Кіріспе

Крикет ойнауға арналған доп — крикет ойнауға қолданылатын қатты, тығыз доп. Крикет допының құрамына сабы бар былғары қабық оралған, тігілген тақыр ядро кіреді, ал өндірісі бірінші сыныптық деңгейде крикет ережелерімен реттеледі. Допты лақтырғанда, ауада және жерде қозғалысы, лақтырушының қимылы мен доптың және алаңның жағдайына байланысты траекториясы өзгереді. Ал крикет допын оңтайлы жағдайға келтіру – алаңдағы ойыншылардың маңызды міндеті. Соққышы допты соғып, қауіпсіз түрде жүгіруге болатын жерге жіберу арқылы немесе допты шекарадан өткізу арқылы ұпай жинайды. Крикет доптары бейсбол доптарынан ауыр әрі қатты болады. Тесттік крикетте, көп күндік кәсіби жарыстарда және көбінесе әуесқойлық крикетте дәстүрлі қызыл доп қолданылады. Көптеген бір күндік крикет матчтарында, жарық шамдарының астында анық көріну үшін ақ доп пайдаланылады. 2010 жылдан бері, ойыншылардың ақ киімдерімен контраст жасау және күндізгі-түнгі тест матчтарында жақсы көріну үшін қызғылт доп та қолданыла бастады. Ақ, қызыл және қызғылт жаттығу доптары да жиі қолданылады, ал жаттығулар мен бейресми матчтарда теннис доптары мен олармен бірдей өлшемдегі доптарды да пайдалануға болады. Крикет матчтары кезінде доптың сапасы нашарлап, қолдануға жарамсыз бола бастайды, бұл оның қасиеттерін өзгертіп, ойынға әсер етеді. Крикет ережелерінде рұқсат етілмеген тәсілдермен доптың күйін өзгертуге тыйым салынған, мұндай әрекеттер «доппен манипуляциялау» деп аталады және көптеген дау-дамағлға себеп болған. Крикет матчтарында доптан жарақат алып, тіпті қаза тапқан жағдайлар да болған. Крикет доптарының қауіптілігі қорғаныш жабдықтарын енгізуге ықпал етті.

Түсі

Church Times Cricket Cup финалындағы крикет добы. Қызғылт түсті доптар ақ доптардан гөйімдеу тозады, бірақ қызыл доптардан түнгі уақытта жақсы көрінеді, сондықтан күндіз-түні өтетін тесттік матчтар үшін ең қолайлы доп болып табылады. Ақ доптар бір күндік матчтар түнде шамдарда ойнала бастаған кезде пайда болды, себебі олар түнде жақсы көрінеді; қазіргі таңдағы барлық кәсіби бір күндік матчтар ақ доптармен өтеді, тіпті олар түнде болмаса да. Ақ доптардың қызыл доптардан әртүрлі екені анықталды: ең бастысы, олар иннингтің бірінші жартысында қызыл доптарға қарағанда әлдеқайда көп қимылдайды және тез тозады. Өндірушілер ақ және қызыл доптардың бірдей әдістер мен материалдарды қолдана отырып жасалатынын мәлімдейді. 2012 жылдың қазан айынан бастап, әр иннингте екі жаңа ақ допты пайдалану арқылы бұл мәселе шешілді, әр боулинг соқпасынан әртүрлі доп қолданылды; осы стратегия 1992 және 1996 жылғы Крикет әлем чемпионатында да қолданылған. 2007 жылдың қазан айынан 2012 жылдың қазан айына дейін мәселе иннингтің басында бір жаңа допты пайдалану арқылы шешілді, содан кейін 34-овердің соңында «жаңартылған доппен» ауыстырылды, ол жаңа да емес, тым кірлі де емес еді. 2007 жылдың қазанына дейін, 1992 және 1996 жылғы әлем чемпионаттарынан басқа, бір күндік матчтарда бір ғана доп қолданылды және допты ауыстыру қажет болса, шешімді төрешілер қабылдады. 2000 жылдары түнгі уақытта тесттік және бірінші сыныптық матчтарды өткізуге мүмкіндік беру үшін қызғылт доптар жасалды. Қызыл доп түнгі тесттік матчтарға жарамсыз, себебі көріну нашар, ал ақ доп бірінші сыныптық крикетке жарамсыз, себебі ол тез тозады және ережеде көрсетілгендей, сексен овер бойы қолданыла алмайды, сонымен қатар ақ доптың түсі дәстүрлі ақ киіммен үйлеспейді. Қызғылт доп осы мәселелерге қанағаттанарлық шешім табу үшін жасалды. Ол әлі де ақ доптан көрінуі қиын деп есептеледі; былғары қызыл доптан гөрі күшті боялған, бұл оның түсі мен көрінуін тозу кезінде сақтайды, бірақ оған сәл өзгеше тозу сипаттамаларын береді. Ол сынақтарда және бірінші сыныптық крикетте халықаралық крикетке пайдалануға рұқсат беруге жеткілікті жақсы нәтижелер көрсетті. Қызғылт доп алғаш рет 2009 жылдың шілдесінде халықаралық матчта қолданылды, онда Англия әйелдер құрамасы Вормслиде өткен бір күндік матчта Австралияны жеңді, ал қызғылт доп 2015 жылдың қарашасында күндіз-түні өтетін тесттік матчта алғаш рет пайдаланылды. Түнгі көрінуді жақсарту үшін сары және қызғылт сары (жарық беретін композит) сияқты басқа да түстермен тәжірибелер жүргізілді, бірақ қызғылт түс ең қолайлы деп танылды.

