Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ижевск (Иже́вск) – Ресейдің Удмуртия Республикасының астанасы. Қала Шығыс Еуропадағы Орал тауларының батысында, Иж өзенінің жағасында орналасқан. Ресейдегі 21-ші ірі қала және 600 000-нан астам халқы бар Удмуртияның ең халқы көп қаласы. 1984 жылдан 1987 жылға дейін қала Совет Одағының қорғаныс министрі Дмитрий Устиновтың құрметіне Устинов (Усти́нов) деп аталды. Ижевск – Волга аймағындағы өнеркәсіп, сауда-саттық, саясат, мәдениет және білім берудің маңызды орталығы. Қала қорғаныс, машина жасау және металлургия өнеркәсіптерімен әйгілі. Ижевск Ресейдің қару-жарақ астанасы және Еңбек даңқы қаласы атағын иеленеді.
Izhevsk (Иже́вск, ; , or ) is the capital city of Udmurtia, Russia. It is situated along the Izh River, west of the Ural Mountains in Eastern Europe. It is the 21st largest city in Russia, and the most populous in Udmurtia, with over 600,000 inhabitants. From 1984 to 1987, the city was called Ustinov (Усти́нов), named after Soviet Minister of Defence Dmitry Ustinov. The city is a major hub of industry, commerce, politics, culture and education in the Volga Region. It is known for its defense, engineering and metallurgy industries. Izhevsk has the titles of the Armory Capital of Russia and the City of Labor Glory.
Пионерлік елді мекендер
Қазіргі Ижевск қаласы орналасқан аумақтағы алғашқы қоныстар 5 ғасырда удмурттармен құрылған. Карлутка өзенінің жағасында екі нығайтылған елді мекен болған. Кейін бұл аймақ Қазан хандығының құрамына кірді. 1552 жылы Ресей хандықты жаулап алды, ал 1582 жылы Иван Грозный Карлутка және Иж өзендері маңындағы жерді татар моржасы Багиш Яушевке сыйлады. Осыдан бастап удмурт халқына жер салығы салынды. Яушевтер осы жерді Петр I билігіне дейін (1682–1721 жылдарға дейін) иеленді.
The pioneer settlements on the territory where modern Izhevsk now stands were founded by Udmurts in the 5th century. There were two fortified settlements situated on the banks of the Karlutka River. Later this territory joined the Khanate of Kazan. In 1552, Russia conquered the Khanate and, in 1582, Ivan the Terrible conferred the lands by the Karlutka and Izh Rivers on Bagish Yaushev, a Tatar morza. The quit rent had been imposed on the Udmurt population ever since. The Yaushevs owned the land until the reign of Peter the Great (1682–1721).
Темір зауытының құрылысы
1757 жылдың 15 қыркүйегінде Оралдағы жеті зауыттың иесі граф Петр Шувалов Кама өңірінен жер сатып алып, Елизавета императрицадан үш темір зауытын салуға рұқсат алды. Сол кезде темір зауыттары бу күшімен жұмыс істеді, ал отын ретінде тек ағаш қолданылды. Осы себепті, Іж өзенінің жанындағы орманға толы жерге бір зауыт салу және темір ленталар мен шойын якорь жасау туралы шешім қабылданды. Тағы бір темір зауыты Вотка өзенінің бойында салынды. 1760 жылдың 10 сәуірінде көрші ауылдардың шаруалары мен Шуваловтың басқа зауыттарынан келген шеберлер, тау-кен инженері және Шуваловтың сенімді адамы Алексей Москвиннің басшылығымен бөгет құрылысын бастады. Осы күн Ижевск қаласының негізі қаланған күн деп есептеледі. Құрылыс баяу өрбіді. Шаруалар өз ауылдарынан алынып, қиын жұмыстар мен үнемі дене жазасына тартылғандарына наразылық білдірді, бұл көтерілістерге әкелді. 1762 жылы Шувалов қайтыс болды. Оның ұлы Андрей зауыттарды мұраға алды. Екатерина II-нің 1763 жылдың 15 қарашасындағы жарлығына сәйкес, Шуваловтың барлық темір зауыттары, соның ішінде Ижевск зауытындағысы, қарыздар есебінен мемлекеттік меншікке өтті. Осы кезден бастап ол Ресейдің тау-кен өнеркәсібін басқаратын Тау-кен коллегиясының қарауына көшті. Іж және Вотка өзендеріндегі темір зауыттары Кама зауыттары деп аталды. 1763 жылы бөгет пен темір зауытының құрылысы аяқталып, алғашқы шойын балқытылды. Бөгет құрылысының нәтижесінде Еуропадағы ең ірі су қоймаларының бірі – Ижевск су қоймасы құрылды. Темір зауытының жанында елді мекен салынды. Бұл елді мекен Ижевск зауыты деп аталды, орыс тілінде "Іж өзеніндегі зауыт" деген мағынаны білдіреді. Бастапқыда темір зауыты ұзыннан алақандай ені бар темір ленталар шығарды. Бұл ленталар Кремльді қайта жаңарту үшін Мәскеуге жіберілді. Ижевск зауытының темірі Санкт-Петербургтегі құрылыс жұмыстарына да пайдаланылды.
