Кіріспе

Крикет алаңында шешімдер қабылдауға өкілетті адам. Крикетте төреші (көне француз тілінен алынған "nompere" сөзі – теңдес емес, яғни екі команданың бірінің мүшесі емес, бейтарап) – крикет ережелеріне сәйкес алаңдағы оқиғалар туралы шешімдер қабылдауға өкілетті адам. Допты берудің заңдылығы, қақпаға шабуылдар және ойынның жалпы тәртібі туралы заңды шешімдер қабылдаудан басқа, төреші сондай-ақ доптарды есепке алады және овердің аяқталғанын жариялайды. Крикет төрешісін, көбінесе тек халықаралық матчтарда төрелік ететін және ойын нәтижесіне әсер ететін шешімдер қабылдамайтын реферимен шатастыруға болмайды.

Шолу

Дәстүрлі түрде, крикет матчтарында екі төреші болады, біреуі допты берушінің тұрған жерінде (боулердің аяғы), ал екіншісі қарсы тұрған ойыншыға тікелей қарсы тұрады (әдетте, бірақ әрқашан емес, шаршы аяқта). Дегенмен, қазіргі заманғы ойында екіден астам төреші болуы мүмкін; мысалы, Тест матчтарында төрт төреші болады: екі алаң төрешісі, бейнежазбаларды қарауға құқығы бар үшінші төреші және матч доптарына қарайтын және алаңдағы төрешілерге сусын жеткізетін төртінші төреші. Халықаралық крикет кеңесі (ICC) төрешілердің үш тобын құрайды: Элиталық төрешілер тобы, Халықаралық төрешілер тобы және ICC даму төрешілер тобы. Көптеген Тест матчтары Элиталық топтың бейтарап мүшелерімен өткізіледі, ал Халықаралық топтың жергілікті мүшелері әдетте үшінші немесе төртінші төреші рөлінде болады. Халықаралық топ мүшелері кейде Тест матчтарында бейтарап алаң төрешісі ретінде жұмыс істейді. Үш топтың мүшелері Бір күндік халықаралық (ODI) және жиырма екілік халықаралық (T20I) матчтарында төрешілік етеді. Кәсіби матчтарда төрешілердің жұмысын толықтыратын матч төрешісі де болады. Матч төрешісі ойын нәтижесіне әсер ететін шешім қабылдамайды, бірақ ICC крикет кодексін сақтап, ойынның лайықты деңгейде өтуін қамтамасыз етеді. ICC Тест матчтары мен ODI-лерді төрешілік ету үшін Элиталық төрешілер тобынан матч төрешісін тағайындайды. Кішкентай крикет матчтарында көбінесе оқытылған төрешілер болады. 1955 жылы құрылған тәуелсіз Крикет төрешілері мен есептеушілер қауымдастығы (ACU&S) бұрын Ұлыбританияда төрешілерді оқытумен айналысқан. Бірақ ол 2008 жылдың 1 қаңтарында ЕЦБ Крикет шенеуніктері қауымдастығын (ECB ACO) құру үшін бірікті. Крикет төрешілігі мен есептеу біліктіліктерінің жаңа жүйесі енгізілді және ACO оларға оқыту мен емтихан жүргізеді. Крикет Австралия екі деңгейлі аккредиттеу жүйесін енгізді және барлық төрешілер тиісті деңгейде аккредиттеуден өтуі керек. Төрешілердің жасы әртүрлі болуы мүмкін, себебі кейбіреулері бұрынғы ойыншылар, ал енді біреулері крикет әлеміне төреші ретінде келеді. Крикет дәстүріне сәйкес, көптеген қарапайым, жергілікті матчтарда екі төреші болады, олар әр командадан тағайындалады және қабылданған ережелерді әділ түрде сақтайды.

