Кіріспе
Өз денесінің эстетикалық қабылдауы, дене бейнесінің психологиялық, тарихи және әлеуметтанулық тұрғыдан қарастырылуы – адамның өз денесінің эстетикалық немесе сексуалдық тартымдылығын ойлау, сезіну және қабылдауы. Дене бейнесі түсінігі нейроғылым, психология, медицина, психиатрия, психоанализ, философия, мәдени және феминистік зерттеулер сияқты бірнеше салаларда қолданылады; бұл термин бұқаралық ақпарат құралдарында да жиі пайда болады. Бұл салалардың ешбірінде біртұтас келісімге келген анықтама жоқ, бірақ жалпы алғанда, дене бейнесі – адамның өзін қалай бағалайтыны, оның естеліктері, тәжірибесі, болжамдары және сыртқы түріне қатысты салыстырулары, сондай-ақ оның бойы, пішіні және салмағына қатысты жалпы көзқарастары – барлығының да әлеуметтік және мәдени идеалдармен қалыптасатыны айтылады. Дене бейнесінің мінезі теріс ("денеге қарсы"), оң ("денеге құрметті") немесе бейтарап болуы мүмкін. Өзін жаман сезінетін адам ұялып, кінәлі сезінеді және басқаларды өзінен әдемі деп санайды. 2007 жылғы Америкалық Психологиялық Ассоциацияның баяндамасында қыздар мен әйелдердің сексуалдық тартымдылыққа ұшырауының кеңінен таралуы әйелдерде дене бейнесіне байланысты алаңдаушылықты күшейтуге себеп болғаны анықталды. Австралия үкіметінің Сенат Тұрақты комитетінің бұқаралық ақпарат құралдарында балалардың сексуалдық тартымдылыққа ұшырауы туралы баяндамасында дене бейнесіне қатысты ұқсас нәтижелер келтірілген. Дегенмен, басқа ғалымдар бұл мәлімдемелердің нақты деректерге негізделмегеніне алаңдаушылық білдірді.
body image from a psychological, historical and sociological point of view
Body image is a person's thoughts, feelings and perception of the aesthetics or sexual attractiveness of their own body. The concept of body image is used in several disciplines, including neuroscience, psychology, medicine, psychiatry, psychoanalysis, philosophy, cultural and feminist studies; the media also often uses the term. Across these disciplines, there is no single consensus definition, but broadly speaking, body image consists of the ways people view themselves; their memories, experiences, assumptions, and comparisons about their appearances; and their overall attitudes towards their respective heights, shapes, and weights—all of which are shaped by prevalent social and cultural ideals. Body image can be negative ("body negativity"), positive ("body positivity") or neutral in character. A person with a negative body image may feel self conscious or ashamed and may feel that others are more attractive. A 2007 report by the American Psychological Association found that a culture wide sexualization of girls and women was contributing to increased female anxiety associated with body image. An Australian government Senate Standing Committee report on the sexualization of children in the media reported similar findings associated with body image. However, other scholars have expressed concern that these claims are not based on solid data.
Тарих
"Дене бейнесі" терминін алғаш рет австриялық невролог Пол Шилдер 1935 жылы жарық көрген "Адам денесінің бейнесі мен сыртқы түрі" атты кітабында қолданды. Тарихтың көп бөлігінде әлеуметтік жағдайды немесе байлықты көрсететін кез келген ерекшелік идеал саналды. Байлықтың тамақпен тарихи байланысы болғандықтан, тоқпақ денелі адамдар бай немесе ықпалды деп есептелді. Басқа аймақтарда мәдени құндылықтар мен сенімдер де дене бейнесіне зор әсер еткен. Мысалы, Хан әулеті кезінде таза тері мен қара шаш жоғары бағаланды, себебі ата-аналарыңнан келген терің мен шашыңды зақымдау – құрметсіздік саналды. Тарихтағы моральдық және мәдени құндылықтардың, сезімталдықтың эволюциясымен ізделіп келген қасиеттер үнемі өзгеріп отырады. Дегенмен, Голливуд, сән дизайнерлері және актрисалар сияқты мәдени тұлғалар да дене бейнесін қабылдауға ықпал етіп отырды. Бүгінде коммуникация технологиясының дамуының нәтижесінде, біз өзіміз туралы, өзімізді қалай бағалайтынымыз және денеміз туралы хабарларды қабылдап, түсіндіретін "ақпарат тарату платформасы" пайда болды. Әсіресе әлеуметтік желілер "мүкемел дене" туралы түсінікті өзгертіп, шаш, дене бітімі және тері түсіне қатысты қайшылы идеалдарды ұсынып отыр.
