Кіріспе

Ижевск (Иже́вск) – Ресейдің Удмуртия Республикасының астанасы. Қала Шығыс Еуропадағы Орал тауларының батысында, Иж өзенінің жағасында орналасқан. Ресейдегі 21-ші ірі қала және 600 000-нан астам халқы бар Удмуртияның ең халқы көп қаласы. 1984 жылдан 1987 жылға дейін қала Совет Одағының қорғаныс министрі Дмитрий Устиновтың құрметіне Устинов (Усти́нов) деп аталды. Ижевск – Волга аймағындағы өнеркәсіп, сауда-саттық, саясат, мәдениет және білім берудің маңызды орталығы. Қала қорғаныс, машина жасау және металлургия өнеркәсіптерімен әйгілі. Ижевск Ресейдің қару-жарақ астанасы және Еңбек даңқы қаласы атағын иеленеді.

Пионерлік елді мекендер

Қазіргі Ижевск қаласы орналасқан аумақтағы алғашқы қоныстар 5 ғасырда удмурттармен құрылған. Карлутка өзенінің жағасында екі нығайтылған елді мекен болған. Кейін бұл аймақ Қазан хандығының құрамына кірді. 1552 жылы Ресей хандықты жаулап алды, ал 1582 жылы Иван Грозный Карлутка және Иж өзендері маңындағы жерді татар моржасы Багиш Яушевке сыйлады. Осыдан бастап удмурт халқына жер салығы салынды. Яушевтер осы жерді Петр I билігіне дейін (1682–1721 жылдарға дейін) иеленді.

Темір зауытының құрылысы

1757 жылдың 15 қыркүйегінде Оралдағы жеті зауыттың иесі граф Петр Шувалов Кама өңірінен жер сатып алып, Елизавета императрицадан үш темір зауытын салуға рұқсат алды. Сол кезде темір зауыттары бу күшімен жұмыс істеді, ал отын ретінде тек ағаш қолданылды. Осы себепті, Іж өзенінің жанындағы орманға толы жерге бір зауыт салу және темір ленталар мен шойын якорь жасау туралы шешім қабылданды. Тағы бір темір зауыты Вотка өзенінің бойында салынды. 1760 жылдың 10 сәуірінде көрші ауылдардың шаруалары мен Шуваловтың басқа зауыттарынан келген шеберлер, тау-кен инженері және Шуваловтың сенімді адамы Алексей Москвиннің басшылығымен бөгет құрылысын бастады. Осы күн Ижевск қаласының негізі қаланған күн деп есептеледі. Құрылыс баяу өрбіді. Шаруалар өз ауылдарынан алынып, қиын жұмыстар мен үнемі дене жазасына тартылғандарына наразылық білдірді, бұл көтерілістерге әкелді. 1762 жылы Шувалов қайтыс болды. Оның ұлы Андрей зауыттарды мұраға алды. Екатерина II-нің 1763 жылдың 15 қарашасындағы жарлығына сәйкес, Шуваловтың барлық темір зауыттары, соның ішінде Ижевск зауытындағысы, қарыздар есебінен мемлекеттік меншікке өтті. Осы кезден бастап ол Ресейдің тау-кен өнеркәсібін басқаратын Тау-кен коллегиясының қарауына көшті. Іж және Вотка өзендеріндегі темір зауыттары Кама зауыттары деп аталды. 1763 жылы бөгет пен темір зауытының құрылысы аяқталып, алғашқы шойын балқытылды. Бөгет құрылысының нәтижесінде Еуропадағы ең ірі су қоймаларының бірі – Ижевск су қоймасы құрылды. Темір зауытының жанында елді мекен салынды. Бұл елді мекен Ижевск зауыты деп аталды, орыс тілінде "Іж өзеніндегі зауыт" деген мағынаны білдіреді. Бастапқыда темір зауыты ұзыннан алақандай ені бар темір ленталар шығарды. Бұл ленталар Кремльді қайта жаңарту үшін Мәскеуге жіберілді. Ижевск зауытының темірі Санкт-Петербургтегі құрылыс жұмыстарына да пайдаланылды.

