Кіріспе

Америка Құрама Штаттарының Колорадо штатындағы ұлттық саябақ. Ұлы құмды төбелер ұлттық паркі және қорығы – Сан-Луис аңғарының шығыс шетіндегі кең құмды алқапты және Сангре-де-Кристо тауларындағы ілеспе ұлттық қорықты сақтайтын американдық ұлттық парк. 22 қараша 2000 жылы шекараны өзгертуге және ұлттық парк және қорық мәртебесін беруге рұқсат берілді, ал 24 қыркүйек 2004 жылы ол ресми түрде құрылды. Құмды алқаптың ауданы шамамен 78 шаршы шақырымды құрайды және оның құмның мөлшері зор екені бағаланады. Қазіргі американдық үнді тайпалары бұл аймақты 17 ғасырда испандықтар келген кезде жақсы білген. Ұлы құмды төбелерді атау үшін дәстүрлі юта тіркесі – Саа ваап маа наче («қозғалатын құм»). Жикарилла апачилері Солтүстік Нью-Мексикода қоныстанды және құмды алқапты Сей аниди («жоғары-төмен қозғалады») деп атады. Бланка шыңы, құмды алқаптың оңтүстік-шығысында орналасқан, навахо тайпасының төрт қасиетті тауының бірі, олар оны Сиснаажини («Ақ қабық тауы») деп атайды. Бұл тайпалар жем және дәрілік мақсаттарда пайдалану үшін ponderosa қарағайының қабығының ішкі қабаттарын жинаған. Рио-Гранде өзені бойындағы тева/тива тілінде сөйлейтін пуэбло тайпалары өз халқының қазіргі әлемге шыққан көлін еске алады. Олар осы көлді Сип'офе («құмды орын көлі») деп атайды, ол құмды алқаптың батысында орналасқан бұлақтар немесе көлдер деп есептеледі. 1875 жылы Медано өзені бойында ранчо және шаруашылық құрылып, ескі Медано жолы арқылы үйлеріне қатынаған. Қазіргі тас жол сол маршрутты жалғастырады және тек төрт дөңгелекті және жоғары өткізу қабілеті бар көліктерге ғана ашық, себебі ол терең құмнан өтеді, Медано асуына көтеріледі және шығысқа қарай Мокрый тау аңғарына дейін жалғасады. Герардтар таулы жайлауларда мал жайып, жылқы өсіріп, өзенде форель шабақтарын ашты. Құмды алқаптың жанында Теофило Трухильо отбасы да қоныс тепті, олардың аңғардағы қой және ірі қара шаруашылығы кейіннен 1999 жылдан бері Табиғатты қорғау қорына тиесілі Медано-Запата ранчосының бөлігіне айналды. Трухильоның әлі де сақталған шаруашылығы және қираған шаруашылықтың қалдықтары 2004 жылы Ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды. Франк және Вирджиния Веллингтон парк лагерінің оңтүстігінде орналасқан Веллингтон каналына параллель суару каналын салды. Сан-Луис аңғарының төңіргінен, Сангре-де-Кристо тауларының батыс беткейінде орналасқан. Құмды алқаптың ауданы шамамен 78 шаршы шақырымды құрайды және құмның мөлшері зор екені бағаланады. Сан-Луис аңғарының қалыптасуы Сангре-де-Кристо тауларының үлкен тектоникалық плитаның айналуымен бастау алды. Аңғардың батысындағы Сан-Хуан таулары ұзақ және күшті жанартаулық белсенділіктің нәтижесінде пайда болды. Сан-Луис аңғары екі тау жотасының арасындағы аумақты қамтиды және шамамен Коннектикут штатының ауданымен тең. Екі тау жотасынан келген шөгінділер аңғардың терең шатқалына толды, сонымен қатар мұздықтар мен жаңбырдың еруінен пайда болған судың көп мөлшері жиналды. Медано өзені бойындағы тау жыныстарының және аңғардың басқа жерлеріндегі шөгінділердегі үлкен тастар шөгінділердің бір бөлігінің тасқын су арқылы шайылып кеткенін көрсетеді. 2002 жылы геологтар аңғардың оңтүстік бөлігіндегі төбелерде көлдің түбіндегі шөгінділерді тапты, бұл Сан-Луис аңғарының көп бөлігін бір кезде жапқан үлкен көл туралы теорияларды растады. Су айдынына Аломоса көлі деп ат қойылды, ол аңғардағы ең ірі қаланың атымен аталды. Аломоса көлі аңғардың оңтүстік шетіндегі жанартаулық шөгінділерді бұзып өткеннен кейін кенеттен тартылды. Содан кейін су Рио-Гранде өзені арқылы ағып, Нью-Мексико штатының Таос қаласына жақын жердегі Рио-Гранде шатқалын құрған болуы мүмкін. Аңғардың солтүстік-шығыс жағындағы екі кең көл де кішірек көлдерді қамтыды. Сан-Хуан тауларының жанартаулық шөгінділерінің көп мөлшері осы көлдерге ағып түсті, сонымен қатар Сангре-де-Кристо тауларынан келген құм да болды. Климаттың өзгеруі кейіннен бұл көлдерді айтарлықтай азайтып, құмды жамылғыны қалдырды. Бұл көлдердің қалдықтары әлі де сабха ылғалды жерлері түрінде сақталған. Магнетит – темірдің тотығы, ол құмның айналасындағы бөлшектерге қарағанда ауыр. Жел құмды алып тастағанда, магнит шөгінділері өз орнында қалып, құмды алқапта қараңғы дақтар ретінде көрінеді.