Әйелдер
Қыздар мен әйелдер үшін әлеуметтік құндылық әлі күнге дейін дене көрінісіне негізделген. Әйелдер "әлемнің барлық жерінде сыртқы келбеті бойынша – жасы, тері түсі, дене мөлшері сияқты факторларға қарай бағаланып, қысымға ұшырайды". Көптеген жарнамалар өз аудиториясында олардың қауіпсіздігін оятып, шешімдерді сату үшін ретушьталған суреттер, жыныстық нысанаға айналдыру және "әдеміліктің шындыққа сай келмейтін образын" насихаттайтын, дене бейнесіне, әсіресе әйелдер арасында, зиян келтіретін ашық хабарларды ұсынады. Денеге қанағатсыздық жасөспірім қыздарда жағымсыз көзқарас, зиянды ойлау мен жағымсыз әдеттерге әкеледі. Әйелдердің дене пішіні мен мөлшерінің идеалды болуына баса назар аудару жас әйелдерге психологиялық зиян келтіреді, олар бақытты болу үшін күтім жасауға, диетаға отыруға және хирургиялық араласуға бейім болады. "Колледж студенттері арасында тамақтану тәртібінің бұзылуының таралуы әсіресе жоғары, 24%-ға дейін жетеді". Қыздардың денеге қанағатсыздығы темекі шегудің көбеюімен және ересек жаста жыныстық қатынасқа деген қызығушылықтың төмендеуімен байланысты, бұл оларды косметикалық хирургия жасауға итермелеуі мүмкін. Әйелдер мен қыздарға "мәдениеттен туындаған дене қауіпсіздігінің салдарымен күресу" қатты қысым түсіреді. Көптеген адамдар "егер оларды сыртқы келбеті мен дене бітімі бойынша бағаламаса, өмірлері жақсырақ болар еді, себебі бұл өзін-өзі бағалаудың төмендеуіне, тамақтанудың бұзылуына, психикалық денсаулық проблемаларына және депрессияға әкеледі" деп мәлімдеді. Өздерін БАҚ-тағы суреттермен салыстыратын әйелдер өздерінің шын мәнінде артық салмақта екенін ойлайды. Бұның бір себебі – "медиадағы идеалданған суреттер көбінесе компьютерлік манипуляцияға ұшырайды, мысалы, жамбасты арықтау және бұлшықет тонусын арттыру сияқты әдістер қолданылады. Нәтижесінде шығатын суреттер биологиялық шындыққа негізделмеген, қол жеткізе алмайтын 'эстетикалық кемелділікті' көрсетеді". Жасөспірім қыздарда анорексия және булимия сияқты тамақтану тәртібінің бұзылуының көрсеткіштері бірте-бірте артып келеді. Ұлттық тамақтану тәртібінің бұзылуы қауымдастығының мәліметінше, тамақтану тәртібінің бұзылуымен ауыратын адамдардың 95%-ы 12 мен 26 жас аралығындағылар, ал анорексия жасөспірімдер арасында үшінші орында тұр. "Әдемілік туралы мәдени хабарлар (яғни, ол қандай, оны қалай жетілдіру керек және оның сыйақысы қандай болады) көбінесе әйелдер туралы БАҚ бейнелері арқылы жасырын түрде жеткізіледі". Дегенмен, басқа зерттеушілер БАҚ әсері парадигмасының талаптарын жоққа шығарды. Мысалы, Кристофер Фергюсон, Бенджамин Уайнегард және Бо Уайнегардтың мақаласында, әріптестік әсерлер денеге қанағатсыздықты тудыру үшін БАҚ әсерінен гөрі әлдеқайда ықтимал, ал БАҚ әсеріне артық мән берілген. Көптеген әйелдер "салмақ туралы сөйлеуге" (адамның салмағына байланысты дене пішіні туралы жағымсыз пікір білдіру) қатысады, бұл салмаққа қанағатсыздық, денеге бақылау және денеге ұялумен байланысты. Басқалардың