Пугачевтің көтерілісі

1773 жылдың қазан айында Яикте Екатерина II-ге қарсы халық көтерілісінің жайлы жаңалық және Емельян Пугачевтің жарлықтары Ижевский заводына жетті. Өзін Петр III деп таныстырған казак, шаруаларға бостандық жариялап, ақсүйектер мен зауыт иелерін өлтіруге үндеді. Бұл шаруалар мен шеберлердің қолдауын тапты. Сондықтан Гороблагодат және Кама заводтарының басқарушысы полковник Федор Венцель мен Ижевский заводының басқарушысы Алексей Алымов Қазанға қашуға мәжбүр болды. 1774 жылдың 1 қаңтарында Емельян Пугачевтің көтерілісші әскерінің бір бөлігі қалаға жетті. Көтерілісшілер зауытты қиратты, кеңсе ғимараттарын өртеп, басшылардың үйлерін бұзды. Азық-түлік қоймасын жойды және азықты халыққа таратып берді. Зауыттан түскен қаржы Уфа маңындағы көтерілісші әскер штабына жіберілді. Шаруалар босатылды. Олардың бір бөлігі жасаққа қосылды. Темір өндірісі біраз уақытқа тоқтады. Осы кезде Екатерина көтерілістің қырсықтығын сезініп, генерал Александр Бибиков басқаратын әскерді көтерілісті басу үшін жіберді. 1774 жылдың сәуір айында Пугачев әскері әр жерде жеңіліске ұшырап, Ижевский заводынан кетуге мәжбүр болды. Басқарушылар оралып, шаруалар мен шеберлерді бағындырып, Ұлы Екатеринаға адал болуға міндеттеді. Көтерілісші әскерге қосылған жұмысшылардың тізімі болашақтағы жазалау үшін жасалды. Венцель мен Алымовтардың қарсылығына қарамастан, Пугачев әскері 1774 жылдың 27 маусымында қаланы қайта басып алды. Халық Емельян Пугачевті құттықтады. Ол екі күн бойы шаруалар мен жұмысшылардың шағымдарын тыңдады. Венцель мен Алымовтардың ішінде барлығы 42 адам өлім жазасына кесілді. 29 маусымда Пугачев Ижевский заводынан шығып, Қазанға бет бұрды. Ижевский заводының көптеген жұмысшылары оның жасақтарына қосылып, 1775 жылдың қыркүйек айының басында басым бөлігі талқандалған көтерілістің соңғы шайқастарында ерлікпен күресті. Көтерілісші әскер жеңіліске ұшырап, басшысы өлімге кесілсе де, көтерілісшілердің топтары күресін жалғастырды. Зауыттың жаңа басшылары шаруаларды басып, шеберлерді күшпен қайта әкеліп, көтерілісшілердің топтарын таратты. Зауыт қайта жаңартылып, 1775 жылдың соңына қарай жұмыс істей бастады. Бұрынғы тәртіп қайта орнатылды. Мажбүрлеген жұмысшылар өнімділікті арттыруға мүдделі болмады, нәтижесінде бұл практика 19 ғасырда тоқырап қалды.

Қару фабрикасының негізі

1800 жылы император Павел I Наполеон Франциясының күшейіп бара жатқан қатеріне байланысты Оралда қару-жарақ фабрикасын салуға бұйрық берді. Жаңа зауыт орнына Гороблагодат, Пермь, Кама және Богослов зауыттарының бас инженері, тау-кен саласының маманы Эндрю Дерябин кірісті. Ол Пермь және Вятка губернияларында бірнеше жерді қарастырып, зауытты салуға Іж Заводы ең қолайлы жер екеніне келді. Оған темір зауытын қару-жарақ өндіретін орынға айналдыру ойы келді. Александр I Дерябиннің жобасын бекітті және 1807 жылдың 10 маусымында қару-жарақ фабрикасының құрылысы басталды, бұл күн Изжевсктің екінші тууы деп есептеледі.