On September 15, 1757, Count Pyotr Shuvalov, owner of seven factories in the Urals, bought land in the Kama Region and got permission from Empress Elizabeth to build three ironworks there. In those days, ironworks were powered with steam, and wood was the only fuel. For that reason it was decided to build one of the plants on the forest rich land near the Izh River and make iron bands and cast iron anchors. Another ironworks was built on the Votka River. In April 10, 1760, serfs from neighboring villages and artisans from other Shuvalov's plants began dam construction under the direction of Alexey Moskvin, a mining engineer and a trustee of Shuvalov. This date is considered to be the date of Izhevsk's foundation. Construction proceeded at a slow pace. The serfs were unhappy with being taken from their villages, with arduous duties and regular physical punishment, leading to tumultuous rebellions. In 1762 Shuvalov died. His son Andrey inherited the factories. In accordance with the ukase of Catherine the Great dated November 15, 1763, all Shuvalov's ironworks, including the one at Izhevsky Zavod, lapsed to the Crown for debts. Since that time, it has been under the authority of the Collegium of Mining, an institution in charge of the Russian mining industry. The ironworks on the Izh and Votka Rivers were called Kama Plants. In 1763 construction of the dam and ironworks was completed and the first bloomery iron was smelted. As a result of the dam construction, the Izhevsk Reservoir, one of the biggest in Europe was formed. Near the ironworks, the settlement was built. This settlement was named Izhevsky Zavod, meaning "the factory on the Izh" in Russian. Initially the ironworks made palm wide iron bands from long. These bands were supplied to Moscow for the rebuilding of the Kremlin. The iron from Izhevsky Zavod was also used for construction in Saint Petersburg.
Пугачевтің көтерілісі
1773 жылдың қазан айында Яикте Екатерина II-ге қарсы халық көтерілісінің жайлы жаңалық және Емельян Пугачевтің жарлықтары Ижевский заводына жетті. Өзін Петр III деп таныстырған казак, шаруаларға бостандық жариялап, ақсүйектер мен зауыт иелерін өлтіруге үндеді. Бұл шаруалар мен шеберлердің қолдауын тапты. Сондықтан Гороблагодат және Кама заводтарының басқарушысы полковник Федор Венцель мен Ижевский заводының басқарушысы Алексей Алымов Қазанға қашуға мәжбүр болды. 1774 жылдың 1 қаңтарында Емельян Пугачевтің көтерілісші әскерінің бір бөлігі қалаға жетті. Көтерілісшілер зауытты қиратты, кеңсе ғимараттарын өртеп, басшылардың үйлерін бұзды. Азық-түлік қоймасын жойды және азықты халыққа таратып берді. Зауыттан түскен қаржы Уфа маңындағы көтерілісші әскер штабына жіберілді. Шаруалар босатылды. Олардың бір бөлігі жасаққа қосылды. Темір өндірісі біраз уақытқа тоқтады. Осы кезде Екатерина көтерілістің қырсықтығын сезініп, генерал Александр Бибиков басқаратын әскерді көтерілісті басу үшін жіберді. 1774 жылдың сәуір айында Пугачев әскері әр жерде жеңіліске ұшырап, Ижевский заводынан кетуге мәжбүр болды. Басқарушылар оралып, шаруалар мен шеберлерді бағындырып, Ұлы Екатеринаға адал болуға міндеттеді. Көтерілісші әскерге қосылған жұмысшылардың тізімі болашақтағы жазалау үшін жасалды. Венцель мен Алымовтардың қарсылығына қарамастан, Пугачев әскері 1774 жылдың 27 маусымында қаланы қайта басып алды. Халық Емельян Пугачевті құттықтады. Ол екі күн бойы шаруалар мен жұмысшылардың шағымдарын тыңдады. Венцель мен Алымовтардың ішінде барлығы 42 адам өлім жазасына кесілді. 29 маусымда Пугачев Ижевский заводынан шығып, Қазанға бет бұрды. Ижевский заводының көптеген жұмысшылары оның жасақтарына қосылып, 1775 жылдың қыркүйек айының басында басым бөлігі талқандалған көтерілістің соңғы шайқастарында ерлікпен күресті. Көтерілісші әскер жеңіліске ұшырап, басшысы өлімге кесілсе де, көтерілісшілердің топтары күресін жалғастырды. Зауыттың жаңа басшылары шаруаларды басып, шеберлерді күшпен қайта әкеліп, көтерілісшілердің топтарын таратты. Зауыт қайта жаңартылып, 1775 жылдың соңына қарай жұмыс істей бастады. Бұрынғы тәртіп қайта орнатылды. Мажбүрлеген жұмысшылар өнімділікті арттыруға мүдделі болмады, нәтижесінде бұл практика 19 ғасырда тоқырап қалды.