География

Ұлы құмдық шұңқырлар ұлттық паркі мен қорығы Колорадо штатының Сагуаче және Аламоса округтерінде шамамен 37,75° солтүстік ендікте және 105,5° батыс бойлықта орналасқан. Ұлттық парк Сан-Луис аңғарында, ал ұлттық қорық шығыста, Сангре-де-Кристо жотасының Роки тауларының іргелес бөлігінде орналасқан. Биіктік 7515 футтан (2291 м) құмдықтардың батысындағы аңғарда басталып, 13604 футқа (4146 м) дейін солтүстік бөлігіндегі Тихерас шыңында жетеді. Құмдықтар шамамен 30 шаршы миль (78 км²) аумақты алып жатыр, ал үлкен құмдықтарды қоректендіретін айналадағы салыстырмалы түрде тегіс құмдық жаймасы бүкіл құмдықтар жүйесінің ең үлкен бөлігі болып табылады, онда парктегі барлық құмның 90% -ы шоғырланған. Рио-Гранде ұлттық орман солтүстік және оңтүстік-шығыста орналасқан, ал құмдықтардың шығысындағы қалған орманды беткейлер Ұлы құмдық шұңқырлар ұлттық қорығы деп қайта аталды. Сан-Исабель ұлттық орман қорықтың шығысында, Сангре-де-Кристо жотасының арғы жағында орналасқан. Парктің оңтүстік шекарасының көп бөлігі жеке меншікке тиесілі. Сан-Луис көлдері мемлекеттік жануарлар қорығы парктің оңтүстік-батыс бұрышына іргелес орналасқан, ал Рио-Гранде өзені оңтүстік-батысқа қарай аңғар арқылы ағып өтеді. Бака ұлттық жануарлар қорығы батысқа қарай орналасқан, ал Сан-Хуан тауларының беткейлері аңғардың батыс шетінен басталады. Крестоунның Бака-Гранде бөлінісінің жеке меншігі солтүстік-батысқа жақын орналасқан. Ең жақын қалалар – солтүстікте Крестон, батыста Моска және Хупер, оңтүстікте Бланка және Форт Гарланд, шығыста Гарднер. Колорадо-Спрингс және Денвер солтүстік-шығысқа қарай бірнеше сағаттық жерде орналасқан. Таулық қорықтың климаты жылы жазғы ылғалды континенттік типке (Dfb) жатады, орташа биіктігі 3343,66 м. Жазғы ең жоғары температуралар орташа есеппен жоғары, шілдеде, ең жылы айда. Парктің жоғары және төмен температуралар арасындағы үлкен айырмашылық, шамамен , жоғары шөлді климаттың ерекшелігі. Қысқы түндердегі төмен температура өте суық болуы мүмкін, орташа төмен температура қарашадан сәуірге дейін нөлден төмен. Жауын-шашын мөлшері құмдықтарда өте аз, жылына орташа есеппен жауын-шашын мөлшері шамамен 5 мм-ден аспайды. Көктемде жаңбырдың мөлшері аз, күндіз салқын және қарлы, кейде күндіз қатты жел соғады. Наурыз айы ең қарлы ай, бірақ кейбір күндері температура жоғарылайды. Көктемнің соңында, Медано өзенінің ағысы әдетте ең жоғары болған кезде, қар және қатты жел әлі де болуы мүмкін. Жазда күндізгі ең жоғары температура орташа, бірақ күндіз құм бетіндегі температура жоғарылайды. Жазғы түндер салқын, себебі парк теңіз деңгейінен 2499 метр биіктікте орналасқан, түнгі температура жиі төмендейді. Шілде және тамыз айларында күндізгі орташа температура , бірақ күн сәулесінде құм бетінің температурасы дейін жетеді. Күз әдетте жұмсақ, Үндістанның жазғы күндері температура температурасы дейін жетеді немесе одан да жоғары болады, бірақ түнгі температура нөлден төмен түседі. Кейде күзгі дауылдар мұзды жаңбыр немесе қар әкеледі. Қыста температураның нөлден төмен болуы, әдетте, күн сәулесі мол және құрғақ ауа ылғалды аймақтардағыдай суық сезілмейді. Қыста орташа температура ең суық ай – қаңтар айында да нөлден жоғары болады.

