Кіріспе

Крикет ережесі

Викет алдындағы аяқ (lbw) – крикет спортында баттердің (соққы берушінің) алынып тасталуының бір жолы. Филдинг (қорғаныс) тарапынан шағым түскеннен кейін, егер доп викетке тиеді деп күтілген болса, бірақ оның орнына баттердің денесінің кез келген бөлігімен (допты ұстап тұрған қолынан басқа) тоқтатылса, төреші баттерді lbw арқылы ала алады. Төрешінің шешімі бірнеше критерийге байланысты болады, соның ішінде доптың қай жерге түскені, доп викетке қатар тигені, баттерге тигеннен кейін доптың күтілетін болашақ траекториясы және баттер допты соғуға тырысқан-тырыспағаны. Leg before wicket (lbw) ережесі алғаш рет 1774 жылы крикет ережелерінде пайда болды, себебі баттерлер өздерінің викетін доптан қорғау үшін пэдтерін (сақтандырғыштарын) қолдана бастады. Бірнеше жыл бойы, доптың қай жерге түсуі керек екенін нақтылау және баттердің ниеттерін түсіндіру қажеттілігін жою үшін түзетулер енгізілді. 1839 жылғы ереже нұсқасының мәтіні шамамен 100 жыл бойы қолданыста болды. Алайда, 19 ғасырдың соңынан бастап, баттерлер "pad play" (пэдпен ойнау) тәсілінде шеберлікке жетіп, алынып тасталу қаупін азайта бастады. Бірнеше сәтсіз реформа ұсыныстарынан кейін, 1935 жылы ереже кеңейтілді, нәтижесінде баттерлер lbw арқылы алынып тасталуы мүмкін болды, тіпті егер доп офф-штамптың (off stump) сызығынан тыс жерге түскен болса да. Сыншылар бұл өзгеріс ойынды тартымсыз етеді деп санайды, өйткені ол лег-спин (leg spin) боулингінің есебінен теріс тактиканы қолдануға ынталандырады. Көптеген пікірталастар мен түрлі тәжірибелерден кейін, 1972 жылы ереже тағы да өзгертілді. Пэдпен ойнауды азайту мақсатында жаңа нұсқа, қазіргі күні де қолданыста, баттерлер допты соғуға тырыспаған жағдайларда lbw арқылы алынып тасталуына мүмкіндік берді. 1990 жылдардан бері теледидарлық қайта ойнату мүмкіндігінің және, кейіннен, төрешілерге көмектесу үшін доптың траекториясын бақылайтын технологияның пайда болуы ірі матчтарда lbw шешімдерінің санының өсуіне әкелді. Алайда, технологияның дұрыстығы және оны қолданудың салдары әлі де даулы мәселе болып қалуда. 1995 жылы крикет ережелерін зерттеген Джеральд Бродрибб былай деді: "Ешқандай алынып тасталу lbw сияқты көп пікірталас тудырмады; ол өзінің алғашқы күндерінен бастап қиындықтар тудырды".

