Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Австриялық математик және физик (1803–1853)
Austrian mathematician and physicist (1803–1853)
Кристиан Андреас Доплер ('/d//ɒ//p//l//ər/ ; 29 қараша 1803 – 17 наурыз 1853). Алайда, нашар денсаулығына байланысты, Доплердің әкесі оған бизнеспен айналысуға кеңес берді. Доплер 13 жасында бастауыш білім алуын бастады. Оны аяқтағаннан кейін Линцтегі мектепте орта білім алды. 1835 жылы ол академиялық қызмет үшін АҚШ-қа көшіп кетуді жоспарлады. Бірақ, 1837 жылы Прага политехникалық институтында (қазіргі Прагадағы Чехия техникалық университеті) математика және геометрия пәнінен доцент болып тағайындалды. 1841 жылы толық профессорлық қызметке ие болды. 1842 жылы, 38 жасында, Доплер Корольдік Богемия ғылым қоғамында лекция оқыды және одан кейін «Über das farbige Licht der Doppelsterne und einiger anderer Gestirne des Himmels» («Екі жұлдыздың және аспандағы басқа жұлдыздардың түсті жарығы туралы») атты еңбегін жариялады. Бұл жұмысында Доплер өзінің принципін (кейін Доплер эффектісі деп аталды) тұжырымдады: толқынның байқалатын жиілігі көзінің және бақылаушының салыстырмалы жылдамдығына байланысты. Кейін ол бұл тұжырымды екі жұлдыздың көрінетін түстерін түсіндіру үшін қолдануға тырысты (бірақ бұл гипотеза кейіннен дұрыс емес екені дәлелденді). Доплер сондай-ақ, егер жұлдыздың радиалдық жылдамдығы секундына 136 000 километрден асса, онда ол адам көзімен көрінбейтініне қате сенді.
Christian Andreas Doppler ('/d//ɒ//p//l//ər/ ; 29 November 1803 – 17 March 1853) However, due to his weak health, Doppler's father encouraged him instead to pursue a career in business. Doppler started elementary education at the age of 13. After completion, he moved on to secondary education at a school in Linz. In 1835, he decided to immigrate to the United States to pursue a position in academia. Shortly after, in 1837 he was appointed as an associate professor of math and geometry at the Prague Polytechnic Institute (now Czech Technical University in Prague). He received a full professorship position in 1841.]] In 1842, at the age of 38, Doppler gave a lecture to the Royal Bohemian Society of Sciences and subsequently published Über das farbige Licht der Doppelsterne und einiger anderer Gestirne des Himmels ("On the coloured light of the binary stars and some other stars of the heavens"). In this work, Doppler postulated his principle (later named the Doppler effect) that the observed frequency of a wave depends on the relative speed of the source and the observer, and he later tried to use this concept to explain the visible colours of binary stars (this hypothesis was later proven wrong). Doppler also incorrectly believed that if a star were to exceed 136,000 kilometers per second in radial velocity, then it would not be visible to the human eye.
Кейінгі өмірі
Доплер Прага политехникалық институтында профессор болып жұмыс істей берді, математика, физика және астрономия салаларында 50-ден астам мақала жариялады, бірақ 1847 жылы Прагадан Сельмекбаньядағы (бұрынғы Венгрия Корольдігі, қазіргі Банска-Штявница, Словакия) Тау-кен және орман академиясында математика, физика және механика профессоры қызметіне ауысты. Доплердің ғылыми зерттеулері 1848 жылғы Венгрия революциясы салдарынан үзіліске ұшырады. 1849 жылы ол Венаға қашып кетті, ал 1850 жылы Вена университетінің Эксперименталды физика институтының директоры болып тағайындалды. Сол кезде Доплер, Франц Унгермен бірге, генетиканың негізін қалаушы Грегор Мендельге әсер етті, ол 1851-1853 жылдары Вена университетінде студент болып оқыды.
Doppler continued working as a professor at the Prague Polytechnic, publishing over 50 articles on mathematics, physics and astronomy, but in 1847 he left Prague for the professorship of mathematics, physics, and mechanics at the Academy of Mines and Forests (its successor is the University of Miskolc) in Selmecbánya (then Kingdom of Hungary, now Banská Štiavnica Slovakia). Doppler's research was interrupted by the Hungarian Revolution of 1848. In 1849, he fled to Vienna and in 1850 was appointed head of the Institute for Experimental Physics at the University of Vienna. While there, Doppler, along with Franz Unger, influenced the development of young Gregor Mendel, the founding father of genetics, who was a student at the University of Vienna from 1851 to 1853.
Өлім
Доплер 1853 жылдың 17 наурызында 49 жасында Венецияда (сол кезде Австрия империясының құрамында болған) өкпе ауруынан қайтыс болды. Оның қабірі Венециядағы Сан-Микеле аралындағы Сан-Микеле бейіштесінде орналасқан.
Doppler died on 17 March 1853 at age 49 from a pulmonary disease in Venice (at that time part of the Austrian Empire). His tomb is in the San Michele cemetery on the Venetian island of San Michele.
Толық аты
Допплердің толық аты туралы шатасушылық бар. Доплер өзін Кристиан Доплер деп атаған. Оның тууы мен крещение туралы жазбаларда Кристиан Андреас Доплер деп көрсетілген. Допплердің ортаңғы есімін оның бес буын бұрынғы атасы Андреас Допплер де атаған. Доплер қайтыс болғаннан соң қырық жыл өткеннен кейін астроном Юлиус Шейнер Иоганн Кристиан Допплер деген бұрыс атауды таратты. Шейнердің қатесі содан бері көптеген адамдар тарапынан қайталанды.
Some confusion exists about Doppler's full name. Doppler referred to himself as Christian Doppler. The records of his birth and baptism stated Christian Andreas Doppler. Doppler's middle name is shared by his great great grandfather Andreas Doppler. Forty years after Doppler's death the misnomer Johann Christian Doppler was introduced by the astronomer Julius Scheiner. Scheiner's mistake has since been copied by many.
Шығармалары
Кристиан Допплер (1803–1853). Вена: Бёхлау, 1992. 1-том:
1-бөлім: Гельмут Гроссинг (B. Райшльдің қатысуымен): Ғылым, өмір, орта, қоғам;
2-бөлім: Карл Кадлетц (Peter Schuster және Ildikó Cazan Simányi серіктестігімен) Қосымша көздер. 2-том:
3-бөлім: Peter Schuster: "Das Werk".
Christian Doppler (1803–1853). Wien: Böhlau, 1992. Bd. 1:
1. Teil: Helmuth Grössing (unter Mitarbeit von B. Reischl): Wissenschaft, Leben, Umwelt, Gesellschaft;
2. Teil: Karl Kadletz (unter Mitarbeit von Peter Schuster und Ildikó Cazan Simányi) Quellenanhang. Bd. 2:
3. Teil: Peter Schuster: Das Werk.