Дудиннің жоспары

Жаңа фабрикада жұмыс күші жетіспеді. Қызметкерлердің бос орындары крепостнойлар, Урал кенеттерінен келген жұмысшылар мен жалдамалы жұмысшылармен толтырылды. Қару-жарақ шеберлері басқа қару-жарақ фабрикаларынан ауыстырылып, Еуропадан, негізінен Дания мен Швециядан жалданып алынды. Елді мекеннің халқы жылдам өсіп, 1808 жылдың соңына қарай 6000-нан астам адамға жетті. Тұрғын үй қажеттілігіне байланысты, адамдар жұмыстан кейін, түнде үйлерін салуға мәжбүр болды. Үйлер фабриканың жанындағы орманнан алынған ағаштан салынды. Сонымен қатар, жұмысшылар солдаттарға арналған жаңа казармаларды, фабрика қызметкерлері, офицерлер мен шенеуніктерге арналған тұрғын үйлерді, аурухананы, мектептерді және басқа да әлеуметтік нысандарды салды. Елді мекен бас жоспар бойынша салынды. Бұл жоспардың авторы және барлық құрылыс жұмыстарының директоры архитектор Федор Дудин болды. Жаңа бас жоспардың негізі қалалық тор қағидаты болды. Кең және түзу көшелер оларға перпендикуляр бағытта жүретін шағын көшелермен қиылысты. Олардың нақты желісі кішкентай тіктөртбұрышты блоктарды құрады. 1810 жылдың 18 мамырында Ижевск зауытында ірі өрт болды. 174 үй, қойма және екі ағаш шіркеу өртенді. Өрттен кейін Дудиннің жоспарын іске асыру басталды. Үйлер қарағайдан салынды. Әдетте, үй екі бөлмеден тұратын, ішкі дәлізбен біріктірілген. Кедейлердің үйлері бір бөлмеден тұратын. Қару-жарақ шеберлері мен шенеуніктер екі қабатты, бес қабырғалы ағаш үйлер салды. 1820 жылдары Иж қаласында 15 көше болды. 1812 жылы Ижевск зауыты халық саны мен аумағының өсуіне байланысты үш әкімшілік бөлікке бөлінді. 1816 жылы елді мекенде 1710 үй, 8 тас фабрика ғимараты, түрме, зират, тас шіркеу және мектеп болды. Халық саны 8324 адамды құрады. 1820-шы, 1830-шы және 1840-шы жылдары бірнеше ірі тас ғимараттар салынды. Әйгілі Александр Невский соборы 1818-1823 жылдар аралығында салынды және аяқталғаннан кейін көп ұзамай оны патша Александр (Александр Невскийді өзінің қасиетті қамқоршысы деп есептеген) аралады. Сол дәуірден сақталған басқа да маңызды ірі тас ғимараттар: Арсенал (1823-25), Әкімшілік ғимараттар (1843-45) және мердігер Егор Новиковтың үйі. Бәрі де Ижевсктің келбетін жақсартты. 1850 жылға қарай елді мекеннің халқы екі еседен асып, 19 163 адамға жетті. Оның аумағы шамамен 6200 шаршы мильді құрады. 3499 ғимарат ағаштан, ал қалған 27 ғимарат, оның ішінде үш шіркеу тастан салынған. Елді мекенде 1066 құдық болды.