Ағымдағы жағдай

2014 жылы Англиядағы тест матчтарында қолданылатын доптың Ұлыбританиядағы ұсынылатын бөлшек сауда бағасы 100 фунт стерлинг болды. Тест матчтарында бұл доп кем дегенде 80 овер бойы (теориялық түрде бес сағат 20 минут ойнатылады) пайдаланылады, содан кейін алаң иесі жаңа допты пайдалануға құқылы. 50 оверлік кәсіби бір күндік крикет матчында әр матчқа кем дегенде төрт жаңа доп қолданылады (әр иннингке екі доптан, әр қақпаға біреуден). T20 крикетінде әр иннингке екі жаңа доп қолданылады. Әуесқой крикетшілер көбінесе ескі доптарды немесе арзан аналогтарды пайдалануға мәжбүр болады, сондықтан доптың жағдайындағы өзгерістер кәсіби крикеттен өзгеше болуы мүмкін. Халықаралық матчтарда қолданылатын крикет доптарының үш негізгі өндірушісі бар: Kookaburra, Dukes және SG. Тест матчтары үшін қолданылатын қызыл (немесе қызғылт) доптың өндірушісі орналасқан жерге байланысты өзгереді: Үндістан SG доптарын пайдаланады; Англия, Ирландия және Батыс Индия Dukes доптарын пайдаланады; ал қалған елдер Kookaburra доптарын пайдаланады. Әртүрлі өндірушілердің доптарының қасиеттері әртүрлі: мысалы, Dukes доптарының тігісі жоғарырақ болып, Kookaburra доптарына қарағанда көбірек қисайтылады, бұл доппен жақсы таныс емес командаға қарсы ойнағанда үй иесіне артықшылық береді. Барлық халықаралық матчтар, орналасқан жеріне қарамастан, ақ Kookaburra доптарымен өткізіледі. 1999 жылғы Крикет әлем чемпионатында ақ Dukes доптары қолданылды, бірақ доп Kookaburra доптарына қарағанда нашар қисайды, сондықтан ақ Dukes доптары содан бері қолданылмады. Жеке жарыстарда жергілікті өндірушілердің доптары қолданылуы мүмкін: мысалы, Пәкістан өз жарыстарында Grays доптарын пайдаланады. Крикет доптарын жылдам лақтырушылар 160 км/сағ (100 миль/сағ) жылдамдықпен лақтыра алады және оларды ауада («қисайту» деп аталады) және жерден («бұру» деп аталады) тура сызықтан ауытқыта алады. Айналдырушы лақтырушылар допты баяу жылдамдықпен лақтырады, бірақ оны жеткізу кезінде бүйірлік айналыс береді, соның салдарынан ол секіргенде басқа әдістерге қарағанда тура сызықтан айтарлықтай бұрылады. Крикет ракеталарының қалыңдығы артқандықтан, доп жерге тимей тұрып 100 метрден астам қашықтыққа ұшырылуы мүмкін. Крикет комментаторы және бұрынғы тест лақтырушысы Саймон Доулл 2015 жылғы Крикет әлем чемпионатынан кейін шығарылған крикет доптарының, өндірушісіне қарамастан, аз қисайғанын атап өтті. Бұл 2017 жылғы ICC Чемпиондар лигасы кезінде, тіпті дәстүрлі түрде қисайтуға қолайлы британдық жасылшамдарда, әсіресе ақ доптармен байқалды, бірақ бұрынғы Батыс Индия лақтырушысы Ян Бишоп бұл пікірді қолдамады.

