Ооидтер – тропикалық теңіздерде пайдалатын шағын, дөңгелек шөгінділер. Кальций карбонатынан тұрады, оолиттер мен пизоидтерге айналады. Геологиялық құрылымдар!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тропикалық аймақтағы жайлы теңіз түбінде қалыптасатын ұсақ шөгінді түйіршіктер.
Small sedimentary grain that forms on shallow tropical seabeds
Ооидтар – ұсақ (көбінесе диаметрі ≤2 мм), шар тәрізді, "қабықталған" (қабатталған) шөгінді түйіршіктер. Олар әдетте кальций карбонатынан тұрады, бірақ кейде темір немесе фосфат негізіндегі минералдардан да құралуы мүмкін. Ооидтар көбінесе теңіз түбінде, әсіресе жағалау бойындағы тропикалық теңіздерде (мысалы, Багама аралдары маңында немесе Парсы шығанағында) пайда болады. Қосымша шөгінділермен жабылғаннан кейін, осы ооид түйіршіктері бірігіп, оолит деп аталатын шөгінді тас түзеді. Оолиттер әдетте кальций карбонатынан тұрады және әктас тобына жатады. Пизоидтар ооидтарға ұқсас, бірақ диаметрі 2 мм-ден аспайды, көбінесе одан да ірі болады, мысалы, Чехиядағы Карлсбад (Карловы Вары) қаласының ыстық бұлақтарында кездесетін пизоидтар.
Ooids are small (commonly ≤2 mm in diameter), spheroidal, "coated" (layered) sedimentary grains, usually composed of calcium carbonate, but sometimes made up of iron or phosphate based minerals. Ooids usually form on the sea floor, most commonly in shallow tropical seas (around the Bahamas, for example, or in the Persian Gulf). After being buried under additional sediment, these ooid grains can be cemented together to form a sedimentary rock called an oolite. Oolites usually consist of calcium carbonate; these belong to the limestone rock family. Pisoids are similar to ooids, but are larger than 2 mm in diameter, often considerably larger, as with the pisoids in the hot springs at Carlsbad (Karlovy Vary) in the Czech Republic.
Құрылу
Ооид ядроның айналасында концентрлі қабаттар тізбегі ретінде қалыптасады. Қабаттарда радиалды, жанама немесе кездейсоқ орналасқан кристалдар болады. Ядро қабық сынығы, кварц түйіршігі немесе кез келген басқа кішкентай сынық болуы мүмкін. Көптеген қазіргі ооидтар арагониттен тұрады, ол кальций карбонатының бір түрі; кейбіреулері жоғары магнийлі кальциттен, ал кейбіреулері екі минералды (кальцит пен арагонит қабаттарынан) құралған. Ежелгі ооидтар кальцитті болуы мүмкін, бастапқыда кальцит ретінде шөгіндірген (кальцитті теңіздердегідей) немесе арагонитті ооидтардың өзгеруі (неоморфты алмасу) нәтижесінде (немесе бастапқыда екі минералды ооидтардағы арагонит қабаттары) пайда болған. Молдик ооидтар (немесе кейінірек кальцит цементімен толтырылған қуыстар) жас және көне тау жыныстарында кездеседі, бұл ерігіш минералдың (әдетте арагониттің) алынып тасталғанын көрсетеді.
An ooid forms as a series of concentric layers around a nucleus. The layers contain crystals arranged radially, tangentially or randomly. The nucleus can be a shell fragment, quartz grain or any other small fragment. Most modern ooids are aragonite, a polymorph of calcium carbonate; some are composed of high magnesium calcite, and some are bimineralic (layers of calcite and aragonite). Ancient ooids can be calcitic, either originally precipitated as calcite (as in calcite seas), or formed by alteration (neomorphic replacement) of aragonitic ooids (or the aragonite layers in originally bimineralic ooids). Moldic ooids (or molds later filled in by calcite cement) occur in both young and ancient rocks, indicating the removal of a soluble polymorph (usually aragonite).
Түрлілігі
Ооидтардың кальцитті немесе арагонитті болуы кристалдық құрылымдағы стронций/кальций алмасуымен байланыстырылуы мүмкін. Бұл кейбір жағдайларда теңіз ортасындағы температураның өзгеруіне байланысты екені көрсетілді, ол тұздылық деңгейіне әсер етеді, ал бұл өз кезегінде алмасу процесін жеңілдетеді. Теңіздік кальцитті ооидтар әдетте кальцит теңіз кезеңдерінде, әсіресе ордовик және юра кезеңдерінде қалыптасқан. Бұл теңіздердің геохимиясы теңіз түбінің кеңеюімен және Mg/Ca арақатынасының өзгеруімен шартталған. Төмен Mg/Ca арақатынасы төмен магнийлі кальциттің түзілуіне жағдай жасайды.