Ижевский зауыты 1861 жылғы Еріту реформасынан кейін

1861 жылғы 19 ақпанда Ресей императоры Александр II Эмансипациялық реформаны жүзеге асырды. 1865 жылғы 9 қазанда Берг коллегиясы шығындардың өсуін күтіп, қару-жарақ фабрикасын өнеркәсіпшілердің серіктестігіне жалға берді. 1866 жылы фабриканың крепостнойлары 1861 жылғы Эмансипация манифестімен бостандыққа ие болды және өздерін-өздері басқару құқығын алды. Ижевский заводы екі волосқа бөлінді: Нагорный волосы және Заречный волосы, немесе Зарека. Әр волостың өз басқармасы болды және ауылдық топтардан тұрды. Ауылдық топтарды жиналыста сайланған староста басқарды. Нагорный волосында жеті ауылдық қоғам болды; ал Заречный волосы төрттен тұрды. Волос басқармалары Сарапул земствосы басқармасына есеп берді. Оларды үш жылға сайланатын волост старшиналары басқарды. Волос басқармалары міндеттерді орындаумен және салық төлеумен айналысты. Олар паспорттар шығарды, аумақты жақсарту және басқа да жергілікті мәселелерді шешті. Әкімшілік және полициялық бақылауды зауыт басқармасы жүзеге асырды. Сонымен қатар, басқарма жер мен үйге құқық белгілейтін құжаттарды тапсырды. Көлдер, жайылымдар мен шөп шабуға арналған жерлер қару жасаушылар мен шеберлерге берілді. Күңгуірлік құлдықтың жойылуы Ижевский заводы тұрғындары арасындағы әлеуметтік теңсіздікті күшейтті. Жақсы жағдайға ие топтарға зауыт басшылары, білікті қару жасаушылар мен шеберлер, әкімшілік қызметкерлері, шенеуніктер, дін қызметкерлері және саудагерлер кірді. Мұндай қабатталу елді мекеннің бейнесіне әсер етті. Нагорная Парттан жұмысшы халықты ығыстырып, батпақты Зарекаға қоныстандырды. Сол кезде тағы бір жұмысшы ауданы – Колтома дамыды. 1870-ші жылдардың басында Ижевский заводында жиырмаға жуық жеке тас үйлер болды. Заречная Парттағы барлық үйлер ағаштан салынған. Азаматтық өмір мемлекеттік тапсырыстарға байланысты болды. Соғыс жылдары немесе әскерді қайта жабдықтау кезінде тапсырыстар артты, сонымен қатар жұмыс күші мен еңбекақы да өсті. Үкіметтік тапсырыстар орындалып, жалақы төмендетілгеннен кейін көптеген жұмысшылар қару-жарақ фабрикасын тастап кетті, ал елді мекен келесі мемлекеттік тапсырысқа дейін құлдырады.

Ижевский зауытындағы кәсіпорындар

1872 жылы Ижевск зауытында болат зауыты салынды. 1884 жылы қару зауыты мен болат зауыты мемлекеттік меншікке өтті. Ижевск зауытында жеке қару жасау шеберханалары пайда болды. 1860 жылы Иван Федорович Петров есімді қаругер Зарекадағы кішкентай қару жасау шеберханасында аң аулауға арналған мылтықтар жасауды бастады. Кейін ол Екатеринбург, Омск, Нижний Новгород және Кавказда да жұмыс істеді. Ол ұлдарымен бірге Ижевск зауытында оқ-дәрі сатты. Оның ұлдарының бірі, Василий, кейіннен жеке қару жасау шеберханасын ашты. Андриан Никандрович Евдокимов Петровтардың бәсекелесі болды. Оның Базарная көшесінде қару жасау шеберханасы болды. Николай Ильич Березин де Базарная көшесінде өзінің кәсіпорынын салды. Ол қару жасады. Оның сонымен қатар солтүстік-шығыс шетінде кішкентай темір құю зауыты да болды. Саудагерлер Порсев және Килин екі кірпіш зауытының иелері болды. 1914 жылға қарай Ижевск зауытында он екі жеке өнеркәсіптік кәсіпорын болды.

Ижевский завод саудагерлері

1870 жылдары Ижевск зауытында сауда гүлденді. Бодалев ағайындылары, Моклецов, Оглоблин, Свешников және Созыкин ең табысты саудагерлер болды. Арақтың өнімімен сауда жасау тиімді болды. 1872 жылы үш арақ фабрикасы, төрт шарап қоймасы, үш шарап погребі және елуге жуық таверна болды. Осы жылы Иван Бодалев суқоймасының жағасында сыра қайнату зауытын ашты.

Діни ғимараттар

XIX ғасырдың басында Ижевский Заводта төрт ғибадатхана болған. Қасиетті Михаил соборы 1897 және 1915 жылдар аралығында салынды. Ижевский Завод – удмурт тілінде яһуди тілінде сөйлейтін удмурт яһудилерінің бірінің тұрақты мекені болды. 1849 жылдан бастап жұмысшылар поселкесінде яһудилердің діни қажеттіліктері үшін ғибадатхана бөлінді. 1917 жылы екінші дұға үйі ашылды. Екі синагог да 1930 жылы Кеңес үкіметі тарапынан жабылды.

2022 жылғы мектептегі атыс

2022 жылдың 26 қыркүйегінде бұрынғы оқушысы Артем Казанцев қаладағы 88-ші мектепте жаппай оқ жарып, кісі өлтірді. Оның салдарынан он сегіз адам, оның ішінде он бір бала қаза тауып, 24 адам жарақат алды. Мектепте шамамен 1000 оқушы білім алады. Кейіннен Казанцев оқиға орнында өз-өзіне қол жұмсады.