Міндеттер

Топ лақтырылып жатқанда, бір төреші (лақтырушы соңындағы төреші) соққы беруші емес соңындағы қақпақтардың артында тұрады (яғни, топ лақтырылатын соңындағы), бұл оларға алаңды тікелей көруге мүмкіндік береді. Екінші төреші (соққы беруші соңындағы төреші) ойынды ең жақсы көруге болатын позицияны таңдайды. Ұзақ дәстүр бойынша, бұл әдетте шаршы аяқ – соққы беру сызығымен бірге және соққы берушінің аяқ жағына бірнеше метр қашықтықта болады – сондықтан оларды кейде шаршы аяқ төрешісі деп атайды. Бірақ, егер алаң қорғаушы шаршы аяқта немесе басқа жерде тұрып, көруін кедергі келтірсе, немесе жарақат алған соққы берушінің қосымша жүгіруші болса, төреші басқа жерге, әдетте, қысқа қашықтыққа немесе соққы берушінің қарсы жағындағы нүктеге ауысуы керек. Егер шаршы аяқ төрешісі нүктеде тұруды шешсе, ол екі соққы берушіге, алаң қорғау командасының капитанына және әріптесіне хабарлауы тиіс. Күн батқанда соққы беру сызығын анық көруге мүмкіндік болмаса, ол түстен кейін нүктеге де ауысуы мүмкін. Төрешілердің доп пен ойыншылардың жолына кедергі келтірмеуі керек. Атап айтқанда, егер доп соғылып, ойыншылар жүгіруге тырысса, қақпақтардың артындағы төреші, әдетте, алаң қорғаушы соққы беруге тырысса, жаққа шегінеді. Әр овердің соңында екі төреші рөлдерін ауыстырады. Лақтырушы соңы оверлер арасында ауысып отыратындықтан, олар аз ғана қашықтыққа қозғалады.

Шешімдер мен сигналдар

Ойын кезінде боул жасаушының тұсындағы төреші шешімдер қабылдайды, оларды көбінесе қол сигналдары арқылы көрсетеді. Кейбір шешімдер дереу қабылдалуы тиіс, ал қалғандары үшін олар ойланып тұруы немесе шаршы аяқ төрешімен пікір алмасуы мүмкін, әсіресе егер соңғысы жағдайды жақсырақ көрген болса.

Овердің соңында

Төреші тастауларды тіркеп, овер аяқталғанын жариялайды. Кейде төреші қате санап, оверде бір топтан артық немесе кем доп тасталуы мүмкін, бірақ көп жағдайда ұпай санушылар төрешілермен байланысып, дұрыс санын анықтай алады.

Топ ойналғанда

Бұл шешімдер ойналысқа маңызды әсер етеді және дереу хабар беріледі.

Сыртта

Төреші, егер батыршы өзін аут деп білсе, өздігінен алаңнан шығуы мүмкін, бірақ алаң қорғаушы тараптан сұраныс түспесе, батыршыны аут деп жарияламайды. Бұл қазіргі кезде сирек кездеседі, әсіресе тест матчтары мен бірінші сыныпты жарыстардағы даулы шешімдерде; алайда, батыршының доптан қағылғанда немесе айқын түрде ұсталғанда өздігінен алаңнан шығуы қалыпты жағдай. Алаң қорғаушы тарап батыршының аут екеніне сенсе, төрешіден шешім беруді сұмауы керек. Төрешінің жауабы – батыршы аут екенін көрсету үшін бас бармағын жоғары көтеру немесе «аут емес» деп анық айту, көбінесе бас шайқумен бірге. «Аут» сигналы – бұл шабуылшы жағынан берілгенде, боулер жағынан растауды қажет етпейтін жалғыз сигнал.

Топсыз

Кез келген төреші заңсыз тастау үшін "доп жоқ" деп дауыс бере алады және сигнал бере алады, бірақ әр төрешінің өзіне тән құзыреті бар. "Доп жоқ" деп жариялаудың ең көп кездесетін себептері – аяқ бұзушылықтары немесе доптың бэтсменнің бел деңгейінен жоғары ұшып өтуі (секірмей), олардың әрқайсысы боулердің жанындағы төрешінің құзыретіне жатады. Төртінші төрешіге "доп жоқ" деп жариялау сирек кездеседі, өйткені олардың құзыреті көбінесе қысқа тастаулар сияқты сирек болатын бұзушылықтармен шектеледі. Сигнал – бір қолды көлденең созып, "доп жоқ!" деп айқайлау; мұның мақсаты – бэтсменнің доптың заңсыз тасталғанын білуі. Халықаралық Крикет Кеңесі (ICC) қадағалауымен өтетін матчтарда, егер төреші боулердің қолы 15 градустан артық иілгенін (лақтыру, емес тастау) сезсе, ол да "доп жоқ" деп жариялануы мүмкін. ICC кейбір танымал боулерлердің тастау техникасының заңдылығына қатысты туындаған даулардың нәтижесінде 21.2-ші ережені (Әділ тастау – қол) өзгертуге шешім қабылдады.