салмақ туралы сөйлегенін естіген әйелдер де денесіне қанағатсыздық пен кінә сезіміне тап болуы мүмкін. Монтеат пен МакКейб әйелдердің 44%-ы жеке дене мүшелеріне де, денелеріне де жағымсыз сезімдер білдіретінін анықтады. Америкада жас еркектердің 37,7%-ы және американдық қыздардың 51%-ы өз денелеріне қанағаттанбайды. Америкада диета индустриясы жылына шамамен 40 миллиард доллар табады. Гарвард университеті 2000 жылы жариялаған зерттеуде (Fat Talk, Harvard University Press) жасөспірім қыздардың 86%-ы диетада отыратынын немесе диетада отыру керек деп санайтынын көрсетті. Тіпті кішкентай балалар арасында да диетаға отыру кең таралған: 9 және 10 жасар қыздардың 51%-ы диетада отырғанда өзін жақсы сезінеді. Dove компаниясының зерттеуіне сәйкес, әйелдердің 4%-ы ғана өзін әдемі деп санайды. Нәтижесінде, АҚШ Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер департаменті әйелдердің 91%-ы денесімен қанағаттанбайтынын, ал 40%-ы кемшіліктерін түзету үшін косметикалық хирургия жасауды қарастыратынын хабарлады. Зерттеулер көрсеткендей, еркектердің денесіне сын көзбен қарауына ең көп әсер ететін олардың еркек достары, оның ішінде ой-пікірлері бірдей адамдар немесе олар құрметтейтін, шамамен бір жастағы адамдар, романтикалық серіктестерге, әйел достарына немесе әкелеріне немесе ағаларына қарағанда. Жасөспірімдердің 18%-ы өз салмағы мен дене бітіміне алаңдаушылық білдірді (Malcore, 2016); 29%-ы жиі өз сыртқы келбеті туралы ойлады. Кейбір респонденттер басқалардың денесіне қатысты жағымсыз пікірлерінің өзіне әсер еткенін де мойындады. 53% ұлдар жарнаманы "жақсы көрінуге қысым жасайтын маңызды көз" деп атады, бірақ әлеуметтік желілер (57%) және достар (68%) одан да көп әсер етті, ал атақты адамдар (49%) аздап аз ықпалды болды. Жасөспірім ұлдардың 22%-ы БАҚ бейнелеген идеалдарға ұмтынуға болатынын ойлады, ал 33%-ы оларды денсаулыққа пайдалы деп санады. Бұлшықетті денесі бар, проблемаларды жұдырықтарымен шешетін жауынгерлердің бейнесін көрген ұлдар агрессия мен бұлшықеттердің еркектікке қажетті екенін түсіне алады. Кореялықтардың бойы мен денесінің мөлшері батыстықтарға қарағанда кішірек екенін ескермейтінін атап өткен жөн. АҚШ пен Оңтүстік Кореяны салыстыратын зерттеуде, оңтүстік кореялық еркектер мен американдық еркектердің арасында кореялық еркектер әлеуметтік желілерді пайдаланумен байланысты дене бейнесіне көбірек алаңдайды. Жасөспірім ұлдар экстремалды жаттығулар мен салмақ көтерумен айналысуы мүмкін, бұлшықет массасын арттыру үшін қосымша заттар мен стероидтарды қолдануы мүмкін. 2016 жылы 10,5% бұлшықеттерді арттыратын заттарды қолданғанын мойындады. Әдеттегі еркектік идеяларын қолдайтын еркектерге қосымша бұлшықеттер қажет болуы мүмкін. Бұлшықет пен еркектік арасындағы байланысты антикалық дәуірге дейін табуға болады. Белдемесі тар, әйелге тән қатынасы бар (WHR) еркектер өзін аз сезінеді және жоғары, еркектік WHR-ға қарағанда денелік өзін-өзі бағалау мен тиімділіктері төмен екенін хабарлайды.