Әкімшілік және муниципалдық мәртебе

Ижевск – республиканың астанасы. Әкімшілік-аймақтық бөлініс шеңберінде, Ижевск республикалық маңызы бар қала ретінде құрылған, бұл аудандармен тең мәртебедегі әкімшілік бірлік болып табылады.

Білім

Ижевск – Удмурт Республикасының ғылыми және мәдени орталығы. Бастапқыда мемлекет балаларға күтім жасау және білім беруде жетекші рөл атқарды. 320 мемлекеттік балабақша мен мектепке дейінгі оқу орны 32 000 балаға қолжетімді күтім қызметін ұсынады. 100 мемлекеттік мектеп 100 000-нан астам Ижевск оқушысына тегін жалпы білім береді. Көптеген техникалық колледждер мен екі жылдық кәсіптік училищалар мамандық бойынша білім береді, ең бастысы медициналық көмек көрсету, өнер және оқыту салаларында. Ресей Ғылыми академиясының Орал бөлімшесі Ижевск қаласында физика, қолданбалы механика және техникалық ғылымдар, экономика салаларында маманданған бірнеше институттармен өкілдік етілген, сондай-ақ Удмуртия Тарих, тіл және әдебиет институты да осы бағытта жұмыс істейді. Удмурт Республикасындағы бес жоғары оқу орнының төртеуі Ижевск қаласында орналасқан: Удмурт мемлекеттік университеті, Ижевск мемлекеттік техникалық университеті, Ауыл шаруашылығы академиясы және Ижевск мемлекеттік медицина академиясы. Бұл оқу орындарының әрқайсысы шетелдік студенттерді қабылдайды. Удмурт мемлекеттік университеті 2006 жылы 75 жылдығын тойлады. Бұл Удмурт Республикасындағы ең көне білім беру мекемесі. Қазіргі таңда университетте 28 000 студент оқып жатыр, оларға 86 түрлі мамандық ұсынылады. Университетте он үш кафедра және жеті институт бар. 1000 оқытушының 130-ы ғылым докторы (Dr. Sc.) дәрежесіне ие, ал 460-ы ғылым кандидаты (Cand. Sc., Ph.D. бірінші курсына тең) дәрежесі бар. УдМУ аспирантурасы экология, экономика, құқық, психология, педагогика, этнология, тарих, мәдениет, Орал аймағының және удмурт тіл білімі салаларында ғылым кандидаттары мен докторлық диссертацияларды қорғауға құқылы 11 аттестациялық комиссия ұсынады. Ижевск – Еуропа Кеңесі мен Еуропалық Комиссияның «Мәдениеттер аралық қалалар» бағдарламасының пилоттық қаласы.

Цирк

Ижевск мәдени өмірінің ажырамас бөлігі – Удмурт Республикасының мемлекеттік циркі. Ижевск тұрғындары қала тарихы бойында циркті ұнатады. Ежелгі заманда елді мекенге тау аюларымен, күшті адамдармен және факирлермен келген көшпелі артистер – скоморохтар жиі тоқтаған. 19 ғасырдың басында көрсетулер байлар үшін орындықтары бар, ал кедейлер үшін тұрғылықты орындармен жабдықталған уақытша шатырларда өткізілген. Іжевсктегі алғашқы цирк 1895 жылы Александр Коромысловпен салынды. Ол Азамат соғысы басталарға дейін жұмыс істеді. 1926 жылдың 21 қыркүйегінде Коларт циркі ашылды. Ағаштан салынған бұл циркке 1500 көрермен сыйыды. 1943 жылы, Ұлы Отан соғысының ең қиын кезеңінде, Коларт циркінің орнына тас ғимарат салынды. Оны Санкт-Петербургтегі Чинизелли циркінің үлгісімен П.М. Попов жобалады. 1943 жылдың 29 қарашасында жараланған әскерлер алғашқы қойылымды тамашалады. Цирк 1800 көрерменге арналған және Кеңес Одағындағы үздік цирктердің бірі саналды. 1990 жылдың 14 қаңтарында ғимараттың тозуына байланысты цирк жабылды. 1999 жылдың 29 желтоқсанында ғимарат бұзылды. 2000 жылдың 17 қаңтарында жаңа циркке негіз салынды. Жобаны Мәскеу сәулетшісі Михаил Веснин жасады. Мамандардың пікірінше, қазіргі цирк ғимараты Ресейдегі ең жақсы ғимараттардың бірі. Ол бұрынғыдай 1800 көрерменге арналған, сонымен қатар заманауи технологиялармен және жоғары сапалы дыбыс және жарық жабдықтарымен жабдықталған. 2008 жылдан бері Удмурт Республикасының мемлекеттік циркінде жыл сайын наурыз айында Халықаралық цирк өнері фестивалі өтіп келеді. Ижевскіге әлемнің түкпір-түкпірінен цирк жұлдыздары келеді. Фестиваль қазылар құрамына әлемдегі жетекші цирк фестивальдерінің өкілдері, цирк менеджерлері мен продюсерлер де қатысады.