In October 1773, the news of the popular revolt against Catherine II on the Yaik and the manifestos of Yemelyan Pugachev reached Izhevsky Zavod. The Cossack passing himself off as Peter III proclaimed liberty for serfs and called for killing nobles and factory owners. This had the backing of the serfs and artisans. So Colonel Feodor Wenzel, the manager of the Goroblagodat and Kama plants, and Aleksey Alymov, the manager of Izhevsky Zavod ironworks, were forced to escape to Kazan. On January 1, 1774, a detachment of Yemelyan Pugachev's rebel army reached the town. The rebels destroyed the ironworks, burned its office buildings, and wrecked the houses of the managers. They demolished the food depot and distributed the food to the people. The ironworks money was sent to the staff of the rebel army, near Ufa. The serfs were freed. Some of them joined the detachment. Iron production stopped for a while. Around this time, Catherine realized the seriousness of the rebellion and sent an army led by General Aleksandr Bibikov to crush the insurrection. In April 1774, Pugachev's army fought losing battles everywhere and was forced to leave Izhevsky Zavod. The managers returned and cowed serfs and artisans into submission, forcing them to pledge allegiance to Catherine the Great. A list of workers who had joined the rebel army was compiled for future reprisal. In spite of opposition from the forces of Wenzel and Alymov Brothers, Pugachev's army occupied the town again on June 27, 1774. The crowds hailed Yemelyan Pugachev. He dealt with the complaints of serfs and workers for two days. Forty two persons, including Wenzel and the Alymovs, were executed. On June 29, Pugachev left Izhevsky Zavod and set out for Kazan. Many workmen of Izhevsky Zavod joined his detachments and fought selflessly in the last battles of the Rebellion, which was mostly crushed by early September 1775. In spite of the defeat of the rebel army and the execution of its leader, bands of rebels continued to fight. New managers of the ironworks suppressed serfs and brought back artisans by force, cracking down on the bands of rebels. The ironworks was restored and began to function by the end of 1775. The former order was reinstated. The forced laborers weren't interested in boosting productivity and the practice fell into decay by the 19th century.
Қару фабрикасының негізі
1800 жылы император Павел I Наполеон Франциясының күшейіп бара жатқан қатеріне байланысты Оралда қару-жарақ фабрикасын салуға бұйрық берді. Жаңа зауыт орнына Гороблагодат, Пермь, Кама және Богослов зауыттарының бас инженері, тау-кен саласының маманы Эндрю Дерябин кірісті. Ол Пермь және Вятка губернияларында бірнеше жерді қарастырып, зауытты салуға Іж Заводы ең қолайлы жер екеніне келді. Оған темір зауытын қару-жарақ өндіретін орынға айналдыру ойы келді. Александр I Дерябиннің жобасын бекітті және 1807 жылдың 10 маусымында қару-жарақ фабрикасының құрылысы басталды, бұл күн Изжевсктің екінші тууы деп есептеледі.
In 1800, Emperor Paul I ordered an arms factory built in the Urals in view of a mounting threat from Napoleonic France. Andrew Deryabin, a mining engineer, chief of Goroblagodat, Perm, Kama and Bogoslov plants, chose the site for the new plant. He saw several places in the Perm and Vyatka governorates and concluded that the most suitable place for plant foundation was Izh Zavod. It occurred to him to turn the ironworks into the armory. Alexander I approved of Deryabin's project and construction began on the arms factory building on June 10, 1807, considered the year of Izhevsk's second birth.
Дудиннің жоспары
Жаңа фабрикада жұмыс күші жетіспеді. Қызметкерлердің бос орындары крепостнойлар, Урал кенеттерінен келген жұмысшылар мен жалдамалы жұмысшылармен толтырылды. Қару-жарақ шеберлері басқа қару-жарақ фабрикаларынан ауыстырылып, Еуропадан, негізінен Дания мен Швециядан жалданып алынды. Елді мекеннің халқы жылдам өсіп, 1808 жылдың соңына қарай 6000-нан астам адамға жетті. Тұрғын үй қажеттілігіне байланысты, адамдар жұмыстан кейін, түнде үйлерін салуға мәжбүр болды. Үйлер фабриканың жанындағы орманнан алынған ағаштан салынды. Сонымен қатар, жұмысшылар солдаттарға арналған жаңа казармаларды, фабрика қызметкерлері, офицерлер мен шенеуніктерге арналған тұрғын үйлерді, аурухананы, мектептерді және басқа да әлеуметтік нысандарды салды. Елді мекен бас жоспар бойынша салынды. Бұл жоспардың авторы және барлық құрылыс жұмыстарының директоры архитектор Федор Дудин болды. Жаңа бас жоспардың негізі қалалық тор қағидаты болды. Кең және түзу көшелер оларға перпендикуляр бағытта жүретін шағын көшелермен қиылысты. Олардың нақты желісі кішкентай тіктөртбұрышты блоктарды құрады. 1810 жылдың 18 мамырында Ижевск зауытында ірі өрт болды. 174 үй, қойма және екі ағаш шіркеу өртенді. Өрттен кейін Дудиннің жоспарын іске асыру басталды. Үйлер қарағайдан салынды. Әдетте, үй екі бөлмеден тұратын, ішкі дәлізбен біріктірілген. Кедейлердің үйлері бір бөлмеден тұратын. Қару-жарақ шеберлері мен шенеуніктер екі қабатты, бес қабырғалы ағаш үйлер салды. 1820 жылдары Иж қаласында 15 көше болды. 1812 жылы Ижевск зауыты халық саны мен аумағының өсуіне байланысты үш әкімшілік бөлікке бөлінді. 1816 жылы елді мекенде 1710 үй, 8 тас фабрика ғимараты, түрме, зират, тас шіркеу және мектеп болды. Халық саны 8324 адамды құрады. 1820-шы, 1830-шы және 1840-шы жылдары бірнеше ірі тас ғимараттар салынды. Әйгілі Александр Невский соборы 1818-1823 жылдар аралығында салынды және аяқталғаннан кейін көп ұзамай оны патша Александр (Александр Невскийді өзінің қасиетті қамқоршысы деп есептеген) аралады. Сол дәуірден сақталған басқа да маңызды ірі тас ғимараттар: Арсенал (1823-25), Әкімшілік ғимараттар (1843-45) және мердігер Егор Новиковтың үйі. Бәрі де Ижевсктің келбетін жақсартты. 1850 жылға қарай елді мекеннің халқы екі еседен асып, 19 163 адамға жетті. Оның аумағы шамамен 6200 шаршы мильді құрады. 3499 ғимарат ағаштан, ал қалған 27 ғимарат, оның ішінде үш шіркеу тастан салынған. Елді мекенде 1066 құдық болды.