Анықтама

Викет алдындағы аяқтың (lbw) анықтамасы қазіргі уақытта Мэрилебон крикет клубы (MCC) жазған Крикет заңдарында 36-шы заң болып табылады. Егер боулгер "жоқ" доп жіберсе – бұл заңсыз тапсырыс – соққышы ешқандай жағдайда lbw ала алмайды. Әйтпесе, соққышының lbw деп танылуы үшін, егер доп секірсе, доп викетпен немесе оның сыртында болуы керек. Содан кейін доп оның денесінің бір бөлігін, оның ұранына тиіспей, викетке сәйкес соққы беруі керек. Егер соққышы өз ұранымен допқа соққы беруге тырыспаса, ол допқа соққы беретін доппен допқа соққы беріп, допқа соққы беруден тыс жерде соққы алса, ол да аут болуы мүмкін. Судья шардың соққыны соққыға тигізгеннен кейін сол траекторияда жалғасатынын, тіпті ол соққыны соққыға тигізбейді де есепке алуы керек. Егер доп аяғына тимеген болса да, соққышы lbw болуы мүмкін: мысалы, басына соққы берген соққышы lbw болуы мүмкін, бірақ бұл жағдай өте сирек кездеседі. Алайда, егер доп тырналардың аяқ жағында ("сыртқы аяқ тырнасы") болса, соққышы lbw бола алмайды. Оң қолы бар соққышы үшін, оның көзқарасынан қараған кезде аяқ жағы соққының сол жағы болып табылады. Сол қолмен соққы бергенде, аяқ жағы оң қол жағы болады. Сол сияқты, допты ұранымен соққыға ұшыратуға тырысқан соққышы, егер доп оны ортөңгіден тыс сызықтан соқса, lbw деп аталмайды. Алайда, крикеттегі кейбір соққылар, мысалы, ауыстырғыш соққы немесе кері шайқау, соққышының оң және сол қол ұстанымы арасында ауысуын қамтиды; бұл ұстаныммен анықталатын ауф және аяқ жағының орналасуына әсер етеді. Заңда ашық айтылғандай, ауф-сайд қақпаның қақпаға ұшып бара жатқандағы ұстанымымен анықталады. МКК-нің төрешілерге арналған нұсқауларына сәйкес, lbw шешімін қабылдағанда қарастырылатын факторларға доптың қозғалу бұрышы және доптың ауаға ұшып бара жатқаны жатады. Судья сондай-ақ соққы кезінде доптың биіктігін және соққышының викетке қанша қашықтықта тұрғанын есепке алуы керек; осы ақпараттан кейін доптың бұталардың үстінен өткенін немесе соққы бергенін анықтауы керек. MCC нұсқаулығында, доп соққы бермей, соққыны соққан кезде шешім қабылдау оңай, бірақ доп қайтып келгенде қиындық артады және одан да көп, егер допты соққы беру мен соққыны соғу арасындағы уақыт қысқа болса. Сол кезде ағылшын крикетінің ұрықтарының соқпақтары қисық болып, олардың тікелей викет алдында тұра алмайтындығын дәлелдеді. Алайда 1744 жылғы заңдарда судьяларға егер соққыға "жаман" соққы берген болса, әрекет ету құқығы берілді. Крикеттің ұрандары келесі жылдары тік болып, соққышылардың викетке жақын тұруға мүмкіндік беретін етіп өзгертілді. Кейін кейбір ойыншылар қасақана доптардың ұшылуына кедергі келтіре бастады. Мұндай тактика жазушылар тарапынан сынға ұшырады және 1774 жылы заңдарды қайта қарау кезінде егер ол қасақана аяғымен допты соққыдан тоқтатса, соққышы аут болады деп шешілді. 1788 жылғы заңдар нұсқасы енді төрешілердің соққышының ниетіне назар аударуын талап етпеді; енді соққышы "тікелей соққы берген" допты тоқтатса, ол lbw болды. 1823 жылы "топты тік сызықпен жету керек" деген шарт қосылғанда, заңға қосымша түсінік берілді. Пэд-ойынның алдын алу үшін бірнеше ұсыныстар жасалды. 1888 жылы негізгі округтік крикет клубтарының өкілдерінің кездесуінде бір өкіл "биін ұранымен емес, денесін ұранымен қорғаған ұрысшы жазалануы керек" деген пікірін білдірді. Өкілдер заңға өзгерту енгізу туралы ұсынысты қолдады. Бұл заңда егер ол қақпаға тиетін допты тоқтатса, ұрып-соғушылар аут болады деп айтылған. 1888 жылғы ұсынысқа сәйкес, "Басқыншы егер оның адамның кез-келген бөлігімен, қақпадан қақпаға дейін тік сызықта жүріп, ол төрешінің пікірінше қақпаға тиетін допты тоқтатса, аут болады". Заңның өзгеруіне қатысты қосымша талқылау 1899 жылы болды, онда бірнеше белгілі крикетшілер 1888 жылғы ұсынысқа ұқсас түзетуді қолдады: егер доп тепкішке тисе, соққышы аут болады, егер ол қай жерде қойылса да маңызды емес. 1902 жылы МКК-нің арнайы жалпы жиналысында Альфред Литтлтон бұл түзетуді ресми түрде ұсынды; бұл ұсынысты 259 дауыспен 188-ге қарсы қолдады, бірақ заңдарды өзгерту үшін қажетті үштен екі көпшілікті қамтамасыз ете алмады. А. Г. Стил бұл өзгерістерге қарсы болды, өйткені ол төрешілердің жұмысын тым қиындатады деп сенді, бірақ кейіннен ол өз ұстанымына өкінді. Литтлтонның ағасы Роберт бұл өзгерістерді қолдады және өмірінің қалған бөлігінде Lbw заңын өзгерту үшін науқан жүргізді. Пэд-плейдің өсіп келе жатқанын және оны қысқарту қажет екенін дәлелдеу ретінде ол...