Спорт

Ижевск хоккей командасы HC Izhstal Жоғарғы хоккей лигасында ойнайды. 2013-14 маусымда команда реттегі маусымды 19-шы орында аяқтады және плей-оффқа ілікпеді. "Зенит Ижевск" футбол клубы Ресей кәсіби футбол лигасында ойнайды. 2013-14 маусымда команда "Урал-Поволжье" аймағында бесінші орынды иеленді. "Университет" әйелдер гандбол командасы Ресей Суперлигасында ойнайды. "Удмуртия" мүгедектер хоккей командасы екі рет Ресей чемпионы атанды (2010, 2014).

Ойын-сауық

Кеңес Одағынан кейінгі кезеңде Ижевск жанды өнер және музыка өнерінің ортасы ретінде танылды. Ижевск кейде "Ресей электрондық музыкасының астанасы" деп аталады. Ең танымал Ижевск электрондық тобы – «Стук Бамбука в XI Часов» (Stuk Bambuka v XI Chasov) тобы болды, олардың жалғыз альбомы «Лёгкое дело холод» (1991) қазір классикалық туынды саналады. Қазіргі таңда музыкалық өнер жалғасуда, жаңа таланттар пайда болуда, мысалы, Анна Краб өзін Удмуртияның электрондық королевасы деп атайды, ал «құйрық логотипі бар араны алаңдату» тобы апта сайын альбом шығаруға тырысады. «Италмас» (Италмас) – удмурт халықтық театр және би ансамблі.

Көл

Ижевск қаласындағы көлдің ауданы 22 км²-ден асады, бірақ ол 1760 жылдары өнеркәсіптік қажеттіліктер үшін жасанды түрде салынған (кейбір бөліктері қолмен қазылған). Ресей императрицасы Елизавета Петр Шуваловқа Кама өзені аймағында үш зауыт салуға ресми рұқсат берді, 15 қыркүйек 1757 жылы. Екі өзеннің (Иж және Ягул/Подборенка) қосылатын жеріндегі үш деңгейлі өнеркәсіптік бөгеттің құрылысы 1760 жылғы сәуірде көлдің де, қаланың да бастауын берді. Бөгет 1809–1815 жылдары қайта жаңартылды, сол кезде Андрей Федорович Дерябин бастапқы металлургиялық зауытын жаңа қару-жарақ өндіру орталығына айналдырды. Кейіннен бөгетті кеңейту мақсатында 1983–1984 жылдары тағы да жаңғыртылды. Бүгінде Ижевск қаласының көптеген ірі өнеркәсіптік кәсіпорындары осы көлдің бойында орналасқан. 1972 жылы Ижевск көлінің жағалауындағы үш мильге созылған жаяу жол және бульварлар мен алаңдар жүйесі кеңейтілді. "Халықтар достығы" алаңы, орталық ескерткіші Удмуртияның Ресеймен 400 жылдық одағын тойлайды, бұл жағажайдың орталық нүктесі және жастардың танымал демалыс орны. Жаз айларында Ижевск қаласынан Воложка ауылына экскурсиялық кемелер қатынайды.

Халықаралық қатынастар

Ижевск – Еуропа Кеңесінің пилоттық қаласы.