Жыныстық айырмашылықтар
Денеге қанағатсыздық әйелдерде жиірек кездеседі, бірақ еркектерге де оның кері әсері күшейіп келеді. Ерлер мен әйелдердің дене бейнесін уақыт өте келе және жас бойынша бағалаған лонгитюдтік зерттеуде, әйелдер дене бейнесіне қанағатсыз екенін жиірек айтса да, еркектер өздерінің физикалық келбетіне әйелдерге қарағанда көбірек мән берді. Бұл айырмашылық ең жасөспірімдерде күштірек байқалды. Бұл қарама-қайшылықты түсіндірудің бір теориясы – әйелдер бұқаралық ақпарат құралдарының сынына дағдыланып, сезімталдығын жоғалтқан. Зерттеулер көрсеткендей, әйелдер жасы ұлғайған сайын дене бейнесіне қатысты көзқарастары жақсарады, ал еркектерде бұл көрсеткіш шамалы өзгерді. Тағы бір пікір бойынша, "әйелдер еркектерге қарағанда өз сыртқы келбетіне психологиялық тұрғыдан әлдеқайда көп мән береді. Сонымен қатар, әйелдердің дене бейнесіне деген алаңдаушылығы олардың күнделікті өміріне үлкен әсер етеді". Ерлер мен әйелдер жасы ұлғайған сайын дене бейнесінің мағынасы өзгереді. Зерттеулер көрсеткендей, жас өскен сайын физикалық келбетке берілетін мән төмендейді.
Салмағы
Салмақ жоғалтуға деген құштарлық дене бейнесінің нашарлауымен тікелей байланысты. Кашубек Уэст және авторлар тобы хабарлағандай, салмақ жоғалтуды қалайтын ерлер мен әйелдерді ғана қарастырғанда, дене бейнесіндегі жыныстық айырмашылықтар жоғалады. Наоми Вольф өзінің "Әдемілік мифі" атты кітабында былай деп жазды: "Отыз үш мың әйел американдық зерттеушілерге кез келген басқа мақсатқа қол жеткізуден гөрі, он-он бес фунт салмақ жоғалтуды артық көретіндерін айтты". Журналист Мариса Мелцер сияқты көптеген адамдар қазіргі заманғы әдемілік стандартын анорексиялық жұқалық деп сипаттауға тырысады, бұл табиғи адам денесін көрсете алмайтын денсаулыққа зиянды идея: "Бұрын ешқашан 'мүкел' дене біздің нақты дене бітімімізбен осы деңгейде қайшы болған емес". Дегенмен, бұл көрсеткіштер салмағы қалыпты немесе дені сау адамдардың, шын мәнінде артық салмақтағылар арасындағы айырмашылықты, сондай-ақ өздерін артық салмақты деп қате санағандар мен дұрыс санағандар арасындағы айырмашылықты ажыратпайды. 1997 жылдан кейінгі зерттеулер көрсеткендей, американдық ересектердің шамамен 64% артық салмақта. Егер "Психология бүгін" журналындағы зерттеудегі әйелдердің 56% және еркектердің 40% қанағаттанбаушылық деңгейі жарияланғаннан бері өзгермесе, онда бұл көрсеткіштер тіпті төмен болуы мүмкін: өйткені, кейбір адамдар өздерін артық салмақты деп ойласа да, олардың саны денелеріне қанағаттанбаған, бірақ оны көрсетпейтін адамдардан кем. Кейбіреулер салмақ жоғалтуға қоғамдық қысым, зиянды салдарларына қарамастан, "семіздік эпидемиясы" деп аталатын кең таралған құбылысты азайтып отыр деп санайды. Артық салмақты балалар кемсітушілікке ғана емес, сонымен қатар денеге қанағатсыздық, өзіне сенімсіздік, әлеуметтік оқшаулану және депрессияға ұшырайды. Балаға деген жағымсыз көзқарас салдарынан ол бала кезінен бастап ересекке дейін эмоционалды және физикалық аурулардан зардап шегуі мүмкін.