Заңның өзгеруі

1900–1930 жылдар аралығында соққышылардың ұпай саны мен Lbw-дің үлесі арта берді. Кейбір соққышылар одан әрі жылжып, сыртқа кеткен допты кері итеруге бейімділік танысты – егер олар қандай да қауіп төндірсе, допты ұруға рұқсат етудің орнына, допты кері итеруге тырысты, себебі олар Lbw арқылы шығарыла алмайтынын білді. Билік бұл өзгерістер көңіл көтерудің нашар деңгейі деп санады. 1933 жылы Bodyline дауларының шыңында, Австралияның жетекші соққышы және ағылшын боулерлерінің басты нысаны Дональд Брэдман, ойынды қызықтырақ ету үшін Lbw ережесін өзгертуді ұсына отырып, MCC-ге хат жазды. Бұл мәселені шешу және боулерлердің үстемдігін қалпына келтіру үшін MCC заңдарға бірнеше өзгеріс енгізді. 1927 жылы доптың мөлшері кішірейтілді, ал 1931 жылы қақпа тіректерінің мөлшері үлкейтілді, бірақ бұл өзгерістердің әсері шамалы болды. Содан кейін 1935 жылы тәжірибелік ереже енгізілді, онда соққышы Lbw арқылы шығарылуы мүмкін болды, тіпті егер доп қақпа сызығынан тыс жерге түскен болса да – яғни, доп бұрылып немесе ауысып, соққышыға келген, бірақ қақпаға тура келмеген. Дегенмен, доп соққышыға қақпа бағытында тиюі керек еді. Төреші жаңа ереже бойынша соққышыны шығарғанда, есепке берушілерге сигнал берді, ал мұндай шығарылу есептесу парағында "Lbw (n)" деп белгіленді. Жаңа ережеге бірнеше жетекші соққышылар қарсы болды, олардың ішінде кәсіби Герберт Сатклифф, пад ойынының шебері ретінде танымал, және әуесқойлар Эррол Холмс және Боб Уайат. Wisden Cricketers' Almanack бұл үшеуінің 1935 жылғы маусымда соққы беру көрсеткіштерін жақсартқанын, бірақ жалпы соққышылардың көрсеткіштері төмендегенін атап өтті. Теңдестірілген матчтардың саны да азайды. Бұл өзгеріске соққышылар тез бейімделді, және Lbw саны артты. 1937 жылы жаңа ереже Крикет ережелерінің бір бөлігіне айналды. Жаңа ереже жазушылар мен крикетшілер арасында пікірталас тудырды; көптеген бұрынғы ойыншылар бұл өзгеріс соққы берудің нашарлауына және ауф-сайдта ойналатын соққылардың азаюына әкелді деп мәлімдеді. Бірнеше сыншылар, соның ішінде Боб Уайат, Lbw ережесінің 1935 жылға дейінгі мәтініне қайта оралуы керек деп санайды. Ал Брэдман 1950 жылдары заңды кеңейтуді ұсынды, соққышы Lbw арқылы шығарылуы мүмкін болса, тіпті егер олар соққыдан тыс жерде соққы алса да. 1956 және 1957 жылдары MCC крикеттің жағдайы туралы зерттеу жүргізді, онда аяққа бағытталған айналма және кірісті боулерлердің кең таралған және танымал емес тактикасы қарастырылды, олар аяқ жағына шоғырланған алаңшылармен аяққа мақсат қойды. Бұл мәселеге қарсы күрес үшін Lbw ережесін өзгертудің орнына, MCC аяқ жағындағы рұқсат етілген алаңшылар санын қысқартты. Pad ойынын ынталандырмау және айналма боулингті қолдау мақсатында Lbw ережесінің жаңа нұсқасы алғаш рет 1969–70 маусымда Австралия мен