Кіріспе
Ағылшын зерттеушісі Генри Хадсон (1565 – 23 маусым 1611 күні жоғалып кеткен) – 17 ғасырдың басындағы ағылшын теңіз зерттеушісі және навигаторы, қазіргі Канада және АҚШ-тың солтүстік-шығыс бөліктерін зерттеуімен ең танымал. 1607 және 1608 жылдары Хадсон ағылшын саудагерлерінің тапсыруымен Арктика аймағынан жоғары орналасқан бағыт арқылы Катайға дейінгі Солтүстік-Шығыс теңіз жолын табуға екі рет әрекеттенді. 1609 жылы ол Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясының атынан Солтүстік Америкаға қонды және қазіргі Нью-Йорк қаласының аймағын зерттеді. Азияға Солтүстік-Батыс теңіз жолын іздеп, "Жартылай Ай" ("Halve Maen") деп аталатын кемесімен ол кейіннен өзінің атымен аталатын Гудзон өзені бойымен жүзді, осылайша аймақты голландтардың отарлауына негіз салды. Оның Жаңа Дүние зерттеуіне қосқан үлесі маңызды және ұзаққа созылды. Оның саяхаттары еуропалықтардың Солтүстік Американың жергілікті халықтарымен байланыс орнатуына көмектесті және сауда-саттық пен коммерцияның дамуына үлкен әсер етті. Соңғы экспедициясында, Солтүстік-Батыс теңіз жолын іздеу кезінде, Хадсон Хадсон бұғазы мен алып Гудзон шығанағын көрген алғашқы еуропалық болды. 1611 жылы Джеймс шығанағының жағалауында қыстағаннан кейін, Хадсон батысқа қарай жалғасамын деді, бірақ оның экипажының көп бөлігі көтеріліс жасады. Көтерілісшілер Хадсонды, оның ұлын және тағы алты адамды кемеден тастап кетті; Хадсон мен оның серіктері енді ешқашан көрінбеді.
Henry Hudson ( 1565 – disappeared 23 June 1611) was an English sea explorer and navigator during the early 17th century, best known for his explorations of present day Canada and parts of the Northeastern United States. In 1607 and 1608, Hudson made two attempts on behalf of English merchants to find a rumoured Northeast Passage to Cathay via a route above the Arctic Circle. In 1609, he landed in North America on behalf of the Dutch East India Company and explored the region around the modern New York metropolitan area. Looking for a Northwest Passage to Asia on his ship Halve Maen ("Half Moon"), he sailed up the Hudson River, which was later named after him, and thereby laid the foundation for Dutch colonization of the region. His contributions to the exploration of the New World were significant and lasting. His voyages helped to establish European contact with the native peoples of North America and contributed to the development of trade and commerce. On his final expedition, while still searching for the Northwest Passage, Hudson became the first European to see Hudson Strait and the immense Hudson Bay. In 1611, after wintering on the shore of James Bay, Hudson wanted to press on to the west, but most of his crew mutinied. The mutineers cast Hudson, his son, and six others adrift; the Hudsons and their companions were never seen again.
Ерте өмір
Хадсонның ерте өмірінен дерлік ештеңе анық белгілі емес. Оның туған жылы 1560 мен 1570 жылдар арасында әртүрлі бағаланады. Ол Лондон қаласында туған болуы мүмкін, және оның әкесі сол қаланың әкімі болған делінеді. Хадсон 1607 жылы тарихи жазбаларда алғаш рет пайда болған кезде, ол-ақ тәжірибелі теңізші еді және Солтүстік полюстен өтетін сауда жолын табуға бағытталған экспедицияны басқаруға жеткілікті құқықтары болған.