Тегін соққы

Шектелген оверлер крикетінің кейбір түрлерінде, мысалы, T20 және бір күндік жарыстарда, боулердің қисаю сызығын басып өтуі немесе соққышының белдеуінен жоғары лақтыруы салдарынан туған допсыз жағдай үшін келесі допты тегін соққы ретінде беру арқылы жазаланады. Төреші мұны әдетте допсыз сигналдан кейін (және допсыз сигналмен байланысты басқа да белгілер, мысалы, шекара) бармағын көлденең түрде басының үстінен айналдыра көрсету арқылы көрсетеді. Тегін соққы кезінде соққышыны ұстап алу, боулингпен, қақпа алдындағы кедергі жасау немесе соққыдан шығару арқылы алаңнан шығаруға болмайды.

Кең

Кең доп – бұл заңсыз тастау, себебі ол "соққышы тұрған жерден тысқары қарай шығып, соққышы қалыпты қорғаныс позасында тұрғанда да өткен болар еді" (Заң 22). Кең доп екі қолды көлденең созу арқылы көрсетіледі және "Кең доп" деп дауыс берумен бірге жасалады. Егер тастау бір мезгілде "No Ball" және "Кең доп" шарттарына сай келсе, "No Ball" жариялануы мен жазасы басымдыққа ие. Төрешілер соққышыдан өткенге дейін кең допты көрсетпеуі керек. Егер соққышы кең допты қууды шешсе, ол допқа тигеннен кейін кең доп деп жарияланбайды.

Өлі шар

Егер доп енді ойынға қатысты болмай қалса, ол өлі доп болып есептеледі. Төреші, егер белгілі бір ережелерге сәйкес қажет болса, немесе ойыншыларды хабардар ету қажет деп ойласа, білек астында қолымен қиыстырып, жазып белгі береді, сонымен қатар "Өлі доп" деп жариялайды. Осындай сигнал шешімді қайта қарау жүйесінен (DRS) "шықпады" деген жауапты көрсету үшін де қолданылады. Бұл үшін төреші екі қолын белдің алдында және жоғары көлденең қалпында үш рет қиыстырып көрсетеді.

Нысандар

Нысандар ойынды дәл тіркеуі маңызды, сондықтан төреші доп тоқтағанда тиісті сигналдар береді (Қағида 2.13-ке қараңыз). Төмендегілерден басқа, төреші нысандарға өлі доп, кең және еш доп сигналдарын қайталайды. Нысандар төрешілердің сигналдарын растауы міндетті, ал төрешілер ойынды жалғастыруға рұқсат беру алдында растауды алуы керек.

Төрт

Егер бэтсмен допты шекарадан өткізіп, төрт ұпай жинаса (оны жүгіріп емес, соққан арқылы), төреші бұл туралы қолын көкіректің алдында әрі-бері қозғап белгі береді. Бұл сигнал төрешілер арасында әртүрлі болады, екі қысқа, шектелген қозғалыстан бастап, қолды көкірекке дейін жеткізіп, оркестр дирижерінің қимылдарына ұқсайтын кең ауқымды сигналдарға дейін. Төреші төрт ұпайды қалай белгілесе де, заң бойынша қолдарын көкірекке қарай созып аяқтауы тиіс (No Ball берілгеніне қатысты жаңсақтықтарды болдырмау үшін).

Алты

Допты шектен асырып ұру арқылы алынған алты ұпайды төреші бас үстіне екі қолын көтеру арқылы көрсетеді. Алты ұпай саналауы үшін доп міндетті түрде қияқтан соғылуы керек, сондықтан доп шектен өту арқылы алты «бай» ұпай алу мүмкін емес (қарсыластардың қате тастауы болмаса).

Қош бол!

Егер ұпайлар байс ретінде саналса, төреші бас үстіне бір алақанды көтеріп ұстайды.