Вест-Индияда, содан кейін 1970 жылы Англияда енгізілді. Жаңа ереже бойынша, егер доп қақпаға тиюге бағытталған болса, қақпа сызығында немесе соққышының қақпасынан тыс жерге түскен болса, және төрешінің пікірінше, соққышы допты соққымен ойнауға шынайы әрекет жасаса, соққышы Lbw деп танылады. Wisden редакторы бұл өзгеріс соққышыларды көбірек тәуекелге баруға шақырады және крикетке тартымдылық қосады деп сенді. Алайда, Lbw арқылы шығарылған викеттердің үлесі күрт төмендеді, және Австралияда алаңдаушылық туды. MCC 1980 жылы Крикет ережелеріне қайта қаралған мәтінді қосты; Lbw ережесінің бұл нұсқасы 2013 жылға дейін қолданылып келді. Бұл тенденция халықаралық крикетте де байқалады, онда шешімдерді қарау кезінде технологияны қолдану төрешілердің көзқарасын өзгертті. Әсіресе, айналма боулерлер Lbw үшін көбірек апелляция жеңіп алады. Алайда, алаңдағы технологияны қолдану даулы болып шықты; кейбір сыншылар оны адамдық шешімге қарағанда сенімді деп санайды, ал басқалары төреші шешім қабылдауға жақсырақ болады деп санайды. Әлемде осы ойынды басқаруға жауапты Халықаралық крикет кеңесі (ICC) 2002 жылы сынақ жүргізді, онда Lbw шағымдары матч төрешісіне, үшінші төрешіге, теледидардағы қайта қарау үшін жіберілуі мүмкін. ICC эксперимент сәтті болмады деп бағалап, оны жалғастырмады. 2006 жылы тағы да сынақтар өткізілді, бірақ допты бақылау технологиясы ресмилерге қол жетімді болмады. Тағы бір сериядан кейін 2009 жылы халықаралық крикетке төреші шешімін қарау жүйесі (DRS) енгізілді, онда командалар төрешілердің алаңдағы шешімдерін теледидар реплейлері мен доп ізденуі сияқты технологияға қол жеткізіп, үшінші төрешіге жіберуге мүмкіндік алды. ICC-нің бас менеджері Дэйв Ричардсонның сөзіне сәйкес, DRS төрешілердің Lbw шешімдерін беру жиілігін арттырды. 2012 жылғы сұхбатта ол былай деді: "Төрешілер, егер олар біреуді шығарса және DRS оның шығарылмағанын көрсетсе, олардың шешімі түзетіледі деп түсінген болуы мүмкін. Сондықтан, болжам бойынша, олар өз сенімдеріне көбірек ерік береді және соққышыны шығаруға консервативті емес көзқарас танытады. Егер біз толығымен шыншыл болсақ, DRS ойынға біз ойлағаннан сәл көбірек әсер етті." Оппоненттер де допты бақылау технологиясының Lbw шешімдерінде қолданылуы жеткілікті сенімді емес деп күмәнданады, бірақ ICC жүргізген сынақтар жүйенің 100% дәл екенін көрсетеді. Үндістан крикетін басқару кеңесі (BCCI) бастапқыда Үндістан қатысатын матчтарда DRS-ті пайдаланудан бас тартты, себебі олар допты бақылау технологиясы туралы алаңдады. DRS-тің алғашқы сынақтары Үндістан матчтары кезінде жүргізілді, және Lbw бойынша бірнеше мәселелер туды, әсіресе жабдықтар кейінірек болғандай жетілмегендіктен. BCCI технология сенімсіз және манипуляцияға бейім деп сенді. Алайда, 2016 жылға қарай олар оны қабылдады.