Жарыс
Ашық терінің моральдық ізгілікпен байланысы кем дегенде орта ғасырларға дейін жетеді және Атлант мұхитының құл саудасы кезінде күшейді. Орта ғасырлардағы барлық нәсілдер ақ нәсілден шыққан деген теория, ақ денелер мен сұлулық идеалдарын «нормальділік» және басқа да нәсілдік фенотиптермен қатар қоюдың ұзаққа созылған себебі болды. 1960 жылдардағы «Қара әдемі» қозғалысы осы көзқарасты жоюға тырысты. Мода индустриясында қара нәсілді әйелдердің жетіспеушілігі афроамерикандық әйелдердің дене бейнесіне қатысты мәселелерге әкеліп соқты. Алайда, 2003 жылы жасалған тәжірибеде ақ, қара және азиялық студенттерге ақ, қара және азиялық әйелдердің үш суреті көрсетілді. Зерттеу нәтижесінде азиялық және ақ нәсілді әйелдердің денеге қанағатсыздығының деңгейі шамалас болса, қара нәсілді әйелдер өз сыртқы түріне қанағатсыздық білдіргені аз болды. Бұл тұжырымдар, қара нәсілді әйелдердің өзін-өзі бағалау деңгейі ақ немесе азиялық әйелдерге қарағанда жоғары екенін көрсеткен бұрынғы зерттеулермен сәйкес келеді. Бір зерттеуде шығыс азиялық әйелдердің ақ нәсілді әйелдерге қарағанда өз денелеріне көбірек қанағаттанғаны анықталды. Шығыс азиялық еркектер ақ нәсілді еркектерге қарағанда денелеріне қанағатсыздық білдіруі жиі. Батыс еркектері азиялық еркектерге қарағанда 30 фунтқа дейін бұлшық массасын қалайды. Керісінше, 2015 жылғы зерттеу гетеросексуал, лесбиян және бисексуал әйелдердің салмаққа қанағаттануында ешқандай айырмашылық жоқ екенін, сондай-ақ бұқаралық ақпарат құралдары, жыныстық серіктестер, достар немесе отбасы тарапынан жұқа болуға деген қысымда да ешқандай айырмашылық жоқ екенін көрсетті. Бұл зерттеулер гетеросексуал әйелдердің «жұқалық идеалды» (тартымдылықтың жұқа болумен тең екенін қабылданатын батыстық ұғым) ішкілендіруі мүмкін екенін, ал лесбиян және бисексуал әйелдерге қарағанда олардың ықтималдығы жоғары екенін көрсетті. Лесбиян және бисексуал әйелдер көбінесе басым дене мөлшері/пішіні идеалдарына сынды көзқарас білдірсе де, олар әлеуметтік қысымға сәйкес келуге тиіс екенін сезінеді. 2017 жылы жүргізілген зерттеуде Хенрикс Бек және Шимански лесбияндық мәдениеттегі лесбияндық гендерлік анықтама олардың денелеріне қанағаттанбауын немесе қанағаттануын анықтай алатынын мәлімдеді. Олар өздерін «әйелдік» деп санайтын лесбияндық әйелдердің денесіне қанағатсыздық сезінуінің ықтималдығы жоғары екенін, ал «бұтч» деп санайтындардың денелеріне дәстүрлі түрде қанағаттанғанын көрсетті. 2005 жылғы зерттеуге сәйкес, гей еркектер гетеросексуал еркектерге қарағанда дене бейнесіне қанағаттанбау, диетаға отыру және семіздіктен қорқу жиілігі жоғары. Гей еркектер мен гетеросексуал әйелдерді ерлердің жыныстық нысандастыруы осы топтарда тамақтану бұзылыстары мен стимуляторларға тәуелділіктің көбеюіне себеп болуы мүмкін екенін көрсететін бірнеше дәлелдер бар. Бисексуалдар дене бейнесін зерттеуде тарихи түрде назардан тыс қалды, олар гей/лесбияндық деп жіктеліп немесе мүлдем ескерілмеді.
Мода өнеркәсібі
Әйелдерге бағытталған сән журналдары жұқа болуды және диета ұстауды сырттай ұсынады, ал жасөспірімдер олардан әдемілік және сән туралы кеңес алуға көп жүгінеді. "Seventeen" журналында сыртқы түріне арналған мақалалардың саны ең көп болды; қыздардың 69%-ы оның олардың идеалды дене пішіндеріне әсер еткенін мәлімдеді. Жарнамалардың 50%-ы да өнімдерді сату үшін сұлулыққа сәукелдестірілген. АҚШ-тың Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер департаментінің мәліметінше, жасөспірім қыздардың 90%-ы сыртқы түрін өзгерту қажеттігін сезінеді, ал 10 жастағы балалардың 81%-ы қалыңдау болудан қорқады. Сонымен қатар, 65%-ы бейнеленген денелердің тым жұқа екенін айтса, 62%-ы өздерінің агенттіктердің салмақ тастауды немесе дене пішінін өзгертуді талап еткенін хабарлады.
