Кіріспе
Pinaceae қарағайлар тұқымдасына жататын қылқан жапырақты өсімдік.
Pinus strobus, көбінесе шығыс ақ қарағай, солтүстік ақ қарағай, ақ қарағай, Уэймут қарағай (британдық) және жұмсақ қарағай деп аталады. Бұл Солтүстік Американың шығысында өсетін ірі қарағай. Ол Ньюфаундлендтен (Канада) батысқа қарай Ұлы көлдер аймағы арқылы Оңтүстік-Шығыс Манитоба және Миннесота штатына дейін, АҚШ-та және оңтүстікке қарай Аппалачи таулары мен Жоғарғы Пьемонт бойымен Солтүстік Джорджияға дейін, және тым сирек болса да Солтүстік-Шығыс Алабамадағы жоғары биіктіктегі жерлерде кездеседі. Индиана штатында сирек кездеседі. Хауденосауне халықтары бұл ағашты көпұлтты конфедерацияның орталық символы ретінде сақтайды, оны "Бейбітшілік ағашы" деп атайды. Сенека тайпасы оны osóä деп, ал Каниенʼкеhá:ка тайпасы onerahtase'ko:wa деп атайды. Уабанаки конфедерациясында микмактар бұл ағашқа гуоу деп, Wolastoqewiyik және Peskotomuhkatiyik тайпалары kuw немесе kuwes деп, ал абенаки тайпасы кова деп атау қолданады. Бұл өсімдік Ұлыбританияда капитан Джордж Уэймуттың құрметіне "Уэймут қарағайы" деп аталады, ол 1605 жылы Мэннен Англияға оның тұқымдарын әкелген.
Тарату
P. strobus Солтүстік Американың шығысындағы қоңыржай жапырақты және аралас орман биомында таралған. Жақсы дренаждалған немесе құмды топырақтарды және ылғалды климатты ұнатады, бірақ сорлы жерлерде және тасты таулы аймақтарда да өсе алады. Аралас орманды жерлерде бұл басым ағаш көптеген басқа түрлерден, тіпті ірі жапырақты қатты ағаштардан да биік тұрады. Ол қызыл крестбиль сияқты көптеген орман құстарына және батпақ тышқаны сияқты ұсақ сүтқоректілерге тамақ және пана береді. Шығыс ақ қарағайының ормандары бұрын Солтүстік Американың солтүстік-орталық және солтүстік-шығыс бөлігінің көп бөлігін жапқан. 18-шы ғасырдан 20-шы ғасырдың басына дейінгі қарқынды орман шаруашылығы салдарынан ескі өсімдіктердің тек 1% ғана сақталды. Ескі өсімдіктер немесе табиғи ерекше ормандар Ұлы Түтінді Таулар Ұлттық паркінде қорғалады. Шығыс Тумасы Ағаш Қоғамы растағандай, басқа да қорғалатын аймақтардағы ескі ормандар: Онтариодағы Алгонкин провинциялық паркі, Кветико провинциялық паркі, Алгома таулы аймағы және Канаданың Квебек провинциясындағы Сент-Маргарита өзенінің Ескі Орманы; Мичиганның Жоғарғы Жартыаралындағы Эстивант Пайнс, Хюрон Таулары, Поркупин Таулары Мемлекеттік паркі және Сильвания Далалық аймағы, АҚШ; Мичиганның Төменгі Жартыаралындағы Хартвик Пайнс Мемлекеттік паркі; Висконсин штатындағы Меномини үнді резерваты; Миннесота штатындағы «Жоғалған 40» ғылыми және табиғи аймағы (SNA) және Шекара Сулары Каноэ аймағы; Иллинойс штатындағы Уайт Пайнс Мемлекеттік паркі; Кук Орманы Мемлекеттік паркі, Пенсильвания штатындағы Хертс Көрікті аймағы және Андерс Рун Табиғи аймағы; және Солтүстік Каролина штатындағы Линвилл Шағыр аймағы, АҚШ. АҚШ-тағы түрдің таралған ареалында, соның ішінде Мэн штатындағы Ордвей Гроув, Массачусетс штатындағы Айс Глен және Нью-Йорк штатындағы Адриондак паркінде ескі шығыс ақ қарағайларының шағын тоғайлары немесе жеке үлгілері кездеседі. Көптеген жерлердегі ерекше үлкен үлгілер ескі далалық экологиялық ізділіктің дамуын көрсетеді. Мохок Трейл Мемлекеттік Орманындағы биік ерекше ормандар және Массачусетс штатындағы Уильям Каллен Брайанттың үйі осыған мысалдар. Интродукцияланған түр ретінде P. strobus қазір Чехия мен Оңтүстік Польшадағы Карпат тауларының Сыртқы Батыс Карпаттар бөлімшесінде табиғи түрге айналуда. Ол әсемдік үшін отырғызылған үлгілерден тарады.