Тенденциялар мен қабылдау

2011 жылы Дуглас Миллер жүргізген зерттеуде Англияның графтық крикетінде Бірінші дүниежүзілік соғыстан бері қақпаға түсудің (lbw) үлесінің тұрақты түрде өскені көрсетілді. 1920 жылдары қақпаның шамамен 11% lbw арқылы құласа, 1930 жылдары бұл көрсеткіш 14%-ға дейін өсті. 1946-1970 жылдар аралығында бұл үлес шамамен 11% болды, бірақ кейіннен 2010 жылға дейінгі онжылдықта 19%-ға жуық деңгейге жетті. Миллер сондай-ақ, округтік командалардың капитандығына lbw шешімдерінің көбірек тиісіп, олардың өздері соққы беру кезінде lbw арқылы шығуы сирек, ал доп тастау кезінде қарсыластарды lbw арқылы шығару ықтималдығы жоғары екенін айтады. Көптеген жылдар бойы округтік капитандығына төрешілер туралы матчтардың қорытынды есебін ұсыну міндеті жүктелді; төрешілердің мансабына әсер етуі мүмкін болғандықтан, капитандығына соққы беру немесе доп тастау кезінде белгілі бір жеңілдіктер берілді. 1963 жылға дейін, округтік крикеттегі осы мәртебе жойылғанша, төрешілер әуесқой крикетшілерге де көбірек мейірімділік танытты. Ағылшын крикетін әуесқойлар басқарды, ал олардың біреуін ренжіту төрешінің мансабын аяқтауы мүмкін еді. Әлемнің басқа бөліктерінде lbw шешімдері Үндістан субконтинентінде өтетін матчтарда статистикалық тұрғыдан жиірек кездеседі. Алайда, субконтиненттік соққы берушілер әлемнің қай жерінде ойнаса да, lbw арқылы шығуы сирек болды. Бірақ бұл деректер төрешіге шағымданудың табыстылығына емес, lbw шешімдеріне негізделген. Фрейзер бұл зерттеулерден ешқандай шешімнің дұрыс немесе бұрыс екенін анықтау мүмкін емес екенін, әсіресе lbw заңына әртүрлі түсіндірулер берілуі мүмкін екенін, сондай-ақ питч жағдайы және техника сияқты басқа факторлардың да әсер етуі мүмкін екенін атап өтеді. 2006 жылғы зерттеу бейтарап төрешілердің lbw шешімдерінің жиілігіне тигізетін әсерін қарастырды. 1990 жылдардың басында көптеген тест матчтарында екі төрешінің бірі бейтарап елден тағайындалды, ал 1995 жылы бұл талап ретінде бекітілді; 2002 жылдан кейін екі төреші де бейтарап болуы керек еді. 2020 жылы коронавирус пандемиясына байланысты бұл ереже қайта қаралып, үй төрешілерін пайдалануға рұқсат берілді, бірақ әр команда технологияны пайдалану үшін қосымша тексеру құқығына ие болды. Зерттеу көрсеткендей, бейтарап төрешілер кезінде lbw шешімдерінің саны команда мен орналасқан жерге қарамастан, сәл көбейді. Крикет заңдарын зерттеген Джеральд Бродрибб: «Ешқандай шығарылым lbw сияқты көп дау туғызған жоқ; ол оның алғашқы күндерінен бастап қиындықтар тудырды» дейді. Түсіндірудің қиындығына байланысты сыншылар lbw-ді ең даулы заң деп санайды, сонымен қатар төрешінің қабілеттерін бағалаудың өлшемі ретінде қарастырады. Дэвид Фрейзер өзінің «Крикет және заң: ақ киімдегі адам әрқашан дұрыс» деген кітабында төрешілердің lbw шешімдері жиі сынға ұшырайтынын және «бұзушылық және төрешіліктің нашарлығы туралы пікірталастар lbw шешімдері туралы барлық талқылауларды құрайды» деп жазады. Төрешілер ойыншылар, комментаторлар және көрермендер тарапынан lbw шешімдері үшін жиі сынға ұшырайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, наразылықтардан және пікірталастардан бастап, көпшілік наразылықтарына дейінгі даулар кейде даулы шешімдерден туындады.