Денеге оң әсер етуді ынталандыруға арналған әрекеттер
Түрлі елдер модельдерді қорғау және денсаулырақ дене бейнесін қалыптастыру үшін қадамдар жасады. Ұлыбритания мен АҚШ әлеуметтік білім беру кампанияларын жүргізді. Испания, Италия, Бразилия және Израиль модельдерге 18.5-тен төмен ИМТ-мен жұмыс істеуге тыйым салады. Франция да ең жұқа модельдерді жұмысқа алуға тыйым салады және олардың денсаулығын растау үшін медициналық анықтама талап етеді. Бірақ тұтынушылардың цифрлық ретушьтау техникаларын білуі әлі белгісіз. Францияда айыптан қашуға ниеттенген компаниялар, егер сурет жақсарту үшін өңделген болса, оны белгілеуі керек. Жақында Kering және LVMH конгломераттары «енді АҚШ-тың 2-ден кіші өлшемдегі модельдерді жалдамайтындарын» жариялады. Сонымен қатар, көптеген елдердің орташа дене бітіміне сәйкес келмейтін ең кішкентай киім өлшемін жариялау «өте жұқа дене бітімі – «идеал» деген хабарды таратуда». Үлкен өлшемді модельдер бірте-бірте басты ақпарат құралдарында көріне бастады, бұл дене бейнесін жақсартуға көмектеседі. Белгілі үлкен өлшемді модельдердің қатарында танымал Lane Bryant сауда желісінің беті болған Эшли Грэм және іш киімдер мен купальниктер сауда желісі Aerie-нің ролі болған Искра Лоуренс бар. Кристиан Сириано Нью-Йорк әсемдік апталығындағы көрсетілімдеріне бес үлкен өлшемді модельді шақырды. Сириано үлкен өлшемді актриса Лесли Джонсқа көйлек тіккеннен кейін әлемдік жаңалықтарға енді. Сән индустриясындағы үлкен өлшемді киімнің жетіспеушілігі #PlusIsEqual қозғалысына жол ашты. Forever 21 және ASOS сияқты желілік брендтер үлкен өлшемді өнімдерді ұсынды. Басқа брендтерге Виктория Бекхэм кіреді, ол XXXL-ге дейінгі өлшемдердегі желілік киімдерді шығаруды жоспарлап отыр, сондай-ақ Nike, ол өзінің үлкен өлшемді коллекциясын 1X-тен 3X-ке дейін кеңейтті. «Плюс-сайма» терминінің қажетсіз таңбалауға себеп болатынына байланысты сынға жауап ретінде Kmart сандық өлшемдерін «әдемі» және «керемет» сияқты оң белгілермен ауыстырды. Модельдер Instagram-ды «өзіне сенуді ынталандыруға, денеге қара сөз айтушыларға қарсы күресуге және өзінің сымбатын көрсетіп, көптеген селфилерді жариялауға» арналған құрал ретінде пайдаланды. АҚШ-та үлкен өлшемді модельдер тобы #DearNYFW кампаниясын іске қосты, ол сән индустриясының олардың денелеріне қатысты «зиянды көзқарасына» бағытталған. Бұл қозғалыс түрлі әлеуметтік желілерде таратылды, басқа модельдер өз тәжірибелерін бөлісу үшін хэштегті пайдаланды, американдық сән индустриясын «денсаулыққа басымдық беруге және подиумда әртүрлілікті құрметтеуге» көндіруді үміттенеді. Денеге оң көзқарас қалыптастырудың тағы бір тәсілі – фоторетушьтауға қарсы наразылық білдіру. 2014 жылы Aarie Real кампаниясы «жарнамалық таралымдар мен брендтік суреттерде әдетте өңделіп тасталатын ішек бүктемелері, арасы жоқ жамбастар және басқа да «кемшіліктер» көрсетілетінін» уәделеді.
