Француз астрономы: Франсуа Феликс Тиссеран өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Француз астрономы (1845–1896)

Франсуа Феликс Тиссеран (François Félix Tisserand; 13 қаңтар 1845 – 20 қазан 1896) – француз астрономы.

Өмір

Тиссеран Нуи-Сен-Жорж қаласында дүниеге келді. 1863 жылы École Normale Supérieure-ге түсті, ал одан кейін Мецтегі лицейде бір ай профессор болып жұмыс істеді. Урбен Ле Верье оған Париж обсерваториясында қызмет ұсынды, және ол 1866 жылдың қыркүйегінде астрономның көмекшісі ретінде орналасты. 1868 жылы ол Делоне әдісі бойынша диссертация қорғап докторлық дәрежесін алды, бұл әдіс ойлап тапқаннан гөрі әлдеқайда кең ауқымды екенін көрсетті. Содан кейін Эдуард Стефан және Жорж Раемен бірге 1868 жылғы Күн тұтылуын бақылау үшін Кра-Истмусқа сапар шекті. Француз астрономдарына Сиам патшасы Монгкут қосылды, ол екі жыл бұрын тұтылудың орнын және уақытын есептеп, ғалымдар үшін қолайлы бақылау орнын дайындаған еді. 1873 жылы ол Тулуза обсерваториясының директоры болып тағайындалды, онда «Recueil d'exercices sur le calcul infinitesimal» атты еңбегін жариялады, ал 1874 жылы Ғылым академиясының корреспондент мүшесі болды. Ол 1874 жылы Жюль Янсенмен бірге Жапонияға, ал 1882 жылы Гийом Бигурданмен бірге Мартиникаға Венераның транзитін бақылау үшін француз экспедицияларына қатысты. 1878 жылы Ле Верьеден кейін Ғылым академиясының толық мүшесі болып сайланды және Ұзындықтар бюросының мүшесі атанды. Сол жылы ол Лиувилльдің орынбасары болып тағайындалды, ал 1883 жылы Сорбоннадағы аспан механикасы кафедрасын Пуисодан мұра етті. Тиссеран математикалық астрономиядағы маңызды зерттеулерін жалғастыруға үнемі уақыт табатын, ал Comptes rendus беттері оның белсенділігіне куәлік етеді. Оның жазбалары аспан механикасының барлық саласын қамтиды және ең қиын мәселелерді шешуде қаталдық пен қарапайымдықпен ерекшеленеді. Ол 1889 жылғы Bulletin astronomique-та үлкен планеталардың кометаларды тартып алу теориясын шеберлікпен қарастырды және осыған байланысты өзінің құнды критерийін жариялады. Оның ең маңызды еңбегі – «Traité de mécanique céleste» оның есіміне ең мәңгілік ескерткіш болып табылады және оның отандасы Лапластың «Mécanique céleste» еңбегімен қатар тұруға лайық. Төрт томдық бұл трактатта, соңғы томы оның қайтыс болуына бірнеше ай қалғанда жарық көрді, Лапластың және одан кейінгі осы саладағы басқа да зерттеушілердің еңбектерін бір үйлесімді тұтасқа біріктірді. Ол 19 ғасырдың басында Лапластың ұлы еңбегі сияқты астрономияның осы саласындағы білімнің толық және адал шолуын ұсынады. 1892 жылы ол Мушеден кейін Париж обсерваториясының директоры болды, ал аспан картасының фотографиялық каталогы комитетінің төрағасы ретінде осы үлкен жобаның табысына үлкен үлес қосты. Оның басшылығымен Лаландтың каталогын қайта қарау дерлік аяқталды, ал «Annales de l'Observatoire de Paris» журналының төрт томы осы маңызды жұмыстағы жетістіктерді көрсетеді. Ол сондай-ақ Bulletin astronomique журналының басынан-ақ редакторы болды және оның беттеріне көптеген маңызды мақалалар жариялады. Ол мидың қан толуынан күтпеген жерден қайтыс болды. 1892 жылы Швеция Корольдік Ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 1894 жылы Нидерланды Корольдік өнер және ғылым академиясының шетелдік мүшесі атанды. Тиссеран 1893-1895 жылдары Франция астрономиялық қоғамы – Société Astronomique de France (SAF) президенті болды. Ай бетіндегі Тиссеран кратері және 3663 Тиссеран астероиді оның құрметіне аталған.

Tisserand was born at Nuits Saint Georges, Côte d'Or. In 1863 he entered the École Normale Supérieure, and on leaving he went for a month as professor at the lycée at Metz. Urbain Le Verrier offered him a post in the Paris Observatory, which he entered as astronome adjoint in September 1866. In 1868 he took his doctor's degree with a thesis on Delaunay's Method, which he showed to be of much wider scope than had been contemplated by its inventor. Shortly afterwards he went out to Kra Isthmus with Édouard Stephan and Georges Rayet to observe the 1868 solar eclipse. The French astronomers were accompanied by Mongkut, the King of Siam who had calculated the location and the date of the eclipse by himself two years before and prepared a comfortable watching place for the scientists. In 1873 he was appointed director of the observatory at Toulouse, where he published his Recueil d'exercices sur le calcul infinitesimal, and in 1874 became corresponding member of the Académie des Sciences. He took part in the French expeditions of 1874, accompanied by Jules Janssen, to Japan, and in 1882, accompanied by Guillaume Bigourdan, to Martinique to observe the transits of Venus. In 1878 he was elected a member of the Académie des Sciences in succession to Le Verrier, and became a member of the Bureau des Longitudes. In the same year he was appointed professeur suppliant to Liouville, and in 1883 he succeeded Puiseux in the chair of celestial mechanics at the Sorbonne. Tisserand always found time to continue his important researches in mathematical astronomy, and the pages of the Comptes rendus bear witness to his activity. His writings relate to almost every branch of celestial mechanics, and are always distinguished by rigour and simplicity in the solution of the most difficult problems. He treated in a masterly manner (Bulletin astronomique, 1889) the theory of the capture of comets by the larger planets, and in this connection published his valuable Criterion for establishing the identity of a periodic comet, whatever may have been the perturbations brought about in its orbit, between successive appearances, by the action of a planet. His principal work, Traité de mécanique céleste, is the most lasting monument to his memory, and is worthy to stand beside the Mécanique céleste of his fellow countryman Laplace. In this treatise, published in four quarto volumes, the last of which appeared only a few months before his death, he fused into one harmonious whole the researches of Laplace and those of other workers in the same field since his time. It furnishes a faithful and complete résumé of the state of knowledge in that department of astronomy at the end, as Laplace's great work did for the beginning, of the 19th century. In 1892 he succeeded Mouchez as director of the Paris Observatory, and as president of the committee of the photographic chart of the heavens he contributed largely to the success of that great project. Under his direction the revision of Lalande's catalogue was brought almost to completion, and four volumes of the Annales de l'Observatoire de Paris exhibit the progress made in this important undertaking. He was also editor of the Bulletin astronomique from the beginning, and contributed many important articles to its pages. He died suddenly, in the fullness of his power, of congestion of the brain. He was elected a member of the Royal Swedish Academy of Sciences in 1892. In 1894 he became foreign member of the Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences. Tisserand served as President of the Société Astronomique de France (SAF), the French astronomical society, from 1893 1895. The crater Tisserand on the Moon is named after him, as is the asteroid 3663 Tisserand.