Кіріспе

Череповец – Ресейдің Вологда облысындағы қала. Шереповец облыстың батысында, Шексна өзенінің (Волга өзенінің саласы) жағасында және Рыбинск су қоймасының жағалауында орналасқан. 2010 жылғы халық санауы бойынша халқы 312 310 адамды құрады, бұл оны облыстың ең халқы көп қаласы етеді.

Этимология

"Череповец" сөзінің шығу тегі жергілікті тарихшылар арасында көп талқылау тудырады. Бір дерек бойынша, қала "череп" (кепшек) сөзінен атын алған деседі. Көне заманда Шексна және Ягорба өзендерінің қосылған жеріндегі төбеде Велес құдайына арналған язык құрмет орны болған. Төбенің үстіңгі бөлігі "кепшек" деп аталған. Тағы бір болжамға сәйкес, "Череповец" сөзі Шексна жағалауында қоныстанған "Весь" (весь) тайпасының атынан шыққан. Осы дерек бойынша, жергілікті тұрғындардың тілінде "Череповец" – "Вептердің балық төбесі" деген мағынаны білдіреді.

Тарих

Шереповец қаласының негізін салу дәстүрлі түрде екі православие монахы – Феодосий мен Афанасийге жатқызылады. 1362 жылы олар Череповецтің Ресейдегі жаңару монастырына негіз салды, оның жанында Федосьево деген шағын ауыл пайда болды. Тарихшылар бұрынғы Федосьево ауылының қазіргі Шереповецтің орталығында орналасқандығын санайды. Шағын ауылды маңызды сауда, өндіріс және аймақтық көлік орталығына айналдыру үшін бірнеше ғасырлар қажет болды. Шереповецке 1777 жылы Екатерина II қала мәртебесін берді және ол Новгород губернаторлығының әкімшілік құрылымындағы жеке уезд орталығына айналды. 1810 жылы Мариинск каналы жүйесінің салынуы қаланың дамуына маңызды әсер етті. Мариинск каналы Шереповецті оңтүстікке қарай Волга өзенімен, ал батысқа қарай Балтық теңізімен байланыстырды. Ол кезде қала дамудың басында болатын, 1863 жылы оның халқы 3000 адамды құрады. Ұзақ жылдар бойы жеті жұмысшысы бар қалалық кірпіш зауыты Шереповецтегі жалғыз өнеркәсіптік кәсіпорын болды. Қаланың дамуы 1861 жылғы Емшілік реформасынан және кеме жасау өнеркәсібінің пайда болуынан кейін қарқынды жүрді. Қала тез арада ірі теміржол және су жолдарын байланыстыратын кеме жасау және логистикалық орталыққа айналды. 1915 жылы халық саны 10 000-ға жетті. Революциядан кейін, 1918 жылдың наурыз айында Новгород губернаторлығының шығыс уездері Шереповецке бағынған Шереповец губернаторлығы болып қайта аталды. Жаңа губернаторлық 10 жылдан кем уақыт өмір сүрді. 1927 жылы ол Ленинград, Новгород, Псков және Мурманск губернаторлықтарымен бірігіп, біртұтас Ленинград облысын құрады. 1937 жылдың қыркүйегінде бұрынғы Шереповец губернаторлығының аумақтарының көп бөлігі (Тихвин ауданынан басқа) жаңа құрылған Вологда облысына берілді. Қаланың одан әрі дамуы 1955 жылы Шереповец болат зауытының (қазіргі «Северсталь») құрылысын аяқтаумен тығыз байланысты, ол елдегі екінші ірі зауыт еді. Бұрынғы КСРО-дағы ең маңызды металлургия орталықтарының көпшілігінен айырмашылығы, болашақ болат зауытының орны нақты пайдалы қазбалар мен кен орындарынан шалқары орналасқан еді. Мұның себебі – елдің солтүстігі мен солтүстік-батысын теміржол, автомобиль және су жолдары арқылы байланыстырып, біртұтас жүйеге біріктіретін дамыған инфрақұрылымның логистикалық артықшылығы болды. Бұл Воркута және Мурманск облысындағы Оленегорск сияқты алыс орналасқан кен орталықтарын байланыстырды. Өнеркәсіп орталығының қарқынды өсуі қаланы түбегейлі өзгертті, ал 1960 жылдардың басында оның халқы 100 000-нан асты (Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі халық санынан үш есе көп). 1970 жылға қарай Шереповец Вологда облысындағы ең көп халқы бар қалаға айналды.