The new factory had a shortage of manpower. Staff vacancies were filled by serfs, workmen from Urals mining plants and recruits. Armorers were transferred from other arms factories and hired from Europe, mainly from Denmark and Sweden. The population of the settlement grew quickly so that by the end of 1808 there were more than 6,000 inhabitants. Because of housing requirements, people had to build their houses after work, at night. Houses were made from wood found in forests near the factory. At the same time, workers built new barracks for the soldiers and housing for factory employees, officers and officials, the hospital, schools and other social facilities. The settlement was built according to the master plan. Architect Feodor Dudin was an author of this plan and a director of all construction works. The principle of an urban grid was the basis of the new master plan. Wide and straight streets crossed side streets running perpendicular to them. Their accurate network formed small rectangular blocks. On May 18, 1810, a major fire burned in Izhevsky Zavod. 174 houses, the warehouse, and two wooden churches were destroyed. After the fire, implementation of Dudin's plan began. The houses were made of pinewood logs. As a rule, a house consisted of two izbas, joined with an inner porch. Houses of the poor consisted of one izba. Armorers and officials erected two storied and five wall log houses. There were 15 streets in Izh by the 1820s. In 1812, Izhevsky Zavod was divided into three administrative parts because of growth in population and territory. In 1816, there were 1,710 houses, 8 factory stone buildings, a prison, a cemetery, a stone church and a school in the settlement. The population was 8,324. In the 1820s, 1830s, and 1840s, a number of large stone building was erected. St. Alexander Nevsky Cathedral was built between 1818 and 1823, and visited by Tsar Alexander (who considered Alexander Nevsky his patron saint) shortly after its completion. Other noteworthy large stone buildings which still remain from that era include the Arsenal (1823–25), Public Offices (1843–45) and house of contractor Egor Novikov. All improved Izhevsk's appearance. By 1850, the settlement had more than doubled, to population of 19,163. Its territory was about 6200 square miles. 3499 buildings were wooden, and 27 others, including three churches, were made of stone. The settlement had 1066 wells.
Ижевский зауыты 1861 жылғы Еріту реформасынан кейін
1861 жылғы 19 ақпанда Ресей императоры Александр II Эмансипациялық реформаны жүзеге асырды. 1865 жылғы 9 қазанда Берг коллегиясы шығындардың өсуін күтіп, қару-жарақ фабрикасын өнеркәсіпшілердің серіктестігіне жалға берді. 1866 жылы фабриканың крепостнойлары 1861 жылғы Эмансипация манифестімен бостандыққа ие болды және өздерін-өздері басқару құқығын алды. Ижевский заводы екі волосқа бөлінді: Нагорный волосы және Заречный волосы, немесе Зарека. Әр волостың өз басқармасы болды және ауылдық топтардан тұрды. Ауылдық топтарды жиналыста сайланған староста басқарды. Нагорный волосында жеті ауылдық қоғам болды; ал Заречный волосы төрттен тұрды. Волос басқармалары Сарапул земствосы басқармасына есеп берді. Оларды үш жылға сайланатын волост старшиналары басқарды. Волос басқармалары міндеттерді орындаумен және салық төлеумен айналысты. Олар паспорттар шығарды, аумақты жақсарту және басқа да жергілікті мәселелерді шешті. Әкімшілік және полициялық бақылауды зауыт басқармасы жүзеге асырды. Сонымен қатар, басқарма жер мен үйге құқық белгілейтін құжаттарды тапсырды. Көлдер, жайылымдар мен шөп шабуға арналған жерлер қару жасаушылар мен шеберлерге берілді. Күңгуірлік құлдықтың жойылуы Ижевский заводы тұрғындары арасындағы әлеуметтік теңсіздікті күшейтті. Жақсы жағдайға ие топтарға зауыт басшылары, білікті қару жасаушылар мен шеберлер, әкімшілік қызметкерлері, шенеуніктер, дін қызметкерлері және саудагерлер кірді. Мұндай қабатталу елді мекеннің бейнесіне әсер етті. Нагорная Парттан жұмысшы халықты ығыстырып, батпақты Зарекаға қоныстандырды. Сол кезде тағы бір жұмысшы ауданы – Колтома дамыды. 1870-ші жылдардың басында Ижевский заводында жиырмаға жуық жеке тас үйлер болды. Заречная Парттағы барлық үйлер ағаштан салынған. Азаматтық өмір мемлекеттік тапсырыстарға байланысты болды. Соғыс жылдары немесе әскерді қайта жабдықтау кезінде тапсырыстар артты, сонымен қатар жұмыс күші мен еңбекақы да өсті. Үкіметтік тапсырыстар орындалып, жалақы төмендетілгеннен кейін көптеген жұмысшылар қару-жарақ фабрикасын тастап кетті, ал елді мекен келесі мемлекеттік тапсырысқа дейін құлдырады.
