Кіріспе

Тула (Тула, ) – Ресейдегі Тула облысының әкімдік орталығы және ең ірі қаласы. Тула Мәскеудің оңтүстігінде, Орталық Ресей үстірттігінің солтүстігінде, Упа өзенінің жағалауында орналасқан. Упа өзені Оканың саласы болып табылады. 2010 жылғы халық санауы бойынша, Туланың халқы 501 169 адамды құрады, бұл 2002 жылғы 481 216 адамнан артық. Бұл көрсеткіш бойынша Тула Ресейдегі халық саны бойынша 32-ші орында тұр. Өнеркәсіптік қала Тула, Рязань княздығының шекарасындағы бекініс ретінде пайда болған. Қала Иван Болотниковтың басшылығымен Ұлы қақтығыс кезінде басылып алынды және патша әскерінің төрт айлық қоршауына қарсы тұрды. Тарихи тұрғыдан алғанда, Тула қару-жарақ өндірісінің маңызды орталығы болды. Демидовтар отбасы қалада Ресейдегі алғашқы қару-жарақ зауытын салды, ол кейін Тула қару-жарақ зауытына айналды және бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп келеді. Тула қаласында Клоково әуе базасы, Тула мемлекеттік университеті, Тула Кремлі, Тула мемлекеттік қару-жарақ мұражайы және Казанская набережная орналасқан. Тула самавармен, суды қыздыру және қайнатуға арналған металл ыдыспен тарихи байланысқа ие; қала ресейлік самавар өндірісінің ірі орталығы болды. Жазушы Лев Толстойдың бұрынғы үйі Ясная Поляна Туладан оңтүстік-батысқа қарай орналасқан. Сонымен қатар, Тула 17 ғасырдан бері жасалып келе жатқан, әсем суреті салынған имбирь нан (пряник) өндірісімен де әйгілі.

Этимология

Қаланың атауы орыс тіліне дейінгі, мүмкін балттық текті болған.

Тарих

Тула алғаш рет Никонов жылнамасында (1146 жылы) еске алынған. Орта ғасырларда Тула Рязань княздығының шекарасындағы шағын бекініс болған. 1514–1521 жылдары Мәскеудің Ұлы княздығына қосылғаннан кейін, кірпіштен жасалған қамал, яки кремль салынды. Бұл Ұлы Абатис белдеуінің маңызды бекінісі болды және 1552 жылы татарлардың қоршауына сәтті қарсы тұрды. 1607 жылы Иван Болотников және оның жақтастары қамалды басып алып, патша әскерінің төрт айлық қоршауына төтеп берді. 18-шы ғасырда кремль қабырғаларының бір бөлігі бұзылды. Архаикалық сыртқы келбетіне қарамастан, кремльдегі бес күмбезді Успенский соборы 1764 жылы ғана салынған. 1712 жылы Тулаға Петр I келді, ол Демидовтарды Ресейдегі алғашқы қару-жарақ зауытын салуға тапсырды. Бірнеше онжылдықтан кейін Демидовтар Туланы Шығыс Еуропаның ең ірі темір өңдеу орталығына айналдырды. Қаладағы ең көне мұражай, қару-жарақ тарихын көрсететін, 1724 жылы Демидовтармен ашылды, ал Николай Зарецкий шіркеуі олардың отбасылық мазараттарына ие. 18-шы ғасырдың барысында алғашқы өнеркәсіптік самовар фабрикасы да осында құрылды. Демидовтар өндірісінің орталығын Оралға көшіргеннен кейін, Тула ауыр өнеркәсіп орталығы болып қала берді, әсіресе жабдықтар өндірісінде. 1890 жылдары медициналық нұсқаушы Иван Савельев Тулада социал-демократияның негізін қалады және жұмысшылар үшін оқу үйірмесін құрды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала қару-жарақ өндірісінде маңызды рөл атқарды. Тула 1941 жылдың 24 қазаны мен 5 желтоқсаны аралығында Мәскеу маңындағы кеңестік қарсылықты бұзу мақсатымен неміс шабуылының нысаны болды. Эрик Дюршмидтің «Ауа райы факторы: Табиғат тарихты қалай өзгертті» атты еңбегінде айтылғандай, бір неміс генералы 1941 жылдың 29-30 қазанында Туланың оңтүстік-батыс шетіне жеткен. Алайда, қала жақсы бекітілгендіктен, Гудерианның екінші танк армиясы Тула маңында тоқтатылды. Қала Мәскеу шайқасы және одан кейінгі қарсы шабуыл кезінде оңтүстік фланкті қорғады. Тула 1976 жылы «Батыр қала» атағымен марапатталды. Қала Клоково әуе базасы мен Тула қару зауытының орналасқан жері.