Сипаттама
Ақ қарағайлар тобының көпшілігі сияқты, Pinus subgenus Strobus, жапырақтары ("инелері") қылқан жапырақты, бес, немесе сирек үш немесе төрт жапырақтан тұратын шоғырларда болады, олардың түбінде жапырақ сағағы болады. Жапырақтары иілгіш, көкшіл жасыл, ұсақ тісті және ұзын. Тұқымдық конустар жіңішке, ұзын (көбінесе одан қысқа) және ашылғанда кең, дөңгелек ұшы бар және сәл иілген, көбінесе шайырлы болады. Тұқымдары ұзын, жіңішке қанатты және желмен таралады. Конус өндірісі 3-5 жыл сайынғы циклмен ең жоғары деңгейге жетеді. Бұтақтар бағанада шамамен 18 дюйм қашықтықта орналасқан, 5-6 бұтақ арба дөңгелегінің спицалары сияқты таралады. Шығыс ақ қарағайы өзімен-өзі тозаңдана алады, бірақ осылай өндірілген тұқымдардан өсетін көшеттер әлсіз, өсуі тоқтап, деформацияланған болуы мүмкін. Ересек ағаштардың жасы 200-250 жылға жетеді, ал кейбіреулері 400 жылдан астам өмір сүреді. Нью-Йорк штатының Сиракуз қаласының жанында өскен ағаш 1980 жылдардың соңында 458 жасқа толыпты, ал Мичиган және Висконсин штаттарындағы ағаштардың жасы шамамен 500 жылға жетеді.
Өлшемі
Шығыс ақ қарағай Солтүстік Американың шығысындағы ең биік ағаш ретінде сипатталған, мүмкін, шығыс ақ қарағайдың ареалымен бірнеше аймақта жамылған жапырақты түлпан ағашымен осы құрметті бөліседі. Табиғи, колониялық кезеңге дейінгі ерекше ормандарда қарағайдың биіктігі шамамен 60 метрге дейін жеткендігі хабарланған. Сол кездегі ағаштардың биіктігін дәл құжаттау мүмкін болмаған, бірақ шығыс ақ қарағай сирек жағдайларда осы биіктікке жеткен болуы мүмкін. Роберт Пайктің "Биік ағаштар, қатал адамдар" сияқты танымал, бірақ расталмаған әңгімелерде тіпті одан да биік ағаштар туралы айтылған. Ең ірі үлгілердің жалпы көлемі шамамен 40 кубометрді құрайды, ал бұрынғы алыптардың көлемі 50 кубометрге жуық болған деген болжам бар.
Биіктігі
P. strobus 15 пен 45 жас аралығында жыл сайын өседі, ал осы жас аралығынан бұрын және кейін биіктігі баяулайды. Қазіргі кездегі ең биік үлгілері – Жергілікті ағаштар қоғамы (NTS) анықтаған биік ағаштар. Оларды пайдалануға дейін Висконсин штатының солтүстігінде ақ қарағайлардың биіктігі 60,96 метрден асып кеткен. Орташа биіктігі 80 фут немесе одан да көп. Оңтүстік Аппалачи тауларында P. strobus-тың қазіргі ареалында ең көп орын және ең биік ағаштар кездеседі. Сақталған бір мысал – Ұлы Смоки таулары ұлттық саябағындағы Каталачи алқабындағы «Богерман қарағай» деп аталатын ағаш. Биіктігі бойынша ол Роки тауларынан шығысқа қарай Солтүстік Америкадағы ең дәл өлшенген ең биік ағаш болып табылады, бірақ бұл Liriodendron tulipifera туралы мәліметтерге қайшы келеді. Оны NTS таспа арқылы өлшеген. 1995 жылдың қазан айында «Опал» даулымы оның шыңын сындырғанға дейін «Богерман қарағай» биік болды, бұл Уилл Блозан мен Роберт Леверет жердегі өлшемдерді пайдаланып анықтады. Мичиган штатындағы Хартвик Пайнс мемлекеттік саябағындағы ең биік ағаштар биік. АҚШ-тың солтүстік-шығысында NTS растағандай, төрт штаттағы сегіз жерде биіктігінен асып түсетін ағаштар бар. Пенсильвания штатындағы Кук орманы мемлекеттік саябағы солтүстік-шығыстағы ең көп саны бар шығыс ақ қарағайларын қамтиды, 110 ағаш осы биіктікте немесе одан да биік. Саябақтың «Лонгфеллоу қарағайы» – солтүстік-шығыстағы ең биік шығыс ақ қарағайы, оның биіктігі таспа арқылы өлшенген. Массачусетс штатындағы Мохок Трейл мемлекеттік орманында биіктігінен асып түсетін 83 ағаш бар, олардың алтауы биіктігінен асып түседі. «Джейк Суамп ағашы» сол жерде орналасқан және биік. NTS оның нақты өлшемдерін сақтайды. Нью-Гэмпшир штатының Клермонт қаласындағы жеке меншікте шамамен 60 биік ағаш бар.