On February 19, 1861, Emperor of Russia Alexander II carried out the Emancipation Reform. On October 9, 1865, Berg kollegia, apprehending a prospective cost increase, leased the arms factory to a partnership of industrialists. In 1866, serfs of the factory obtained their liberty with the 1861 Emancipation Manifesto and gained self government. Izhevsky Zavod was divided into two volosts: Nagornaya Volost and Zarechnaya Volost, or Zareka. Each volost had its board of administration and consisted of rural groups. Rural circles were headed by a starosta, selected in the gathering. There were seven rural societies in Nagornaya Volost; Zarechnaya Volost consisted of four. Administrations of volosts reported to the Board of Sarapul Zemstvo. They were led by volost starshinas, elected for three years. Volost administrations were in charge of doing duty and paying taxes. They issued passports, managed improvement of territory and other local affairs. Administrative and police oversight was carried out by the factory administration. Besides the administration delivered documents of title to land and house. The ponds, pastures and hayfields were turned over to the armorers and artisans. The abolition of serfdom aggravated wealth inequalities between the inhabitants of Izhevsky Zavod. Well to do sections of population included the factory management, skilled armorers and artisans, administrative professionals, officials, clergy and merchants. Such stratification had an influence on view of the settlement. Working people were driven out of Nagornaya Part and settled in boggy Zareka. At that time, Koltoma, another working class locality, grew. In the early 1870s, there were about twenty private stone buildings in Izhevsky Zavod. In Zarechnaya Part all houses were made of wood. Civic life depended on government contract work. In the years of war or army re equipment, the orders grew, and so did the workforce and labour earnings. After the government orders were filled and wages were cut, most workmen left the arms factory and the settlement fell into decay until the next government contract.
Ижевский зауытындағы кәсіпорындар
1872 жылы Ижевск зауытында болат зауыты салынды. 1884 жылы қару зауыты мен болат зауыты мемлекеттік меншікке өтті. Ижевск зауытында жеке қару жасау шеберханалары пайда болды. 1860 жылы Иван Федорович Петров есімді қаругер Зарекадағы кішкентай қару жасау шеберханасында аң аулауға арналған мылтықтар жасауды бастады. Кейін ол Екатеринбург, Омск, Нижний Новгород және Кавказда да жұмыс істеді. Ол ұлдарымен бірге Ижевск зауытында оқ-дәрі сатты. Оның ұлдарының бірі, Василий, кейіннен жеке қару жасау шеберханасын ашты. Андриан Никандрович Евдокимов Петровтардың бәсекелесі болды. Оның Базарная көшесінде қару жасау шеберханасы болды. Николай Ильич Березин де Базарная көшесінде өзінің кәсіпорынын салды. Ол қару жасады. Оның сонымен қатар солтүстік-шығыс шетінде кішкентай темір құю зауыты да болды. Саудагерлер Порсев және Килин екі кірпіш зауытының иелері болды. 1914 жылға қарай Ижевск зауытында он екі жеке өнеркәсіптік кәсіпорын болды.
In 1872, the steel works was founded in Izhevsky Zavod. In 1884, the arms factory and the steel works passed to the state. Private armories appeared in Izhevsky Zavod. In 1860, an armorer named Ivan Fyodorovich Petrov began making hunting rifles at a small armory in Zaręka. Later, he set up shop in Yekaterinburg, Omsk, Nizhny Novgorod and the Caucasus. He and his sons also sold gunpowder in Izhevsky Zavod. One of his sons, Vasily, later opened his own armory. Andrian Nikandrovich Evdokimov was a competitor of the Petrovs. He had the armory on Bazarnaya Street. Nikolay Ilyich Berezin built his enterprise on Bazarnaya Street, too. He produced guns. He also owned a small iron foundry in the northeast suburbs. Merchants Porsev and Kilin were the owners of two brick factories. There were twelve private industrial enterprises in Izhevsky Zavod by 1914.
Ижевский завод саудагерлері
1870 жылдары Ижевск зауытында сауда гүлденді. Бодалев ағайындылары, Моклецов, Оглоблин, Свешников және Созыкин ең табысты саудагерлер болды. Арақтың өнімімен сауда жасау тиімді болды. 1872 жылы үш арақ фабрикасы, төрт шарап қоймасы, үш шарап погребі және елуге жуық таверна болды. Осы жылы Иван Бодалев суқоймасының жағасында сыра қайнату зауытын ашты.
