуардың Абиджан қаласына JBZ студиясында кассета жазу үшін барды. Сол жылы «Kel Tinariwen» альбомы жарық көрді. Олар Сахара аймағындағы шалқары туарег қауымдастықтары үшін сирек концерттер беріп, туарег халқы арасында ауыздан ауызға тарап, танымал болды.
1998-2009 жж.: Халықаралық танылу
1993 жылы туарег гуманитары Мэнни Ансар топтың менеджері болды. Ансар бастапқыда Бамакода ұжым үшін концерттер ұйымдастырды, бірақ туарег музыкасына халықаралық сұраныс бар екенін түсінгенше. Содан кейін Тинаривен онға жуық мүшесі бар ресми топ ретінде құрылды. 1998 жылы Тинаривен француз әлемдік музыкасының Ло’Жо тобы мен олардың менеджері Филипп Брикстің назарына ілікті. Бұл топ Бамакодағы музыка фестиваліне сапар шегіп, Тинаривен ұжымының екі мүшесімен кездесті. 1999 жылы Тинаривеннің бірнеше мүшесі Францияға сапар шегіп, Ло’Жо тобымен бірге «Азавад» деген атпен өнер көрсетті. 2001 жылы Ансар Малидің Тин Эссако қаласында Ло’Жо және Бельгияның «Сфинкс» фестивалімен бірлесіп, Тинаривенді бас жұлдыз ретінде ұсынған «Festival au Désert» фестивалін ұйымдастырды. Бұл Тинаривеннің Солтүстік Африкадан тыс жарияланған алғашқы жазбасы болды. 2001 жылдан бері Тинаривен Еуропа, Солтүстік Америка, Азия және Австралияда үнемі гастрольдік сапарлар жасап келеді. Сондай-ақ 2001 жылдан бері ұжымға бірнеше жас туарег музыканттары қосылды, олар ескі мүшелер бастан өткерген әскери қақтығыстарды бастан кешпесе де, ұжымның көп буындық дамуына үлес қосты. Жаңа мүшелердің қатарында бас гитарист Эяду Аг Леше, перкуссияшы Саид Аг Аяд, гитарист Элага Аг Хамид және гитарист Абдалла Аг Ламида бар. 2007 жылғы «Aman Iman» («Су – өмір») альбомы бүкіл әлемде жарық көрді және Карлос Сантана, Роберт Плант, Боно, The Edge, Том Йорк, Крис Мартин, Генри Роллинс, Брайан Ино және TV on the Radio тобының мүшелері сияқты танымал жанкүйерлердің назарына ілікті. 2005 жылы Тинаривен BBC World Music сыйлығын алды, ал 2008 жылы Германияның беделді Praetorius Music Prize сыйлығына ие болды. Топтың 2009 жылғы «Imidiwan: Companions» альбомы Жан Пол Романның Тессалиттегі жылдам студиясында жазылды. Топ 2009 жылы Гластонбери фестивалінде өнер көрсетті.
2010 жылдан қазіргі уақытқа дейін
2010 жылы Тинаривен Оңтүстік Африкада өткен 2010 жылғы ФИФА әлем чемпионатының ашылу салтанатында Алжирді өкілдік етті және ұзақ американдық турнесін аяқтады. Топ 2011 жылы бесінші альбомын – Tassili-ді шығарды, оған Nels Cline, The Dirty Dozen Brass Band, сондай-ақ TV on the Radio тобынан Tunde Adebimpe және Kyp Malone арнайы қонақ ретінде қатысты. Альбомды Иэн Бреннан продюсерлік етті. Альбом 54-ші Грэмми сыйлығында «Үздік әлемдік музыка альбомы» номинациясын жеңіп алды. 2011 жылғы әлемдік турнесінде End of the Road фестивалі мен All Tomorrow's Parties концерттері болды. Тинаривен 2011 жылдың 29 қарашасында Colbert Report бағдарламасында Адебимпе мен Малоунмен бірге Tassili альбомынан екі ән орындады. Топ мүшелері Ибрагим Аг Альхабиб, Альхассане Аг Тухами және Эяду Аг Лече Кольбертпен аудармада сұхбаттасты. Олар 2012 жылдың қаңтарында Festival au Désert фестивалінде өнер көрсетті, онда сахнада Боно мен Басеку Куяте оларға қосылды. 