Экология

Ұлы құмдық тұңғиық жүйесінің төрт негізгі құрауышы – тау суайдыны, құмдық алаң, құмдық жайма және сабха. Тау су бассейніне көп қар мен жаңбыр түседі, ол альпілік тундра мен көлдерден бастау алатын, сосын субальпілік және таулық орманды аймақтар арқылы ағып, ақырында негізгі құм даласының төңірегіне жететін өзендерді қоректендіреді. Аңғар есігінен соққан желмен келген құмдар ағыстарға ұсталып, қайтадан аңғарға қарай тасымалданады. Өзендер аңғардың төңкеріне сіңгенде, құмдар қайтадан жиналып, құм даласына жеткізіледі. Су мен желдің осы айналымдық әрекеті, сондай-ақ құрғақ бетінің астындағы 7% ылғал құмды бірге ұстап тұруы құмдардың биіктігіне әсер етеді. Гүлдегі өсімдіктердің ішінде альпілік флокс, ергежейлі қызылша, альпілік ұмытылмаған гүл, перғауыш, альпілік авен, бояу гүлдері, түк, көк қызғылт пенстемон, аспан қызғалдағы, батыс бояуы, слонфелла, қар бауыршақтары, скорф, үнділік күріш шөбі, жарылыс шөбі, дала күнбағысы, Тау биік арасы, резеңке қоян шөбі, найза шөп, кішкентай гүлді құм verbena, тар жапырақты юка, тікенді груша кактусы, Тау ирисі және ақ су бауыршағы бар. Парк шекарасындағы жеке меншік жерде, «Табиғатты қорғау қорына» тиесілі, қоғамға жабық 2000-нан астам бизон өсіріледі. Парк пен қорықта 250-ден астам құс түрі тіркелген. Көптеген түрлер жаз айларында тауларда, орманды аймақтарда, шалғынды жерлерде немесе батпақты жерлерде ұялайды. Биіктігіне және маусымға байланысты, құстардың кейбір түрлеріне қоңыр қақпақты қызыл қарлығаш, ақ құйрықты сайрақ, қызыл көкірек нутхач, қаңғыбас соқыр, тау көк құсы, солтүстік пигмей совы, қараңғы сайрақ, құсқұйрық (төрт түрі), батыс танагер, көкқұйрық, ақбас бүркіт, алтын бүркіт, құмдық кран, американдық авосетт және үлкен көк құс жатады. Паркте қысқа мүйізді кекілек, қоршау кекілек, көптеген жолақты скинк, бұқа жылан және байлам жылан сияқты әртүрлі бауырымен жорғалаушылар да өмір сүреді. Парктегі өзендерде тіршілік ететін балықтарға Рио-Гранде ащы алабұғасы, Рио-Гранде сосаки (Catostomus plebeius) және майлы бас миниумы жатады. Амфибиялардың ішінде жолбарыс саламандрасы, хор жабайы, солтүстік леопард жабайы, шпапаффуд жабайы, Ұлы жазық жабайы және Вудхаус жабайы жатады. Паркте Ұлы құмдық құмдықтар жолбарысы, цирк қоңызы (Eleodes hirtipennis), Вернер (Amblyderus werneri) және Триплехорн (Amblyderus triplehorni) гүл қоңызы сияқты құмырсқалар, сондай-ақ клоун қоңызы, ноктуидты шыбын және қарақшы ұшқыштың сипатталмаған түрлері сияқты бірнеше эндемикалық жәндіктер бар. Ұлы құмдықтарда мыңнан астам әртүрлі буынтұқымдылар табылған.