In the 1870s, trade blossomed in Izhevsky Zavod. The Bodalev Brothers, Mokletsov, Ogloblin, Sveshnikov and Sozykin were the most successful merchants. It was profitable to deal in spirits. There were three vodka distilleries, four wine warehouses, three wine cellars, and about fifty taverns in 1872. This year Ivan Bodalev opened his brewery on the bank of the reservoir.
Діни ғимараттар
XIX ғасырдың басында Ижевский Заводта төрт ғибадатхана болған. Қасиетті Михаил соборы 1897 және 1915 жылдар аралығында салынды. Ижевский Завод – удмурт тілінде яһуди тілінде сөйлейтін удмурт яһудилерінің бірінің тұрақты мекені болды. 1849 жылдан бастап жұмысшылар поселкесінде яһудилердің діни қажеттіліктері үшін ғибадатхана бөлінді. 1917 жылы екінші дұға үйі ашылды. Екі синагог да 1930 жылы Кеңес үкіметі тарапынан жабылды.
At the turn of the 19th century, there were four temples in Izhevsky Zavod. St. Michael's Cathedral was built between 1897 and 1915. Izhevsky Zavod was one of the residence centers of the Udmurt Jews, who spoke Udmurtish Yiddish. In the workmen's settlement since 1849 under the Jewish religious needs the house of worship was allocated. A second prayer house was opened in 1917. Both synagogues were closed in 1930 by the Soviet authorities.
2022 жылғы мектептегі атыс
2022 жылдың 26 қыркүйегінде бұрынғы оқушысы Артем Казанцев қаладағы 88-ші мектепте жаппай оқ жарып, кісі өлтірді. Оның салдарынан он сегіз адам, оның ішінде он бір бала қаза тауып, 24 адам жарақат алды. Мектепте шамамен 1000 оқушы білім алады. Кейіннен Казанцев оқиға орнында өз-өзіне қол жұмсады.
On 26 September 2022, Artem Kazantsev, a former pupil, committed a mass shooting at School No. 88 in the city. Eighteen people, including eleven children, were killed, and 24 others were injured. The school has about 1,000 pupils. Kazantsev later killed himself at the scene.
Әкімшілік және муниципалдық мәртебе
Ижевск – республиканың астанасы. Әкімшілік-аймақтық бөлініс шеңберінде, Ижевск республикалық маңызы бар қала ретінде құрылған, бұл аудандармен тең мәртебедегі әкімшілік бірлік болып табылады.
Izhevsk is the capital of the republic. Within the framework of administrative divisions, it is incorporated as the city of republic significance of Izhevsk—an administrative unit with the status equal to that of the districts.
Білім
Ижевск – Удмурт Республикасының ғылыми және мәдени орталығы. Бастапқыда мемлекет балаларға күтім жасау және білім беруде жетекші рөл атқарды. 320 мемлекеттік балабақша мен мектепке дейінгі оқу орны 32 000 балаға қолжетімді күтім қызметін ұсынады. 100 мемлекеттік мектеп 100 000-нан астам Ижевск оқушысына тегін жалпы білім береді. Көптеген техникалық колледждер мен екі жылдық кәсіптік училищалар мамандық бойынша білім береді, ең бастысы медициналық көмек көрсету, өнер және оқыту салаларында. Ресей Ғылыми академиясының Орал бөлімшесі Ижевск қаласында физика, қолданбалы механика және техникалық ғылымдар, экономика салаларында маманданған бірнеше институттармен өкілдік етілген, сондай-ақ Удмуртия Тарих, тіл және әдебиет институты да осы бағытта жұмыс істейді. Удмурт Республикасындағы бес жоғары оқу орнының төртеуі Ижевск қаласында орналасқан: Удмурт мемлекеттік университеті, Ижевск мемлекеттік техникалық университеті, Ауыл шаруашылығы академиясы және Ижевск мемлекеттік медицина академиясы. Бұл оқу орындарының әрқайсысы шетелдік студенттерді қабылдайды. Удмурт мемлекеттік университеті 2006 жылы 75 жылдығын тойлады. Бұл Удмурт Республикасындағы ең көне білім беру мекемесі. Қазіргі таңда университетте 28 000 студент оқып жатыр, оларға 86 түрлі мамандық ұсынылады. Университетте он үш кафедра және жеті институт бар. 1000 оқытушының 130-ы ғылым докторы (Dr. Sc.) дәрежесіне ие, ал 460-ы ғылым кандидаты (Cand. Sc., Ph.D. бірінші курсына тең) дәрежесі бар. УдМУ аспирантурасы экология, экономика, құқық, психология, педагогика, этнология, тарих, мәдениет, Орал аймағының және удмурт тіл білімі салаларында ғылым кандидаттары мен докторлық диссертацияларды қорғауға құқылы 11 аттестациялық комиссия ұсынады. Ижевск – Еуропа Кеңесі мен Еуропалық Комиссияның «Мәдениеттер аралық қалалар» бағдарламасының пилоттық қаласы.