Аяқпен қоштасу

Төреші тізесін жоғары көтеріп ұрған кезде аяқпен қоштасу белгіленеді.

Қысқа мерзімді

Егер бэтсмендердің біреуі бірінші жүгірістен кейін өзінің денесінің немесе жабдығының қақпан сызығының артына тимей, жүгірісті аяқтауға бұрылса, төреші оның жақын иығына саусақтарымен соғып, қысқа жүгіріс жасалғанын көрсетеді және бұл жүгіріс есепке алынбайды. Егер бірнеше жүгіріс қысқа болса, төреші есепке алушыларға қанша жүгіріс есептелгенін хабарлайды. Сондай-ақ, қасақана қысқа жүгіру жағдайы да болады, онда төреші барлық жүгірістерді есепке алмайды, бірақ мұндай жағдай сирек кездеседі.

Шешімдерді қайта қарау жүйесі

Егер төреші "сызық шешіміне" (яғни, қақпадан шығару немесе тұрақсыз шешімге) күмәнда болса немесе доптың төрттік, алтылық немесе екеуі де емес екеніне сенімді болмаса, ол мәселені Үшінші төрешіге жіберуге құқылы. Төрешілер сондай-ақ, доптың секіруіне байланысты жағдайларды және ойыншылардың таза ұстағандарына қатысты шешімдерді Үшінші төрешіге жіберуі мүмкін (бірақ бұл тек алаңдағы төрешілер кеңесіп, екеуі де жағдайды көре алмаған жағдайда ғана). Одан бөлек, ойыншылар Үшінші төрешіге шығарылу туралы шешімді қарауға жіберуге шешім қабылдай алады. Алаңдағы төреші екі қолымен теледидар экранының пішінін жасап, сигнал береді. Егер Үшінші төреші алаңдағы төрешінің қате шешім қабылдағанын анықтаса, ол құлаққап арқылы алаңдағы төрешіге көргендерін хабарлайды және шешімін өзгертуге немесе бастапқы шешімінде тұруға кеңес береді. Алаңдағы төреші содан кейін "соңғы сигналды кері қайтару" белгісін көрсетуі мүмкін. Үшінші төреші тек халықаралық немесе маңызды отандық матчтарда ғана қолданылады.

Жазалық ұшырулар

Бір команданың өте ауыр бұзушылығы үшін төреші қарсы командаға бес айып ұпайы бере алады. Бір қолды қарсы иыққа қою, айып ұпайларын алаңдағы командаға берілгенін көрсетеді, бірақ егер төреші сол иықты ұрса, айып ұпайлары соққы алатын командаға беріледі. Бес айып ұпайы көбінесе доп алаңдағы бөтен затқа, әдетте алаңдағы ойыншының шлеміне тиген кезде беріледі.

Соңғы сағат

Тест және бірінші сыныптық крикетте ойынның соңғы күнінің соңғы сағаты ерекше маңызға ие. Біріншіден, соңғы сағатта міндетті түрде белгілі бір мөлшерде оверлер (Крикет ережелерінде 20, тест матчтарында 15) тасталуы керек. Екіншіден, және одан да маңыздысы, матчтың жеңімпазын анықтау үшін уақыт біткенге дейін нәтижеге жету қажет; әйтпесе, матч тең түсіп, жеңімпаз болмайды. Төреші соңғы сағатты білезігіне (және оның үстіндегі сағатына) көрсету арқылы хабарлайды, оны жоғары көтереді.

Соңғы сигналды қайтару

Егер төреші дұрыс емес сигнал берсе, оны қайтарып алуға құқылы. Ол үшін төреші екі қолын кеудесінің үстінде кесіп, содан кейін дұрыс сигналды көрсетеді. Төреші заңдарды дұрыс қолданбағанын анықтаған жағдайда, мысалы, екінші төреші "но болл" (доп ойналмайды) бергенін байқамай "аут" (шығыс) деп сигнал берсе, сигналды қайтаруға болады. Сондай-ақ, төреші төрт қадамдық сигнал беруді ойлағанда, қателікпен алты қадамдық сигнал берсе, оны қайтаруға құқылы. Шешімді қайта қарау жүйесі қолданысқа енгізілгеннен кейін, үшінші төреші оның қарауы нәтижесінде бастапқы шешім күштен шығарылуы керек екенін хабарласа, сигнал қайтарылып алынуы мүмкін.