Экожүйелер

Альпілік тундра – Ұлы құмды шұңқырдағы ең биік экожүйе, онда ағаштар тіршілік етуге тым қиын жағдайларға тап болады, бірақ жабайы гүлдер, пикалар, сарыбелді мармоттар, птармигандар және бигхорн қойлары гүлденеді. Тундра шамамен 3566 метр биіктіктен басталып, парктегі ең биік шыңдарға қарай жалғасады. Ағаш шегіне жақын субальпілік биіктіктерде круммхольц (яғни "қисық ағаш") өседі – жоғары желдер, қар, мұз, қысқа өсу маусымдары және беткі, нашар дамыған топырақтардың салдарынан өсуі тоқтап, бұрылып өскен ағаштар. Субальпілік орман мен альпілік тундра арасындағы көшу аймағы кейбір сүтқоректілер мен құстар үшін дауыл кезінде маңызды паналасқан орын болып табылады, олар негізінен тундрада тіршілік етеді. Бристол және лимбер қарағайлары өте баяу өседі, олардың кішкентай мөлшері олардың нағыз жасын жасырады, себебі олардың кейбіреулері мың жылдан астам ғұмыр кешеді. Медано сағасы құмды төбелердің шығыс жағында орналасқан және өзенге жаңа құм түсуіне байланысты тұрақты арна таба алмайды. Су астындағы құмды тізбектер бөгеттер сияқты пайда болып, ыдырайды, нәтижесінде толқындарға ұқсас су көтерілісі пайда болады. Бұл көтерілістер әдетте 20 секундтық интервалмен жүзеге асырылады. "Толқынды ағын" көбінесе жылдың мамыр айының соңынан маусым айының басына дейінгі ең жоғары ағыс кезеңінде байқалады. Биг Спринг Крик – жалпы құрғақ аймақта сирек кездесетін түрлер мен өсімдіктер қауымдастығын қолдайтын, шексіз сулы горизонттан құралған бірегей көктемдік саға. Бұл саға 2012 жылы Ұлттық табиғи ескерткіш деп жарияланды.