География

Қала ірі Волга-Балтық су жолының жанында, батыс-шығыс бағытындағы темір жолдар мен газ құбырларының арасында, Мәскеу және Санкт-Петербург қалаларының аралығында орналасқан.

Климат

Череповецтің ерекше төрт маусымдық ылғалды континенттік климаты (Dfb) бар (суарктикалықтан (Dfc) сәл жоғары), жазда ыстық, ал қысы Ресей стандарттары бойынша суық болғанымен, тым суық емес. Ең жылы төртінші айдың орташа температурасы 10 °C (50 °F) жоғары және жылдық температура 3,3 °C (38 °F) құрайтындықтан, ол ылғалды континенттік аймаққа жатады, мұздыну нүктесінен жоғары. Дегенмен, қыс бес айға созылады, сондықтан аралық мерзімдер өте қысқа болады.

Әкімшілік және муниципалдық мәртебе

Әкімшілік-территориялық бөлініс жүйесінде Череповец Череповец ауданының әкімшілік орталығы болып табылады, бірақ оның құрамына кірмейді. Әкімшілік бірлік ретінде ол "облыс маңызындағы Череповец қаласы" (облыстағы төрт қаланың бірі) статусымен жеке құрылған, бұл бірлік аудандармен бірдей мәртебеге ие. Муниципалдық бөлініс ретінде облыс маңызындағы Череповец қаласы Череповец қалалық округі ретінде біріктірілген.

Экономика

Череповец – Ресейдің солтүстік-батысындағы маңызды өнеркәсіптік орталық, ең алдымен елдегі ең ірі болат өндіретін зауытымен белгілі, оның экспорты 50-ден астам елге жіберіледі.

Металлургия

Қала 1930 жылдардың соңында болат зауыттары салынысымен қарқынды өсе бастады. Бірінші домна пеші 1955 жылы пайдалануға берілді. Бірінші череповец темірі 1955 жылдың тамызында, ал болат 1958 жылдың мамырында өндірілді. 1959 жылдың ақпан айында алғашқы қалып ылғалдау машинасынан өтті, ал сол жылдың қарашасында алғашқы ыстық прокатталған табақ шығарылды. Қазіргі таңда темір және болат өндірісінің күрделі процестері жоғары дәрежеде автоматтандырылған. Цехтар металл өндірісінің ең соңғы техникалық және технологиялық жетістіктеріне сәйкес жаңартылды. "Severstal" акционерлік қоғамы (LSE, MOEX) – темір және бейметалл металдардың, яғни темір, болат, ыстық прокатталған табақтар, суық прокатталған бұйымдар және басқа да өнімдердің ірі әлемдік экспорттаушысы.

Химиялық өнеркәсіп

Қаладағы екінші ірі өнеркәсіп саласы – химия өнеркәсібі. Оның негізгі өндіріс аймағы минералды тыңайтқыштарға шоғырланған. PhosAgro (LSE, MOEX) – Еуропадағы фосфат негізді тыңайтқыштар, фосфор және күкірт қышқылының ең ірі өндірушісі. Сонымен қатар, ол Ресейдегі NPK тыңайтқыштары, аммиак және аммоний селитрасының да жетекші өндірушілерінің бірі. Металлургиялық және химиялық өндірістің жоғары деңгейінің салдарынан Череповец әлемдегі ең ластанған қалалардың біріне айналды. 2011 жылғы бағалауға сәйкес, қала Ресейдегі Норильск қаласынан кейін екінші орында тұрды.