Жаңа доп

Екі күннен астам уақытқа созылатын матчтарда капитан әдетте жаңа доппен бастағаннан кейін белгілі бір санда оверлер (әдетте 80) өткізілгеннен кейін тағы бір жаңа доп алу мүмкіндігіне ие болады (иннинг әрқашан жаңа доппен басталады). Доп тастаушының жанындағы төреші жаңа допты бас үстінде ұстап, есепке алушыларға жаңа доп алынғанын көрсетеді. Есепке алушылар жаңа доп алынған уақытты тіркеп алады. Егер доптың зақымдануы кез келген командаға кемсітетіндей болса, ол ұқсас жағдайдағы зақымдалмаған допқа ауыстырылады. Доп ойын барысында жоғалған жағдайда да (мысалы, алтылыққа соғылған доп қайтару мүмкін болмаса) ұқсас жағдайдағы қолданылған доп пайдаланылады. 2007 жылы Халықаралық крикет кеңесі (ICC) бір күндік матчтарда 35 овер өткеннен кейін допты таза қолданылған допқа ауыстыру керек деген жаңа ереже енгізді. 2011 жылы бұл ереже өзгертілді, соның салдарынан әр жақтан әртүрлі доп қолданылады, яғни әр доп 25 овер бойы қолданылады. Бір күндік матчтарда қолданылатын доптар ақ түсті және шаңды немесе абразивті алаңдарда тез боялып, түсі өзгереді, сондықтан доптың жақсы көрінуін қамтамасыз ету үшін допты ауыстыру қажет деп есептеледі.

Билік ойыны

ICC шектеулі оверлік крикетте Powerplays жүйесін енгізді, ол 30 ярдтық шеңберден тыс алаңдағы ойыншылар санын және басқа да нәрселерді шектейді. Powerplay басталғанда төреші қолын басынан жоғары айналдыра жылжытады. ODI форматында бүкіл ойын үш түрлі Powerplay арқылы өтеді, ойын барысында шектеулер жеңілдетіледі. Бірінші Powerplay алғашқы он оверге дейін созылады және алаң қорғайтын команданы 30 ярдтық шеңберден тыс үш ойыншымен шектейді. Екінші Powerplay ортаңғы 30 оверден (11-ден 40-қа дейін) тұрады және шеңберден тыс алаңдағы ойыншылар санын төртке дейін көбейтеді. Үшінші және соңғы Powerplay соңғы он оверге (41-ден 50-ге дейін) дейін созылады және шеңберден тыс бес ойыншыға рұқсат береді. Twenty20 форматында Powerplay ойынның алғашқы алты оверінде қолданылады, осы кезеңде алаңда тек екі ойыншы ғана шеңберден тыс бола алады. Ойынның қалған бөлігінде шеңберден тыс бес ойыншы орналастырылуы мүмкін.

Этимология

Төреші сөзінің алды көне француз тілінен келген (nonper, "жоқ" және per, "тең"), яғни "екі адам арасындағы дауды шешу үшін төрешілік етуге шақырылған адам" немесе төреші дауда ешкіммен бірікпейді. Орта ағылшын тілінде бұл сөздің ең ерте түрі 1350 жылы noumper болып тіркелген, ал "n" әрпісіз ең ерте нұсқасы 1440 жылы орта ағылшын тіліндегі owmpere түрінде кездеседі, бұл әріптемелік вариант. 1426-1427 жылдары "n" әрпі noounpier деп жазылғаннан кейін жоғалды, мұнда "a" – белгісіздік есімдігі. Алдыңғы "n" әрпі есімдікке қосылып, 1475 жылы oumper деп өзгертілді; мұндай тілдік өзгеріс жалған бөліну деп аталады. Сондықтан бүгін "an umpire" деп айтуға болады, "a numpire" емес. Бұл сөз көптеген спорт түрлерінің төрешілеріне қатысты қолданылды, соның ішінде футбол (онда төреші ауыстырылды) және бейсбол (қолдануда).