Whether ooids become calcitic or aragonitic can be linked to strontium/calcium substitution within the crystalline structure. This has been shown in some examples to be due to temperature fluctuations in marine environments, which affects salinity levels, which in turn facilitate the substitution. Marine calcitic ooids were typically formed during calcite sea intervals, especially during the Ordovician and the Jurassic Periods. The geochemistry of these seas was a function of seafloor spreading and fluctuating Mg/Ca ratios. Low Mg/Ca ratios favor the precipitation of low magnesium calcite.
Өсу режімі
Радиалды кристалдары бар ооидтар (мысалы, Ұлы тұзды көлдегі арагониттік ооидтар, Юта, АҚШ) радиалды кристалдардың торына иондардың қосылуы арқылы өседі. Тангенциалды (әдетте, ұсақ ине тәрізді) кристалдары бар ооидтардың өсу жолы одан да аз түсінікті. Олар шөгіндідегі немесе судағы ұсақ кристалдардан "қар добы" сияқты жиналуы мүмкін, немесе ооид бетінде кристалдануы мүмкін. Жоғары магнийлі кальцит (HMC) және төмен магнийлі кальцит (LMC) сияқты пышқыл арагониттің полиминералды шөгіндісінен аккреция (қар добы сияқты) арқылы өсу гипотезасы, тек арагонит инелерінің ооид қабығына қалай қосылатынын түсіндіруі керек. Тангенциалды және радиалды ооидтардың қабығы көптеген өте ұсақ өсу кезеңдерінен тұрады. Кейбір қазіргі (және ежелгі) ооидтарда қабаттар толық немесе жартылай болмайды және микротикалық (өте ұсақ дәнды) текстураға ие. Мұндай микритикалық ооидтарды сканерлі электрондық микроскопия арқылы зерттеу, кейінірек ұсақ цементпен толтырылған микробтық тесіктердің болуын жиі көрсетеді.
Ooids with radial crystals (such as the aragonitic ooids in the Great Salt Lake, Utah, US) grow by ions extending the lattices of the radial crystals. The mode of growth of ooids with tangential (usually minute needle like) crystals is less clear. They may be accumulated in a "snowball" fashion from tiny crystals in the sediment or water, or they may crystallize in place on the ooid surface. A hypothesis of growth by accretion (like a snowball) from the polymineralic sediment of fine aragonite, high magnesium calcite (HMC) and low magnesium calcite (LMC), must explain how only aragonite needles are added to the ooid cortex. Both in tangential and in radial ooids, the cortex is composed of many very fine increments of growth. Some modern (and ancient) ooids partially or totally lack clear layering and have a micritic (very fine grained) texture. Examination of such micritic ooids by scanning electron microscopy often shows evidence of microbial borings later filled by fine cement.
Өсу факторлары
Ооидтердің өсуіне бірнеше фактор әсер етеді: судың кальций карбонатымен қанығуы, ядролардың болуы, ооидтердің қозғалысы, су тереңдігі және микроорганизмдердің атқаратын рөлі.
There are several factors that affect ooid growth: supersaturation of the water with respect to calcium carbonate, the availability of nuclei, agitation of the ooids, water depth, and the role of microbes.
Оиммуляция
Кейде қазбалар ооидтардың құрамына еніп, көбінесе олардың ядросын құрайды. Осы тафономиялық процеске ооиммурация деп аталады (Уилсон және басқалар, 2021). Сынама немесе қабықтың айналында ооид қабығының қалыптасуы оны тозудан, сынықтарға бөлінуден және биоэрозиядан қорғайды. Ооиммурация сонымен қатар, әдетте ағыстармен шайылып кететін ұсақ органикалық қалдықтарды сақтап қалады.
Sometimes fossils are included in ooids, often forming the nuclei. This taphonomic process is termed ooimmuration (Wilson et al., 2021). The formation of the ooid cortex around the test or shell protects it from abrasion, fragmentation and bioerosion. Ooimmuration also retains fine organic remains that would ordinarily be winnowed away by currents.