Көлік

Череповецке "Северсталь" әуе компаниясының хабы болып табылатын Череповец әуежайы қызмет көрсетеді. Череповец облыстың әкімшілік орталығы Вологдаға, Ресей астанасы Мәскеуге және Санкт-Петербургке теміржол және автомобиль жолдары арқылы қолжетімді. Сонымен қатар, 1956 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан Череповец трамвайлары қала тұрғындарына қызмет көрсетеді. Шексна өзенінің жанында орналасқандықтан, Волга-Балтық су жолы арқылы су көлігімен тасымалдау мүмкін, одан әрі Балтық теңізіне шығуға болады. 1979 жылы қалада Ресейдегі алғашқы вантовый көпір – Октябрьский көпірі салынды.

Қазіргі заманғы қала

Өткен жылдар қаланың сыртқы келбетіне өзгерістер енгізді. Қалада ірі көлемді тұрғын үйлер мен өнеркәсіптік құрылыстар салынды. Соңғы жылдары Череповец қаласында жүздеген көп қабатты үйлер, жеке және жартылай жеке үйлер бой көтерді. Череповец – өнеркәсіптік қала ғана емес, сонымен қатар мәдениет, білім беру және спорт орталығы. Қалада жергілікті жазушылар, ақындар, актерлер, суретшілер, композиторлар және журналистердің бірлестіктері жұмыс істейді. Қала спортқа және спорт клубтарына инвестиция салады. Череповец спортшылары халықаралық және ішкі жарыстарға тұрақты қатысады. "Северсталь Череповец" хоккей клубы Континентальдық хоккей лигасының танымал клубы. "Северсталь" баскетбол командасы мен шахмат командасы Ресейдің жоғары лигасына кіреді.

Атақты тұрғындар

Череповец қаласында атақты майдан суретшісі Василий Верещагин (1842–1904) дүниеге келген. Анна Демидова (1878–1918), Романовтар әулетінің қызметшісі, Николай II және оның отбасымен бірге қаза тапқан, Череповецте туып өскен. Александр Кутепов (1882–1930), Ақ әскердің генералы, Череповец қаласында дүниеге келген. Игорь Северянин (1887–1941), ақын, орыс футуристік қозғалысының негізгі тұлғаларының бірі, Череповецте өскен. Валерий Чкалов (1904–1938), ұшқыш, Череповец техникалық училищесінде оқыған. Николай Амосов (1913–2002), жүрек хирургы, Череповецке жақын жерде дүниеге келді және қалада білім алды. Нобель сыйлығының лауреаты, ақын және эссеші Жозеф Бродский (1940–1996) Ленинградтан эвакуация кезінде отбасымен бірге Череповецте тұрды. Николай Носков (1956 жылы туған), музыкант, «Горький паркі» тобының бұрынғы әншісі, Череповецте өсіп, мансабын бастады. Александр Башлачев (1960–1988), әнші-ақын, Череповец қаласында туып өскен. Леонид Парфёнов (1960 жылы туған), журналист және тележүргізуші, Череповец қаласында туып өскен. Дмитрий Юшкевич (1970 жылы туған), НХЛ және КХЛ хоккейшісі, Череповец қаласында дүниеге келді және «Металлург» Череповец хоккей мектебінде ойнай бастады. Павел Бучневич (1995 жылы Череповецте туған) – бұрынғы КХЛ және қазіргі НХЛ хоккейшісі. Вадим Шипачев (1987 жылы Череповецте туған) – бұрынғы НХЛ хоккейшісі, «Вегас Голден Найтс» командасының және қазіргі уақытта КХЛ-дың «Санкт-Петербург СКА» командасының ойыншысы.