Диаметрі
Ірі қарағайлардың диаметрі , бұл айналымының (дәнді) диапазонына сәйкес келеді. Дегенмен, Солтүстік-Шығыста және Оңтүстік-Шығыста диаметрі аса сирек кездесетін бір түбірлі ақ қарағайлар бар. 1,2 - 1,4 м диаметр класындағы ағаштардың саны үлкен қарағайлы орындарда екі немесе үш ағаштан аспайды. Көбінесе диаметрі 2-3 футты құрайды.
Өлім-жітім мен аурулар
Шығыс ақ қарағайы отқа белгілі бір деңгейде төзімді болғандықтан, есейген ағаштар өрттен кейін жанып кеткен жерлерді қайтадан тұқымдауға шамасы жетеді. Таза өскен ормандарда ересек ағаштардың сабақтарының төменгі жартысында әдетте бұтақтар болмайды. Ақ қарағай құртшасы (Pissodes strobi) және ақ қарағайдың көпіршік тотығы (Cronartium ribicola) – әкелінген саңырауқұлақ – бұл ағаштарға зиян келтіріп, тіпті оларды құрта алады.
Блестер тоты
20-ғасырдың басында есейген қарағай тоғайларында ақ қарағайдың көпіршік тотынан қырылу көрсеткіші көбінесе 50-80% құрады. Саңырауқұлақтың тіршілік циклінің бір бөлігі Ribes туысына жататын, жергілікті қайың немесе жабайы қарақат сияқты басқа өсімдіктерде өтеді. Орман шаруашылығымен айналысатындар барлық басқа өсімдіктерді жойса, ақ қарағайдың көпіршік тотығын жоюға болатынын болжады. Осы мақсатта белсенді науқан ұйымдастырылды, коммерциялық қарағай өсіретін аймақтардағы барлық жер иелері жергілікті қайың мен жабайы қарақатты түбімен жұлып, жоюға шақырылды. Осы шаралардың жануарлар дүниесі мен олардың мекендеу ортасына тигізер әсері сол кезде ағаш өнеркәсібін қорғаудан кем маңызды емес деп есептелді. Висконсин штатындағы кейбір ақ қарағайлардың жасы 200 жылдан асып кеткен. Орталық Батыс штаттарында сәндік ағаш ретінде кеңінен егілгенімен, жергілікті ақ қарағай Индиана штатында "сирек кездесетін" деп тізілген.
Өсімдіктер
Әртүрлі сорттар кішкентай немесе толыққанды ересек пішіндеріне және жапырақтарының түс сипаттамаларына қарай таңдалған. Шығыс ақ қарағайының бұтақтары жұмсақ, қауырсын тәрізді жапырақтарының арқасында мерекелік гүл шоқтары мен гирляндаларын жасау үшін кеңінен қолданылады.
Суды сүзгілеу
Ақ қызылшаның ксилемасы ластанған судағы белгілі бір бактерияларды тазалау үшін сүзгі ретінде пайдаланылған. Гемацитометрлік сынақтар көрсеткендей, ақ қызылша ксилемасынан өткен бактериялардың кем дегенде 99,9% - ы тоқтатылған.
Символизм
Шығыс ақ қарағайы – Онтарио провинциясының (Канада) ресми ағашы. АҚШ-та ол Мэн штатының (1945 жылдан бастап) және Мичиган штатының (1955 жылдан бастап) мемлекеттік ағашы болып табылады. Оның «қарағай конусы мен шоғы» сонымен қатар Мэн штатының гүлі болып саналады және штаттың тіркеу нөмірлерінде кеңінен бейнеленген. Шығыс ақ қарағайының бұтақтары Вермонт Республикасы кезінде Вермонт халқының таңбасы ретінде белгі ретінде тағылған, сондай-ақ Вермонт штатының ғимаратындағы әйнек суретте, Вермонт штатының туында, Массачусетс және Мэн штаттарының теңіз жағалау туларында бейнеленген. 1901 жылғы Мэн штатының туында ағаш қысқа мерзімге Мэн штатының ресми туы ретінде бейнеленген. Мэн штатының сақшылары да өз формаларында ағаш суретін қолданады. Байырғы халық – Хауденосони (Ирокез конфедерациясы) оны «Тыныш ағашы» деп атаған. 2017 жылдан бері ол Монреаль қаласының туы мен мөрінде аймақтың байырғы халқын бейнелеу үшін қолданылып келеді.