Әкімшілік және муниципалдық мәртебе

Тула облыстың әкімшілік орталығы саналады. Әкімшілік-аймақтық бөлініс шеңберінде ол облыстық юрисдикцияға бағынатын Тула қаласы болып құрылған, бұл аудандармен тең статусқа ие әкімшілік бірлік.

Экономика

Төрт ғасырдан астам уақыт бойы Тула қолөнер және металл өңдеу орталығы ретінде белгілі болды. Тула дамыған өнеркәсіптік орталық. Туланың өнеркәсіптік құрылымында металлургия, машина жасау және металл өнімдері, сондай-ақ әскери-өндірістік кешеннің үлкен үлесі мен азық-түлік өндірісі маңызды рөл атқарады.

Мәдениет

Тула аккордеоны – музыкалық аспап, ол осы қаланың атымен аталады, себебі Тула Ресей және әлем бойынша сатылатын мұндай аспаптарды өндіру орталығы болып табылады. Тула сонымен қатар дәстүрлі орыс пияниктерімен де танымал, олар бал мен дәмдеуіштер қосылған печеньелер (Тула пиянигін қараңыз). Батыста Тула қару-жарақ өндірісінің орталығы ретінде жақсы белгілі, әсіресе ТТ тапаншасы және самовар өндірісімен. "Ньюкаслға көмір тасу" деген мақалдың орысша баламасы – "Тулаға самовар алып бармайсың". (Бұл мақалды жазушы және драматург Антон Чеховқа дұрыс емес жатқызылады, ол өзінің кейіпкерлерінің біреуін әжуалай бейнелей келе: "Әйеліңді Парижге алып бару – өз самоварын Тулаға алып барумен тең") Тула облысындағы ең танымал туристік орын – жазушы Лев Толстойдың үйі және жерленген жері Ясная Поляна. Ол қаланың оңтүстік-батысында орналасқан. Толстой осында "Соғыс және бейбітшілік" және "Анна Каренина" атты әйгілі романдарын жазған. Туладағы ең ірі қоғамдық саябақ – П. Белоусов атындағы Орталық мәдениет және демалыс паркі.

Көлік

1867 жылдан бері Тула мен Мәскеу арасында теміржол қатынасы бар. Тула – Мәскеу, Орел, Курск және Калугаға пойыздар қатынайтын маңызды теміржол түйіні. М2 Мәскеу-Симферополь тас жолы қаланың жанынан өтеді. Қала ішіндегі көліктер трамвай, троллейбус, автобус және маршруткалармен қамтамасыз етіледі. Тула трамвай, троллейбус және автобус бағыттарын "Тулгорэлектротранс" (Тула қалалық электр көлігі компаниясы) басқарады. Жақын маңда Ресей Әуе күштерінің Клоково әуе базасы орналасқан.

Дін

Туланың көптеген шіркеулері орыс православие шіркеулері. Олардан кейін католиктер мен протестанттар келеді. Қалада мұсылмандар, яһудилер, Харе Кришна жақтастары, буддистер және даостар да бар. Тула және Тула облысының барлық православие ұйымдары Тула және Ефремов епархиясының басшылығында. Туладағы ең көне шіркеулердің қатарында Қасиеттілер соборы (1776–1800 жылдары салынған), Ақпарат шіркеуі (1692 жыл) және Тула Кремлінің Успенский соборы (1762–1764 жылдары) бар. Шчегловский Құдай анасы монастыры да қала ішінде орналасқан, ол 19 ғасырдың ортасында салынды және 1860 жылы киеленді. Ескі нанымдылардың қауымдық қызметтері Әйгілі Иоанн Златоуст шіркеуінде атқарылады. Туладағы жалғыз католик шіркеуі – қасиетті апостолдар Петр мен Павел шіркеуі. 1990 жылдардан бері бірнеше протестанттық дін пайда болды, олардың ішіндегі ең ірісі – Тулада дұға үйі бар баптист шіркеуі. Туладағы басқа протестанттық шіркеулердің өкілдері – жетінші күнді адвентистер, пресвитериандар (Киелі Үштік шіркеуі, Даңқты Иса Ие, Жақсы жаңалық), пентикосталдар (Тула христиан орталығы, Жаңа өсиет шіркеуі) және басқа да евангелистік шіркеулер (Тіршілік сөзі, Жүзім циган шіркеуі). Қалада сонымен қатар синагога мен яһуди қауымының үйі де бар.

Спорт

Орыс тікелей бәсекесінде Тула қаласы ең белгілі балуандарға ие деп есептелді. Қаланың футбол клубы, "Арсенал" 2014/2015 және 2016/2017 маусымдарында Ресей Премьер-лигасында өнер көрсетті.

Климат

Туланың ылғалды континенттік климаты бар, жазда ыстық, ал қысы суық, бірақ ресейлік өлшемдермен салыстырғанда аса суық емес.