Кіріспе
Мемлекетаралық жеке инвестиция туралы шарт. Екіжақты инвестициялық шарт (БІТ) – бір мемлекеттің азаматтары мен компанияларының екінші мемлекеттегі жеке инвестицияларының шарттары мен тәртібін белгілейтін келісім. Осындай инвестициялар тікелей шетелдік инвестиция (ТШИ) деп аталады. БІТ сауда келісімдері арқылы жасалады. БІТ-тің XIX ғасырдағы алғашқы нұсқасы – «достық, сауда және теңіз қатынасы туралы шарт» (FCN) болды. Мұндай шарттар екінші дүниежүзілік соғыстардан кейін дамыған елдердің дамушы елдердегі инвестицияларын экспроприациядан қорғау қажеттілігінен туындады. Көптеген БІТ-тер бір келісуші мемлекеттің инвесторы екінші келісуші мемлекеттің аумағында жасаған инвестицияларына бірқатар кепілдіктер береді, олар әдетте әділ және тең қарау, экспроприациядан қорғау, қаражатты еркін аудару, толық қорғау және қауіпсіздікке жатады. Көптеген БІТ-тің ерекшелігі – олар дауларды шешудің баламалы механизмін көздейді, осы арқылы БІТ бойынша құқықтары бұзылған инвестор қабылдаушы мемлекеттің соттарына жүгінудің орнына, халықаралық төрелікке, көбінесе Инвестициялық дауларды реттеудің халықаралық орталығы (ICSID) тұсында жүгіне алады. Бұл процеске инвестор-мемлекеттік дауларды реттеу (ISDS) дейді. Әлемдегі алғашқы БІТ 1959 жылдың 25 қарашасында Пәкістан мен Германия арасында қол қойылды. Қазіргі таңда 2500-ден астам БІТ күшінде, олар әлемнің көптеген елдерін қамтиды. Соңғы жылдары екіжақты инвестициялық шарттар мен артықшылықты сауда келісімдерінің саны күрт өсті, дерлік барлық ел кем дегенде біреуіне мүше. Әсерлі капитал экспорттаушы мемлекеттер әдетте өздерінің «үлгілік» мәтіндері негізінде (мысалы, Үндістанның немесе АҚШ-тың үлгілік БІТ-і) БІТ келісімдерін жүргізеді. Экологиялық талаптар халықаралық инвестициялық келісімдерде, соның ішінде БІТ-терде де жиі кездеседі. Инвестицияларды қорғаудың мазмұндық стандарттарын реформалауға бағытталған күш-жігердің бір бөлігі ретінде мемлекеттер жаңа БІТ-теріне реттеу құқығын енгізуге тырысады. БІТ сондай-ақ тараптар келісім бойынша БІТ-тің қолданыс аясынан шығарылатын салалардың тізімін де қарастыруы мүмкін.
A bilateral investment treaty (BIT) is an agreement establishing the terms and conditions for private investment by nationals and companies of one state in another state. This type of investment is called foreign direct investment (FDI). BITs are established through trade pacts. A nineteenth century forerunner of the BIT is the "friendship, commerce and navigation treaty" (FCN). This kind of treaty came in to prominence after World Wars when the developed countries wanted to guard their investments in developing countries against expropriation. Most BITs grant investments—made by an investor of one Contracting State in the territory of the other—a number of guarantees, which typically include fair and equitable treatment, protection from expropriation, free transfer of means and full protection and security. The distinctive feature of many BITs is that they allow for an alternative dispute resolution mechanism, whereby an investor whose rights under the BIT have been violated could have recourse to international arbitration, often under the auspices of the International Centre for Settlement of Investment Disputes (ICSID), rather than suing the host State in its own courts. This process is called investor state dispute settlement (ISDS). The world's first BIT was signed on November 25, 1959 between Pakistan and Germany. There are currently more than 2500 BITs in force, involving most countries in the world. and in recent years, the number of bilateral investment treaties and preferential trade agreements, in particular, has grown at a torrid pace; practically every country is a member of at least one. Influential capital exporting states usually negotiate BITs on the basis of their own "model" texts (such as the Indian or U. S. model BIT). Environmental provisions have also become increasingly common in international investment agreements, like BITs. As part of the effort to reform substantive standards of investment protection, states have sought to introduce the right to regulate into their new BITs. A BIT may also provide for lists of excluded industries which the parties agree will not be covered by the BIT.
Сын
БІТ инвесторларға құқықтар береді, бірақ міндеттемелерді тек мемлекеттерге жүктейді. Мемлекеттердің БІТ негізінде қозғалған істерге алдын ала қарсылық білдіру жиілегенімен, ҮЕҰ-лар БІТ-тің негізгі мақсаты шетелдік инвесторларды қорғау екенін, ал қоршаған ортаны, еңбек құқықтарын, әлеуметтік қамтамасыздандыруды немесе табиғи ресурстарды қорғау міндеттемелері мен стандарттары ескерілмейтінін айтып, олардың қолданылуына қарсы шығып отыр. Сонымен қатар, мұндай ережелер келісілген кезде, олардың құрамы заң тұрғысынан өте кең және көбінесе болжамсыз болып келеді. Инвесторлардың қасақана жасаған әрекеттеріне жаза ретінде мемлекеттерге инвесторларға қарсы талаптар қоюға мүмкіндік беретін қарсы талап, инвестициялық құқықты теңгерімдеудің бір жолы болуы мүмкін.