Әлеуметтік желілер
Әдемілік стандарттары әлеуметтік желілер арқылы күштетіліп, қалыптастырылуда. Пайдаланушылар басқалардың өмірі туралы хабарламаларға, жазбаларға және фотосуреттерге үнемі тап болады. Әлеуметтік желілерде контент құру мен басқару мүмкіндігі болғанымен, онлайн ортада дәстүрлі бұқаралық ақпарат құралдары таратып келген әдемілік стандарттары сақталып қалды. Әлеуметтік желілерге және суреттерге шамадан тыс араласу сұлулық туралы қол жеткізе алмайтын идеяларға әкелуі мүмкін. Инфлюенсерлер мен жұлдыздар медициналық процедуралардың көмегімен сыртқы келбеттерін өзгертеді. Мысалы, "толған ерін" тренді бірнеше жыл бұрын пайда болды және жұлдыздармен жарнамаланды, нәтижесінде 2000 жылдан бері ботокс процедуралары 759%-ға өсті. Әлеуметтік желілердегі қолданбаларға жасалған халықаралық зерттеуде, негізінен Facebook, Instagram және Snapchat сияқты фотоға негізделген әлеуметтік желілер, фотоға негізделмеген әлеуметтік желілерге қарағанда ерлердің дене бейнесіне теріс әсер ететіні анықталды. Флоридадағы денсаулық сақтау тәжірибесінің тағы бір зерттеуі "әйелдердің 87%-ы және ерлердің 65%-ы өз денелерін әлеуметтік және дәстүрлі медиада көріп отырған суреттермен салыстырады" деген қорытынды жасады. Сондай-ақ, пайдаланушылар денелерін өзгерткен жағдайда оларға көбірек назар аударылатынын сезінеді. Ал "селфи" адамдардың өз денелерін және басқаларды сынау үшін пайдаланатын құралы. Facebook және Snapchat пайдаланушыларға көрініс пікірлері мен қауымдық қабылдауды көрулер, пікірлер және ұнатулар саны арқылы алуға мүмкіндік береді. Әлеуметтік желілерді пайдаланушылар көбінесе өмірінің жарқын тұстарын ғана көрсетеді, Common Sense Media жүргізген сауалнамада 22%-ы жазбаларына назар аударудың жоқтығына немесе күткен назарды алмауына байланысты жаман сезінетінін айтты. Royal Society for Mental Health жүргізген зерттеуде Instagram ақыл-денсаулығына ең зиянды деп танылды. Snapchat және Facetune сияқты дене мен бет пішінін өңдеуге арналған қолданбаларды жиі пайдалану дене дисморфиясының себебі болуы мүмкін. Денеге әсер ететін сүзгілері бар әлеуметтік желілердегі қолданбалар дене бейнесіне қатысты мәселелерге, көбінесе тамақтану бұзылыстары мен дене дисморфиясына әкелуі мүмкін. Жақында "Snapchat дисморфиясы" деген термин Snapchat сүзгілері арқылы өңделген нұсқаларына ұқсау үшін операция сұраған адамдарды сипаттау үшін қолданыла бастады. Көптеген пайдаланушылар әлеуметтік желілерге жариялайтын портреттерін цифрлық түрде өңдейді. Renfrew Center Foundation жүргізген зерттеуге сәйкес, 18-35 жас аралығындағы ерлердің 50%-ы және әйелдердің 70%-ы суреттерін жүктеу алдында өңдеген. Сауалнамаға қатысушылардың 35%-ы тартымсыз фотосуреттерге белгіленуден алаңдайды, ал 27%-ы онлайн режиміндегі сыртқы келбетіне алаңдайды. Бұл "салмақ және дене туралы кінә сезімін тудыратын тіл мен диетаға отыруды насихаттау" арқылы көрінеді. Жас әйелдерге өзін-өзі күтудің бір түрі ретінде шектеулі диеталарды насихаттау "көбірек тәртіпсіз тамақтануға" әкелуі мүмкін. Бұл қозғалыстың мақсаты мектептерге білім беру ресурстарын ұсыну арқылы денеге деген сенімділікті арттыру және бұқаралық ақпарат құралдары, бизнес және диета индустриясын әртүрлі дене пішіндері мен өлшемдерін қолдауға көндіру болды. Сондай-ақ, пайдаланушылардың әлеуметтік желілердің алдамшылығын көрсету үшін пайдаланған "өзгеріс суреттерін" жарнамалауға тырысты. Eating Disorder Hope Pro Recovery Movement-ті іске қосты, бұл Twitter-дегі тікелей эфирдегі әңгіме, ауруларға өзін-өзі сүюді және оң дене бейнесін қалпына келтіруді ұстануға шақыру. Project HEAL #WhatMakesMeBeautiful атты кампанияны ұсынды, оның мақсаты сыртқы түрінен басқа да құнды қасиеттерді атап өту.