Izhevsk is the scientific and cultural center of the Udmurt Republic. Early on, the state took a leading role in childcare and education. 320 Public kindergartens/ preschools provide affordable childcare for 32,000 children. 100 public schools provide free general education to over 100,000 Izhevsk students. A wide variety of technical colleges and two year professional schools award associate degrees, most notably in medical assistance, performing arts and teaching. The Ural department of the Russian Scientific Academy is represented in Izhevsk by several institutions, specializing in physics, applied mechanics and technical sciences, and economics, and the Institute of History, Language and Literature of Udmurtia does the same. Four out of five higher education institutes in the Udmurt Republic are located in Izhevsk: Udmurt State University, Izhevsk State Technical University, Agricultural Academy, and Izhevsk State Medical Academy. Each of these educational institutions admits foreign students. Udmurt State University celebrated its 75th anniversary in 2006. It is the oldest educational institution in the Udmurt Republic. Some 28,000 students are currently studying at the university, which offers 86 different majors. The university has thirteen departments and seven institutes. Out of 1,000 faculty members 130 hold Doctor of Science (Dr. Sc.) degrees, and 460 are Candidates of Sciences (Cand. Sc., equivalent to first year of Ph. D.). UdSU graduate school offers 11 attestation committees qualified to award Cand. Sc. and Dr. Sc. degrees in ecology, economics, law, psychology, pedagogics, ethnology, history, culture, linguistics of the Ural region, and Udmurt linguistics. Izhevsk is a pilot city of the Council of Europe and European Commission Intercultural cities programme.
Цирк
Ижевск мәдени өмірінің ажырамас бөлігі – Удмурт Республикасының мемлекеттік циркі. Ижевск тұрғындары қала тарихы бойында циркті ұнатады. Ежелгі заманда елді мекенге тау аюларымен, күшті адамдармен және факирлермен келген көшпелі артистер – скоморохтар жиі тоқтаған. 19 ғасырдың басында көрсетулер байлар үшін орындықтары бар, ал кедейлер үшін тұрғылықты орындармен жабдықталған уақытша шатырларда өткізілген. Іжевсктегі алғашқы цирк 1895 жылы Александр Коромысловпен салынды. Ол Азамат соғысы басталарға дейін жұмыс істеді. 1926 жылдың 21 қыркүйегінде Коларт циркі ашылды. Ағаштан салынған бұл циркке 1500 көрермен сыйыды. 1943 жылы, Ұлы Отан соғысының ең қиын кезеңінде, Коларт циркінің орнына тас ғимарат салынды. Оны Санкт-Петербургтегі Чинизелли циркінің үлгісімен П.М. Попов жобалады. 1943 жылдың 29 қарашасында жараланған әскерлер алғашқы қойылымды тамашалады. Цирк 1800 көрерменге арналған және Кеңес Одағындағы үздік цирктердің бірі саналды. 1990 жылдың 14 қаңтарында ғимараттың тозуына байланысты цирк жабылды. 1999 жылдың 29 желтоқсанында ғимарат бұзылды. 2000 жылдың 17 қаңтарында жаңа циркке негіз салынды. Жобаны Мәскеу сәулетшісі Михаил Веснин жасады. Мамандардың пікірінше, қазіргі цирк ғимараты Ресейдегі ең жақсы ғимараттардың бірі. Ол бұрынғыдай 1800 көрерменге арналған, сонымен қатар заманауи технологиялармен және жоғары сапалы дыбыс және жарық жабдықтарымен жабдықталған. 2008 жылдан бері Удмурт Республикасының мемлекеттік циркінде жыл сайын наурыз айында Халықаралық цирк өнері фестивалі өтіп келеді. Ижевскіге әлемнің түкпір-түкпірінен цирк жұлдыздары келеді. Фестиваль қазылар құрамына әлемдегі жетекші цирк фестивальдерінің өкілдері, цирк менеджерлері мен продюсерлер де қатысады.
One of the integral parts of Izhevsk cultural life is the State Circus of the Udmurt Republic. Residents of Izhevsk have liked circus throughout the history of the city. In olden days the settlement was visited by vagrant performers — skomorokhs with mountain bears, strongmen and fakirs. Since the turn of the 19th century, shows took places in booths — temporary structures with benches for the rich and standing room for the poor. The first Izhevsk circus was built by Aleksandr Koromyslov in 1895. It had existed until the Civil War began. On 21 September 1926, the Kolart Circus was opened. It was made of wood and seated 1,500 spectators. In 1943, at the height of The Great Patriotic War, the stone circus building was erected in the Kolart's place. It was designed by P. M. Popov after the pattern of Ciniselli Circus in Saint Petersburg. On 29 November 1943, wounded soldiers saw the first show there. The Circus seated 1,800 spectators and was considered one of the best in the Soviet Union. On January 14, 1990, the Circus was closed because of dilapidation. On 29 December 1999, the building was razed. On January 17, 2000, a cornerstone of new circus was laid. The project was designed by Moscow architect Mikhail Vesnin. In the judgment of specialists, the contemporary building of the Circus is one of the best in Russia. It seats 1,800 spectators like the predecessor and has current technologies and high performance audio and light equipment. The International Circus Art Festival has been held at the State Circus of the Udmurt Republic yearly in March since 2008. Circus stars come to Izhevsk from every corner of the globe. Some of the world's leading circus art festivals and circus managers and producers join the festival jury.