1607 және 1608 жылдардағы экспедициялар
1607 жылы Англияның Московия компаниясы Хадсонды Азияның Тынық мұхиты жағалауына солтүстік жол табу үшін жалдады. Сол кезде ағылшындар солтүстік-батыс жолдарды бақылау үшін голландтармен экономикалық күресте болды. Жазда солтүстік ендікте күн үш ай бойы сәулеленгендіктен, мұз еріп, кеме «дүниежүзінің үстінен» өте алады деп есептелді. 1607 жылдың 1 мамырында Хадсон он адамнан тұратын экипажбен және 80 тонналық «Хопвелл» кемесімен теңізге шықты. 13 мамырда Гренландияның шығыс жағалауына жетіп, 22 мамырға дейін солтүстікке қарай жүзді. Бұл жерде экспедиция бір шығанақты «Жас мыс» деп атады, оның жанындағы «дөңгелек қамал сияқты биік тауды» «Құдайдың мейірімі тауы» деп, ал 73° солтүстік ендіктегі жерді «Үмітпен ұста» деп атады. Шығысқа бұрылғаннан кейін, 27 мамырда олар үлкен Гудзон шығанағының аузында «Ньюленд» (Спитсберген) жерін көрді, кейіннен оны «Ұлы Индрахт» (Исфьорден) деп атады. 13 шілдеде Хадсон мен оның экипажы 80°23′ солтүстік еніне дейін жүзіп кеткенін болжады, бірақ, көбінесе, 79°23′ солтүстік еніне ғана жеткен болуы мүмкін. Келесі күні олар Хадсон кейінірек «Киттер шығанағы» (Krossfjorden және Kongsfjorden) деп атаған жерге кірді, солтүстік-батыс бөлігін кемесінің босағасы Уильям Коллинстің құрметіне «Коллинс мысығы» (Kapp Mitra) деп атады. Олар келесі екі күн бойы солтүстікке қарай жүзді. 16 шілдеде олар 79°49′ солтүстік еніндегі Хаклюйттың мүйісіне (бұл саяхатта Хадсон атаған дегенді Томас Эдж айтады) жетті, жер 82° солтүстік еніне дейін жалғасады деп ойлады (Свалбардтың ең солтүстік нүктесі 80°49′ солтүстік ені), бірақ шындығында ол шығысқа қарай бұрылған. Солтүстік жағалауда мұз жиналғандықтан, олар оңтүстікке қайтуға мәжбүр болды. Хадсон «Гренландияның солтүстігінен Дэвис бұғазына (Davis Strait) және содан кейін Англия патшалығына» қайтуды қалаған, бірақ мұз жағдайлары мұны мүмкін емес етті. Экспедиция 15 қыркүйекте Темза өзеніндегі Тилбери Хоупқа оралды. Хадсон бұл саяхат кезінде Спитсберген суларында көптеген киттер бар екенін хабарлады. Көптеген авторлар оның есебін бірнеше елдің кит аулау экспедицияларын аралдарға жіберуіне түрткі болған деп санайды. Бұл мәселе даулы, басқалары 1610 жылы Джонас Пулдің есебі ағылшын кит аулауын құруға, ал 1612 жылы Николас Вудкок пен Виллем Корнелис ван Мюденнің саяхаттары голланд, француз және испан кит аулауын құруға әкелгенін көрсететін нақты дәлелдер бар екенін айтады. Кит аулау индустриясының өзі Гудзон мен Пулдің еңбегімен құрылмаған – екеуі де 1612 жылы қайтыс болды. 1608 жылы Шығыс Үндістан және Московия компанияларының ағылшын саудагерлері Хадсонды Хопвелл кемесімен Үндістанға өту жолын табуға қайта жіберді, бұл жолы Солтүстік Ресейдің шығысынан. 22 сәуірде Лондоннан шығып, кеме шамамен 2500 миль (4023 км) жүріп, шілдеде Солтүстік Мұхиттан жоғары Новая Земляға жетті, бірақ тіпті жазда мұзды өтпеуге болатындықтан, 26 тамызда Грейвсендке оралды.
Ян Майеннің табылғаны туралы айтылған
Томас Эджтің айтуынша, "Уильям Гудзон" 1608 жылы 71° солтүстік ендікте, Ян-Майен орналасқан жерде "Гудзонның Тачс" (Touches) деп атаған аралды ашқан. Дегенмен, Гудзонның саяхаттары туралы мәліметтер оның 1607 жылы Ян-Майенге ғана соқтырғанын, тіпті логикаға сыймайтын жолмен бұрылып өту арқылы мүмкін болғанын көрсетеді, ал тарихшылар Гудзонның өзі мұны күнделігінде еске алмайтынын айтады. Бұл ашылудың картадағы дәлелі де жоқ. Джонас Пул 1611 жылы және Роберт Фотэрби 1615 жылы Гудзонның күнделігін иеленген, оның "Үмітпен ұстаған" (Hold with Hope) деген кемесін іздеген – қазір бұл кеме Гренландияның шығыс жағалауында болған деп есептеледі. Бірақ екеуі де Ян-Майенді ашқандығы туралы ешқандай мәліметке ие болған жоқ, ал бұл жетістік кейін Гудзонға таңылды. Фотэрби ақырында Ян-Майенге соқтырысып, оны жаңадан ашқан жер деп ойлап, "Сэр Томас Смит аралы" деп атады. Алайда, аралдың ашылуы туралы алғашқы нақты жазбалар бір жыл бұрын, 1614 жылы жасалған.