Өлшем
Дене бейнесін бағалау үшін қатысушыдан қазіргі және идеалды дене пішінін бірнеше суреттер арқылы бағалау сұралады. Бұл екі бағалаудың айырмасы денеге қанағаттанбаушылық деңгейін көрсетеді. Қазіргі таңдағы дене бейнесін өлшеуге 40-тан астам "әдіс" қолданылады. Бұл әдістердің бәрін үш санатқа бөлуге болады: дене пішінін таңдау, бейне проекциялау техникалары және сауалнамалар. Дене бейнесін өлшеудің көптеген әртүрлі тәсілдері болғандықтан, мағыналы зерттеу нәтижелерін жасау қиын. Дене бейнесін өлшеу кезінде гендер, этникалық топ, мәдениет және жас сияқты көптеген факторларды ескеру қажет.
Санаты бойынша рейтинг шкалалары
Дене бейнесін бағалаудың бір жолы – дене пішінін бағалау шкалалары. Бұл шкалалар дене пішіндерін жіңеден бұлшықеттіге немесе жіңеден семізге дейін сатылайды. Сараптамаға қатысушыдан қазіргі өз денесін ең жақсы бейнелейтін және сондай-ақ идеалды немесе қалаған денесін бейнелейтін суретті көрсетуі сұралады. Дене пішінін бағалау шкалаларында бейнеленген денелер қолмен салынған силуэттер, компьютерлік суреттер немесе фотосуреттер түрінде болады.
Видео проекциялау техникасы
Бір зерттеуде әрбір қатысушыға өзінің салмағы артқан немесе азайған суреттерінің сериясы көрсетілді. Әрбір қатысушыдан суреттерге жауап беруі сұралып, олардың сескену және көзді жұмып қағу реакциялары өлшенді. "Объективті психофизиологиялық өлшемдер, мысалы, әсерге байланысты сескену және көзді жұмып қағу реакциясы, хабарлау қателігіне аз бейім."
Сұрақнамалар
BASS – көп өлшемді денемен өзіндік қатынастар сауалнамасының 9 элементтен тұратын кіші өлшемі. Ол -2-ден +2-ге дейінгі бағалау шкаласын пайдаланады және сегіз дене бөлігі мен қасиеттерін, сондай-ақ жалпы сыртқы түрін (бет, шаш, төменгі торс, ортаңғы торс, жоғарғы торс, бұлшықет тонусы, бой және салмақ) бағалайды. Сауалнамалардағы жауаптар әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, "Азия және Африка мәдениеттеріндегі адамдар арасында сұрақтарға келісуге бейімділік (ARS) немесе сауалнама сұрақтарымен келісу тенденциясы көбірек кездеседі".
Денелік өзін-өзі қабылдау жаттығуы
Дене шынықтыру ағзамызға миға эндорфин бөлінуіне көмектеседі, бұл адамның көңіл-күйін жақсартады. Адамдар айнаға қарағанда кейде өз денелерін физикалық және психикалық денсаулықта көргісі келеді; бұл – өзіне қатысты пікір қалыптастыру. Адамдар өз дене мөлшеріне қанағаттанбай, арық денелердің сұлуландырылған бейнелерімен жиі кездеседі, соның салдарынан өз дене мөлшерін жоғары бағалайды, бұл өзіне сенімсіздікке және депрессияға алып келуі мүмкін. Жақындағы зерттеулер көрсеткендей, арық денелердің бейнелеріне ұдайы тап болу мидағы дене мөлшерін бейнелейтін визуалды қабылдау механизмдерін қайта баптауға әкелуі мүмкін, нәтижесінде адамдар өз денелерін, соның ішінде басқалардың денелерін де, шындығындағысынан ауыр деп қабылдайды, бұл визуалды бейімделу деп аталады. Өз денелеріне қанағаттанбаған адамдар көбінесе ерекше арық денелерге көңіл бөледі, бұл кейіннен көрілген денелердің мөлшерін одан да асыра бағалауға себеп болады деген дәлелдер бар. Сонымен қатар, бұлшықет дисморфиясымен күресетін, әсіресе жас еркектер сияқты, өздерінің бұлшықеттерін жеткіліксіз бағалайтын адамдарда да ұқсас механизм жұмыс істеуі мүмкін. Бұл толыққанды түсіндірілмесе де, зерттеушілер 6 апта бойы дене шынықтырумен айналысқан адамдардың дене бейнесіндегі өзгерістерді байқауға тырысты. 6 апта соңында зерттеушілер қатысушылардың көңіл-күйінің жақсарғанын анықтады.