Кіріспе

Геометрияда, шеңбер ішінде қалыптасқан бұрыш – екі хорда шеңберде қиылысқанда пайда болатын бұрыш. Оны шеңбердегі екі берілген нүктеге тірелетін, шеңбердегі нүктедегі бұрыш деп те анықтауға болады. Басқаша айтқанда, шеңбер ішіндегі бұрыш – шеңбердің екі хордасының ортақ нүктесі арқылы анықталады. Шеңбер ішіндегі бұрыш теоремасы осы бұрыштың өлшемін сол доғаны қамтитын орталық бұрыш өлшемімен байланыстырады. Бұл теорема Евклидтің "Элементтер" еңбегінің 3-кітабындағы 20-ұсыныс ретінде келтірілген.

Айтылым

Жазылған бұрыш теоремасы бойынша, шеңберге ішкі жазылған θ бұрышы, сол шеңбердегі бірдей доғаны қамтитын 2θ орталық бұрыштың жартысына тең. Сондықтан, бұрыштың төбесі шеңберде әртүрлі орындарға жылжығанда бұрыш өзгермейді.

Қорытынды

Осыған ұқсас пікір бойынша, хорда мен оның қиылысу нүктесіндегі жанама сызық арасындағы бұрыш, хордаға сәйкес келетін орталық бұрыштың жартысына тең. Сондай-ақ, шеңберге жанама сызықтар туралы қараңыз.

Қолданбалар

Жазылған бұрыш теоремасы жазықтықтағы элементарлық Евклид геометриясының көптеген дәлелдемелерінде қолданылады. Теореманың ерекше жағдайы – Талес теоремасы, ол диаметрге сүйенген бұрыш әрқашан 90°-қа тең, яғни тік бұрыш болатынын көрсетеді. Теореманың салдары ретінде, шеңберге ішкі жатқан төртбұрыштардың қарама-қарсы бұрыштарының қосындысы 180°-қа тең; керісінше, егер төртбұрыштың қарама-қарсы бұрыштарының қосындысы 180°-қа тең болса, онда оны шеңберге сызуға болады. Мысалы, жазылған бұрыш теоремасы шеңберге қатысты нүктенің қуатына байланысты бірнеше теоремалардың негізі болып табылады. Бұдан әрі, ол екі хорда шеңберде қиылысқанда, олардың бөліктерінің ұзындықтарының көбейтінділері тең екенін дәлелдеуге мүмкіндік береді.