2012 жылдың басында Тинаривеннің туған жері – Малидің солтүстігінде тағы бір туарег көтерілісі болды, Азавадты азат ету ұлттық қозғалысы тәуелсіздік жариялады және қысқа ғұмырлы, мойындалмаған Азавад мемлекетін құрды. Көтерілістегі тағы бір күш, радикалды исламист Ансар Дине тобы, аймақтағы халықтық музыканың болуын айыптап, Тинаривенді осы науқанда нақты нысана етті. Осы кезеңде Тинаривен Австралия мен Жаңа Зеландияға гастрольдік сапар жоспарлаған, бірақ қақтығыс салдарынан Ибрагим Аг Альхабиб пен Элага Аль Хамид Малиден шыға алмады. Lo'Jo тобының мүшелері WOMADelaide фестивалінде Тинаривенге сахнада қосылды. 2013 жылдың қаңтарында Ансар Дине ұлыларымен болған қақтығыста, Тинаривен мен оның музыкасын жамандаған олар, Абдалла Аг Ламида гитараларын сақтап қалуға тырысқанда ұрланды. Бірнеше аптадан кейін Тинаривен Аг Ламида босатылғанын және "қауіпсіз және еркін" екенін хабарлады. Аг Ламида тұтқында болған кезде Тинаривеннің басқа бірнеше мүшесі қақтығыстан қашып, АҚШ-тың оңтүстік-батысына уақытша қоныс аударды. Олар мұнда алтыншы альбомын – Emmaar-ды жазды. Жазу Калифорниядағы Джошуа-Три ұлттық паркінде өтті, онда Тинаривеннің туған жеріне ұқсас шөлдік орта бар. Emmaar 2014 жылы жарық көрді. Содан кейін Тинаривен Еуропа мен Солтүстік Америкаға гастрольдік сапарға шықты, бірақ топ жетекшісі Ибрагим Аг Альхабибсіз, ол соңғы саяси дағдарыстың салдарынан туған отбасылық мәселелерді шешу үшін Малиде қалуды жөн көрді. Басист Эяду Аг Лече музыкалық директордың рөлін алды, ал тур кезінде Аг Альхабибтің рөлін орындау үшін Ияд Абдеррахман есімді жаңа әнші/гитарист шақырылды. 2016 жылы топ жетінші альбомының бөліктерін жазу үшін Джошуа-Три ұлттық паркіне оралды. Elwan Францияда және Марокконың оңтүстігіндегі М'Хамид Эль Гизланның шалғай поселкесінде (Фестиваль Тарагальте үйі) жазылды. Альбом 2017 жылы жарық көрді және Мэтт Суини, Курт Вайл, Марк Лэнеган және Ален Йоханнес арнайы қонақ ретінде қатысты. Содан кейін Тинаривен Dengue Fever тобымен бірге Америкада гастрольдік турнеге шықты. Топ 2018 жылға дейін Еуропа, Азия, Австралия және Жаңа Зеландияда гастрольде болды, WOMADelaide фестивалінде тағы бір рет өнер көрсетті. Халықаралық турнеден кейін Тинаривен Малидің солтүстігіндегі өз үйіне орала алмады, себебі аймақтағы діни қақтығыстар мен исламист ұлыларынан келіп түскен қауіптер жалғасып жатты. Оның орнына топ Мароккоға көшіп, Батыс Сахара мен Мавритания арқылы бірнеше айлық саяхат жасады, жол бойындағы бірнеше аялдамаларда жергілікті музыканттармен бірлесіп жұмыс істеді және шөлде кемпинг жасағанда әндер жазды. Олардың сегізінші альбомы Amadjar Мавританияның Нуакшотт қаласының жанындағы ашық ауада мобильді жабдықтармен жазылды және 2019 жылы жарық көрді. Amadjar-да Ноура Минт Сеймали, Мика Нельсон, Кас МакКомбс, Стивен О'Мэлли және Уоррен Эллис арнайы қонақ ретінде қатысты. 2022 жылы Тинаривен өздерінің бірнеше бұрынғы альбомдарын жаңа форматта қайта шығару жобасын бастады. Бірінші ресми релиз Kel Tinariwen альбомы болды, ол топтың 1990 жылдардағы алғашқы жазбаларын жинады. Олардың тоғызыншы альбомы "Amatssou" Даниель Лануа продюсерлігімен 2023 жылдың мамырында жарық көрді. Тағы бір әлемдік турне Гластонбери фестивалінде өнер көрсетумен аяқталды.
Марапаттар
2012 жылы Тинаривен Songlines Music Awards сыйлығының «Үздік топ» аталымын жеңіп алды. 2012 жылы Тассили «Үздік әлемдік музыка альбомы» номинациясында «Грэмми» сыйлығын жеңіп алды. 2017 жылы Элван «Үздік әлемдік музыка альбомы» номинациясына «Грэмми» сыйлығына ұсынылды.