Спорт
Ижевск хоккей командасы HC Izhstal Жоғарғы хоккей лигасында ойнайды. 2013-14 маусымда команда реттегі маусымды 19-шы орында аяқтады және плей-оффқа ілікпеді. "Зенит Ижевск" футбол клубы Ресей кәсіби футбол лигасында ойнайды. 2013-14 маусымда команда "Урал-Поволжье" аймағында бесінші орынды иеленді. "Университет" әйелдер гандбол командасы Ресей Суперлигасында ойнайды. "Удмуртия" мүгедектер хоккей командасы екі рет Ресей чемпионы атанды (2010, 2014).
The Izhvesk ice hockey team HC Izhstal plays in the Supreme Hockey League. In the season 2013 14 the team finished the regular season 19th and failed to qualify for the playoffs. The football club Zenit Izhevsk plays in the Russian Professional Football League. In the season 2013 14 the team finished fifth in the zone Ural Povolzhye. The women's handball team Universitet plays in Russian Superleague. The sledge hockey team Udmurtia was twice champion of Russia (2010, 2014).
Ойын-сауық
Кеңес Одағынан кейінгі кезеңде Ижевск жанды өнер және музыка өнерінің ортасы ретінде танылды. Ижевск кейде "Ресей электрондық музыкасының астанасы" деп аталады. Ең танымал Ижевск электрондық тобы – «Стук Бамбука в XI Часов» (Stuk Bambuka v XI Chasov) тобы болды, олардың жалғыз альбомы «Лёгкое дело холод» (1991) қазір классикалық туынды саналады. Қазіргі таңда музыкалық өнер жалғасуда, жаңа таланттар пайда болуда, мысалы, Анна Краб өзін Удмуртияның электрондық королевасы деп атайды, ал «құйрық логотипі бар араны алаңдату» тобы апта сайын альбом шығаруға тырысады. «Италмас» (Италмас) – удмурт халықтық театр және би ансамблі.
In the post Soviet period, Izhevsk became known as home to a vibrant art and music scene. Izhevsk is sometimes referred to as "the capital of Russian electronic music". The most well known Izhevsk electronic act was Стук Бамбука в XI Часов (Stuk Bambuka v XI Chasov), whose only album Лёгкое дело холод (1991) is now considered classic. Currently the music scene continues to evolve creating new talents such as Anna Krab calling herself the Electronic Queen of Udmurtia and Distract a bee with a dick logo tending to release an album every week. Italmas (Италмас) is an Udmurt folk theater and dance company.
Көл
Ижевск қаласындағы көлдің ауданы 22 км²-ден асады, бірақ ол 1760 жылдары өнеркәсіптік қажеттіліктер үшін жасанды түрде салынған (кейбір бөліктері қолмен қазылған). Ресей императрицасы Елизавета Петр Шуваловқа Кама өзені аймағында үш зауыт салуға ресми рұқсат берді, 15 қыркүйек 1757 жылы. Екі өзеннің (Иж және Ягул/Подборенка) қосылатын жеріндегі үш деңгейлі өнеркәсіптік бөгеттің құрылысы 1760 жылғы сәуірде көлдің де, қаланың да бастауын берді. Бөгет 1809–1815 жылдары қайта жаңартылды, сол кезде Андрей Федорович Дерябин бастапқы металлургиялық зауытын жаңа қару-жарақ өндіру орталығына айналдырды. Кейіннен бөгетті кеңейту мақсатында 1983–1984 жылдары тағы да жаңғыртылды. Бүгінде Ижевск қаласының көптеген ірі өнеркәсіптік кәсіпорындары осы көлдің бойында орналасқан. 1972 жылы Ижевск көлінің жағалауындағы үш мильге созылған жаяу жол және бульварлар мен алаңдар жүйесі кеңейтілді. "Халықтар достығы" алаңы, орталық ескерткіші Удмуртияның Ресеймен 400 жылдық одағын тойлайды, бұл жағажайдың орталық нүктесі және жастардың танымал демалыс орны. Жаз айларында Ижевск қаласынан Воложка ауылына экскурсиялық кемелер қатынайды.
Izhvesk City Pond's area is over 22 km2, yet it was artificially constructed (in parts dug by hand) in the 1760s for industrial needs. Empress Elizabeth of Russia granted Count Peter Shuvalov official permission to create three factories in the Kama River region September 15, 1757. Construction of the three step industrial dam at the critical point where the two rivers (Izh and Yagul/Podborenka) join started both the pond and the city in April 1760. The dam was reconstructed in 1809–1815 when Andrey Fedorovich Deryabin converted the original metalworking factory into the new arms producing facility. It was subsequently modernized again in 1983–1984 in order to extend the dam. Today a number of major Izhevsk industrial plants are still located along the pond. In 1972, the Izhevsk Pond Embankment, a three mile long walkway and a system of boulevards and squares, was extended along the pond. The "Friendship of Nations" Square, with its central monument celebrating 400 years of Udmurtia's union with Russia, is a focal point of the esplanade and a hip place for youth recreation. During the summer months excursion boats operate from Izhevsk to the village of Volozhka.