Эйнар Герцшпрунг: Даниялық химик және астроном өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Даниялық химик және астроном (1873–1967)

Эйнар Герцспрунг (8 қазан 1873 – 21 қазан 1967) – Даниялық химик және астроном.

Мансап

Герцспрунг Данияның Фредериксберг қаласында Северин мен Генриеттің ұлы болып дүниеге келді. Копенгаген политехникалық институтында химиялық инженерияны оқып, 1898 жылы бітірді. Санкт-Петербургте екі жыл химияшы болып жұмыс істегеннен кейін, 1901 жылы Лейпциг университетінде бір жыл фотохимияны оқыды. Әкесі әуесқой астроном болғандықтан, Ейнар осы салаға қызығушылық таныта бастады. Ол 1902 жылы Фредериксбергте астрономиялық байқаулар жасай бастады және бірнеше жыл ішінде ұқсас спектрлік типтегі жұлдыздардың мүлдем әртүрлі абсолюттік шамалары болатынын байқады. 1909 жылы ол директор Карл Шварцшильд басшылығымен Геттинген обсерваториясында жұмыс істеді. 1911 жылы Герцспрунг Герцспрунг-Рассел диаграммасын жасады, ал 1913 жылы Генри Норрис Рассел оны тәуелсіз түрде жасады. 1913 жылы Герцспрунг параллакс әдісімен бірнеше Цефеидтік айнымалы жұлдыздарға дейінгі қашықтықты анықтады, соның арқасында Генриетта Левитт ашқан Цефеидтік кезең мен жарқырау арасындағы байланысты калибрлеуге мүмкіндік алды. Бұл есепте ол қателік жіберді, мүмкін қаламнан шыққан қателік, жұлдыздарды 10 есе жақын деп көрсетті. Ол осы байланысты Ұсақ Магеллан бұлтына дейінгі қашықтықты бағалау үшін пайдаланды. 1919 жылдан 1946 жылға дейін Герцспрунг Нидерландыдағы Лейден обсерваториясында жұмыс істеді, 1937 жылдан бастап директор болып қызмет етті. Лейдендегі оның аспиранттарының арасында Жерард Койпер болды. Астрономияға оның ең үлкен үлесі, бәлкім, жұлдыздарды спектрлік типі, даму сатысы және жарқырау деңгейі бойынша жіктеу жүйесін жасауы болды. Ол өз жұмысында Антония Мори жасаған бұрынғы жіктеу жүйесін қолданды. "Герцспрунг-Рассел диаграммасы" деп аталатын бұл модель сол кезден бері жұлдыз түрлерін және жұлдыз эволюциясын түсіндіру үшін жіктеу жүйесі ретінде қолданылып келеді. Ол сонымен қатар екі астероидты ашты, олардың бірі – 1627 Ивар, Амор астероиді. Оның әйелі Генриетта (1881–1956) голланд астрономы Якоб Каптейннің қызы болды. Герцспрунг 1967 жылы Роскильде қайтыс болды. Оның құрметіне 1693 Герцспрунг астероиді аталды.

Hertzsprung was born in Frederiksberg, Denmark, the son of Severin and Henriette. He studied chemical engineering at Copenhagen Polytechnic Institute, graduating in 1898. After spending two years working as a chemist in St. Petersburg, in 1901 he studied photochemistry at Leipzig University for a year. His father was an amateur astronomer, which led to Ejnar's interest in the subject. He began making astronomical observations in Frederiksberg in 1902, and within a few years had noticed that stars with similar spectral type could have widely different absolute magnitudes. In 1909, he took a position at the Göttingen Observatory under director Karl Schwarzschild. In 1911 Hertzsprung developed the Hertzsprung–Russell diagram, independently developed in 1913 by Henry Norris Russell. In 1913 Hertzsprung determined the distances to several Cepheid variable stars by parallax, and was thus able to calibrate the relationship, discovered by Henrietta Leavitt, between Cepheid period and luminosity. In this determination he made a mistake, possibly a slip of the pen, putting the stars 10 times too close. He used this relationship to estimate the distance to the Small Magellanic Cloud. From 1919 to 1946, Hertzsprung worked at Leiden Observatory in the Netherlands, from 1937 as director. Among his graduate students at Leiden was Gerard Kuiper. Perhaps his greatest contribution to astronomy was the development of a classification system for stars to divide them by spectral type, stage in their development, and luminosity. He used the earlier classification system developed by Antonia Maury in his work. The so called "Hertzsprung–Russell Diagram" has been used ever since as a classification system to explain stellar types and stellar evolution. He also discovered two asteroids, one of which is 1627 Ivar, an Amor asteroid. His wife Henrietta (1881–1956) was a daughter of the Dutch astronomer Jacobus Kapteyn. Hertzsprung died in Roskilde in 1967. The asteroid 1693 Hertzsprung was named in his honour.