Тағайындаулар

Қ.Е.О. Апалы-сіңлілік ұйымы демеулік еткен және жергілікті тұрғындар қолдаған заң жобасы президент Герберт Гувердің қол қоюымен 1932 жылы ұлттық ескерткіш деп жарияланды. 1976 жылы АҚШ Конгресі Ұлы құмды далаларды ескерткіштің ішінде орналасқан табиғи қорық деп белгіледі. Конгресс 1993 жылы Сангре-де-Кристо табиғи қорығын да белгіледі, оның жалпы ауданы 64,5 мың гектарды құрайды. Сангре-де-Кристоның көп бөлігін АҚШ Орман шаруашылығы қызметі басқарады, ал Ұлттық саябақтар қызметі ұлттық қорыққа айналған аумақты басқарады. Табиғи қорықтарда механикаландырылған көлік құралдары мен моторлы жабдықтарға рұқсат етілмейді, ал ұлттық саябақта және қорықта ATV-лерге мүлдем рұқсат жоқ. Екі табиғи қорықтың да белгіленуі олар арқылы өтетін жолдарды – асфальтталған саябақ жолын және топырақты Медано асуы жолын – қамтымайды. 1999 жылы Табиғатты қорғау қоры мемлекеттік меншіктегі жерлерді сатып алды. Бұл жерлер Медано-Запата ранчосының батыс және оңтүстік бөліктерінде орналасқан. Ранчо жерлерінің бір бөлігі қазіргі ұлттық саябақтың оңтүстік-батыс бұрышында орналасқан. Табиғатты қорғау қорының, сондай-ақ федералды және штаттық үкіметтердің мақсаты – экожүйені сақтау және оны тұрақты пайдалануды біріктіру, 1980 жылдардың басында Канаданың Юкон аймағының кейбір бөліктері үшін ұсынылған қорғалған аумақтардың мозаикасы сияқты. Ұлы құмды далалардың ұлттық саябағы және қорығы ретінде қайта аталуына 2000 жылдың 22 қарашасында президент Билл Клинтон Конгресс мақұлдаған Ұлы құмды далалардың ұлттық саябағы және қорығы туралы заңға қол қою арқылы рұқсат берілді. Бұл заң Ішкі істер министріне «жеткілікті ресурстардың әртүрлілігіне ие болғанда Ұлы құмды далалар ұлттық саябағын құруды» тапсырды. Ұлттық саябақ және қорық ретінде жаңа мәртебе 2004 жылдың қыркүйегінде, жеткілікті жер сатып алынғаннан кейін ресми түрде бекітілді, бұл оның ауданын төрт есеге ұлғайтты. 2002 жылы Табиғатты қорғау қоры Бака ранчосын 31,28 миллион долларға сатып алды. Қаржыландыруды АҚШ Ішкі істер министрлігі, Колорадо штатының жер басқармасы және жеке донорлар қамтамасыз етті. Бака ранчосының жерлері аңғарда және іргелес тауларда орналасқан, олар құмды далалардың батысындағы 7500 футтан (2286 м) Кит Карсон шыңының 14165 фут (4317 м) биіктігіне дейін көтеріледі. Бұл сатып алу ескерткіштің ауданын шамамен үш есеге ұлғайтты. Ранчо үш бөлікке бөлінді: Крестондан шығысқа қарайғы Сангре-де-Кристос бөлігі Рио-Гранде ұлттық орманның бір бөлігі болды; құмды далалардың батысындағы бөлік Бака ұлттық жабайы табиғат қорығы деп жарияланды және Балық және жабайы табиғат қызметі басқарады; құмды далалардың шығысындағы бөлігі алдымен Рио-Гранде ұлттық орманға берілді, ал кейіннен 2004 жылы Ұлттық саябақтар қызметі басқаратын ұлттық қорыққа қайта тағайындалды. Ұлттық қорықта ұлттық орман жері болып тағайындалған кездегідей, реттеліп маусымдық аңшылыққа рұқсат беріледі, бірақ ұлттық орманшаруашылықтарында әдетте рұқсат етілетін ағаш кесу және кен өндіруге қарсы қорғалады. 2016 жылы федералды үкімет Табиғатты қорғау қорынан Медано-Запата ранчосының бір бөлігін сатып алу бойынша келіссөздер бастады. Паркті толықтырып, оны жалпыға толық қолжетімді ету жоспарлануда, қазіргі саябақ шекарасында орналасқан жеке меншіктегі соңғы жерді сатып алу арқылы. Бұл жерге қазіргі уақытта бизон тобының орналасқан жері, сондай-ақ оған жақын жайылымдар мен ылғалды жерлер кіреді.