Франц Ксавер фон Зак: Венгр астрономының өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Венгр астрономы (1754–1832)

Барон Франц Ксавер фон Зак (Franz Xaver Freiherr von Zach; 4 маусым 1754 – 2 қыркүйек 1832) – Венгрияның Пешт қаласында (қазіргі Венгрияның Будапешті) туған венгр астрономы.

Өмірбаян

Зах Пест Корольдік университетінде физиканы оқыды және біраз уақыт Австрия армиясында қызмет етті. Ол Лемберг университетінде (қазіргі Львов, Украина) сабақ беріп, оның обсерваториясында жұмыс істеді. 1780–83 жылдары Парижде, ал 1783 жылдан 1786 жылға дейін саксон елшісі Ханс Мориц фон Брюльдің үйінде Лондонда тәрбиеші болып өмір сүрді. Париж мен Лондонда ол Жозеф де Лаланд, Пьер Симон Лаплас және Уильям Гершель сияқты астрономдардың қатарына кірді. 1786 жылы Саксония герцогы Эрнест II оны Готта Алтенбургтағы Сейберг төбесіндегі жаңа обсерваторияның директоры етіп тағайындады, ол 1791 жылы аяқталды. 18 ғасырдың соңында ол "көк полицейін" ұйымдастырды – жиырма төрт астрономнан тұратын топ, Марс пен Юпитер арасындағы Титиус Боде заңымен болжанған "жоғалған планетаны" жүйелі түрде іздеуге дайындалды. Іздеу жұмысы басталған кезде Церера кездейсоқ түрде табылды. Карл Фридрих Гаустың Церераның орнын болжауына сүйене отырып, 1801 жылдың 31 желтоқсанында/1802 жылдың 1 қаңтарында Зак (және бір түннен кейін Генрих Вильгельм Маттиас Олберс) Церераны Күннің артына өтіп жоғалғаннан кейін қайта тапты. 1804 жылы герцог қайтыс болғаннан кейін Зак герцогтың жесірімен бірге Еуропаның оңтүстігіне саяхаттады, және екеуі 1815 жылы Генуяда қоныстанды, онда ол обсерваторияны басқарды. 1827 жылы Парижге оралып, 1832 жылы онда қайтыс болды. Ол 1794 жылы Швед Корольдік Ғылым академиясының мүшесі, 1798 жылы Америка өнер және ғылым академиясының шетелдік құрметті мүшесі, 1804 жылы Корольдік қоғамның мүшесі және 1832 жылы Венгрия ғылым академиясының құрметті мүшесі болып сайланды. 1808 жылы фон Зак Марсельде болды, онда ол шығыс Пиренейдегі Канигу тауының құбылысын байқады және түсіндірді, оны сол жерден жылына екі рет, 250 км қашықтықта, жарықтың сынуы арқасында көруге болады. 999 Захия астероиды және Ай бетіндегі Зак кратері оның құрметіне аталған, ал 64 Анжелина астероиды Марсель маңында ол құрған астрономиялық стансаның құрметіне аталған.

Zach studied physics at the Royal University of Pest, and served for some time in the Austrian army. He taught at the University of Lemberg (now Lviv, Ukraine) and worked in its observatory. He lived in Paris in 1780–83, and in London from 1783 to 1786 as tutor in the house of the Saxon ambassador, Hans Moritz von Brühl. In Paris and London he entered the circles of astronomers like Joseph de Lalande, Pierre Simon Laplace and William Herschel. In 1786 he was appointed by Ernest II, Duke of Saxe Gotha Altenburg director of the new observatory on Seeberg hill at Gotha, which was finished in 1791. At the close of the 18th century, he organised the "celestial police", a group of twenty four astronomers, to prepare for a systematic search for the "missing planet" predicted by the Titius Bode law between Mars and Jupiter. Ceres was discovered by accident just as the search was getting underway. Using predictions made of the position of Ceres by Carl Friedrich Gauss, on 31 December 1801/1 January 1802, Zach (and, independently one night later, Heinrich Wilhelm Matthias Olbers) recovered Ceres after it was lost during its passage behind the Sun. After the death of the duke in 1804, Zach accompanied the duke's widow on her travels in the south of Europe, and the two settled in Genoa in 1815 where he directed an observatory. He moved back to Paris in 1827 and died there in 1832. He was elected as a member of the Royal Swedish Academy of Sciences in 1794, a Foreign Honorary Member of the American Academy of Arts and Sciences in 1798, a Fellow of the Royal Society in 1804, and an honorary member of the Hungarian Academy of Sciences in 1832. In 1808, von Zach was in Marseille where he observed and explained the phenomenon of the Canigou mountain in eastern Pyrénées which can be seen twice a year from there, 250 km away, by refraction of light. Asteroid 999 Zachia and the crater Zach on the Moon are named after him, while asteroid 64 Angelina is named after an astronomical station he set up near Marseille.