Крикет доптарының қауіптілігі

Крикет доптары қатты және қауіпті болуы мүмкін, сондықтан бүгінгі күнгі көптеген ұрып-соғушылар мен жақын тұрған ойыншылар қорғаныш жабдықтарын киеді. Крикет доптарынан жарақаттану жиі кездеседі, оның ішінде көзге (кейбір ойыншылар көздерін жоғалтқан), бас пен бетке, сондай-ақ ұрыққа тию жарақаттары бар. Фредерик, Уэльс принці (1707–1751) крикет доппен соққы алғаннан кейін туындаған асқынулар салдарынан қайтыс болды деп айтылады, бірақ бұл оқиға мен оның нақты өлім себебі арасындағы байланыс әлі дәлелденбеген. 1971 жылы «Гламорган» командасының ойыншысы Роджер Дэвис алаңда доптан бас жағына соққы алды. 1962 жылы Батыс Индияда басқа тиген доптан кейін үндістандық ұрып-соғушы Нариман «Нари» Контрактор ойыннан кетуге мәжбүр болды. 1998 жылы үндістандық крикетші Раман Ламба Даккадағы клубтық матчта крикет доп басына тигеннен қаза тапты. Ламба шлемсіз, қысқа аяқпен алаңда тұрғанда, Мехраб Хоссейн ұрған доп оның басына тиіп, қақпашы Халед Машудқа қайтарылды. 2009 жылы Уэльстің Суонси қаласында крикет төрешісі Алквин Дженкинс алаңдағы ойыншы ұрған доптан басына соққы алғаннан кейін қайтыс болды. 2013 жылдың 27 қазанында Оңтүстік Африка крикетшісі Даррин Рэндалл доптан бас жағына соққы алғаннан кейін қайтыс болды. Ол дереу есінен танып, Алис ауылдық ауруханасына жеткізілді, бірақ дәрігерлер оны құтқара алмады. 2014 жылдың қараша айында Австралия және Оңтүстік Австралия ұрып-соғушысы Филип Хьюз Шеффилд Шилд ойынында Шон Эбботтың тастаған добынан мойнына соққы алғаннан кейін Сиднейдегі ауруханада 25 жасында қайтыс болды. Сол аптада Израильдің ұлттық крикет командасының бұрынғы капитаны және төреші Хиллель Оскар доптан мойнына тигеннен кейін қайтыс болды. 2017 жылдың 14 тамызында Зөбейр Ахмед Пакистанның Хайбер-Пахтунхва провинциясының Мардан ауданындағы клубтық матчта доптан бас жағына соққы алғаннан кейін қайтыс болды.