1609 жылғы экспедиция
1609 жылы Гудзонды Голландиядағы Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясының саудагерлері Азияға шығыс жолды табу үшін таңдады. Амстердамда тапсырыс пен жабдықтарды күтіп жүргенде, ол Солтүстік Америка арқылы Тынық мұхитына баратын солтүстік-батысқа қарай жол туралы әңгімелер естіді. Гудзонға Солтүстік Мұзды мұхит арқылы Ресейдің солтүстігіне, Тынық мұхитқа және осылайша Қиыр Шығысқа дейін жүзуді тапсырған. Гудзон 4 сәуірде Амстердамнан голландтық «Half Maen» (ағылшын тілінде: Half Moon) кемесімен аттанды. Ол белгіленген (шығысқа қарай) бағытты аяқтай алмады, себебі мұз жолды бұғаттады, бұрынғы барлық сапарларда болғандай. Мамырдың ортасында Норвегияның Солтүстік Кейпінің шығысындағы бір жерде ол кемені қайтарды. Осы кезде, өзінің нұсқауларынан тыс әрекет ете отырып, Гудзон кемені батысқа бұрып, Солтүстік Америка арқылы батысқа қарай өтуге тырысуға шешім қабылдады. Олар 2 шілдеде Ньюфаундлендтің Гранд Банкіне жетті, ал шілде айының ортасында Новая Шотландияның Ла-Хейв аймағына жақындады. Мұнда олар француздермен сауда жасауға үйренген Канаданың жергілікті халқымен кездесті; олар бобёр терілерін саудаға салуға дайын болды, бірақ сауда орын алмады. Кеме он күнге жуық сол жерде тұрды, экипаж бұзылған мачтаны ауыстырып, тамақ іздеді. 25 шілдеде «Half Maen» кемесінен он адам мылтық пен кішкентай зеңбіректермен жағаға шығып, олардың тікелей орналасқан ауылға шабуыл жасады. Олар адамдарды елді мекеннен қуды және олардың қайығы мен басқа да мүліктерін – әдетте терілер мен сауда тауарларын алып кетті. 4 тамызда кеме Кейп-Кодта болды, содан кейін Гудзон оңтүстікке қарай Чесапик шығанағына қарай жүзіп кетті. Чесапикке кірмей, ол жағалауды солтүстікке қарай зерттеді, Делавэр шығанағын тапты және солтүстікке қарай жалғастырды. 3 қыркүйекте ол бастапқыда «Солтүстік өзені» немесе «Маврикий» деп аталған өзеннің сағасына жетті, қазір ол оның атымен аталады. Дегенмен, ол бұл сағаны алғаш ашқан еуропалық емес еді, өйткені ол 1524 жылы Джованни да Вераццаноның саяхатынан бері белгілі болды. 1609 жылдың 6 қыркүйегінде оның экипажының мүшесі Джон Колман жергілікті тұрғындардың мойнына тиген жебеден қаза тапты. Гудзон 11 қыркүйекте Нью-Йорк шығанағына кірді, ал келесі күні 28 Ленапе каноэсі бар топты кездестірді, олар америкалықтардан устрица мен бұршақ сатып алды, содан кейін қазіргі Хадсон өзені деп аталатын саяхатын бастады. Келесі он күн ішінде оның кемесі өзенмен жоғары қарай көтеріліп, Стьювесант-Ландинг (Ескі Киндерхук) маңындағы нүктеге жетті, ал кеме қайығы бес экипаж мүшесімен қазіргі Олбанидің маңына барды. 23 қыркүйекте Гудзон Еуропаға қайтуға шешім қабылдады. 7 қарашада ол Англияның Дартмут қаласына тоқтады, онда оның кемелік журналына қол жеткізуді қалаған билік өкілдері оны ұстап алды. Ол журналын Англиядағы голланд елшісіне тапсырды, ол оны өзінің есебімен бірге Амстердамға жіберді. Өзенді зерттеу кезінде Гудзон бірнеше жергілікті топтармен сауда жасады, негізінен терілерді сатып алды. Оның саяхаты аймаққа голландтардың талап етуіне және 1614 жылы Олбаниде сауда бекеті құрылғаннан кейін өркендеген тері саудасына негіз салды. 1625 жылы Манхэттен аралындағы Нью-Амстердам Жаңа Нидерландының астанасы болды.
1610-1611 жж. экспедициясы
1610 жылы Гадсон тағы бір сапарға, бұл жолы ағылшын туымен қолдау тапты. Қаржыландыру Виргиния компаниясы мен Британдық Шығыс Үндістан компаниясынан түсті. Ол өзінің жаңа кемесі "Дискавери" кемесінің бағытын солтүстікке бұрды. Кейбіреулер оның голландтық қаржымен жасаған саяхатында әдейі оңтүстікке тым шалқалап кеткенін айтады. Ол 11 мамырда Исландияға, 4 маусымда Гренландияның оңтүстігіне жетіп, Гренландияның оңтүстік ұшын айналып өтті. 25 маусымда саяхатшылар Лабрадордың солтүстік жағасындағы қазіргі Гудзон бұғазына жетті. 2 тамызда бұғаздың оңтүстік жағалауымен жүріп, Хадсон шығанағына кірді. Кеме құрлық арқылы Солтүстік-Батыс жолын тапқан деген үмітпен адамдардың қуанышы зор болды. Гадсон келесі айларды шығыс жағалауларын картаға түсіріп, зерттеумен өткізді, бірақ ол және оның экипажы Азияға қарай жол таба алмады. Қараша айында кеме Джеймс шығанағында мұзға тігіліп қалды, ал экипаж қысқы уақытқа құрлыққа көшіп орналасты.
Көтеріліс
1611 жылдың көктемінде мұз ерігенде, Хадсон өзінің "Дискавери" кемесін Хадсон шығанағын одан әрі зерттеу үшін пайдалануды жоспарлады, мақсаты – Солтүстік-Батыс өту жолын табу болатын. Алайда, экипаж мүшелерінің көпшілігі үйге қайтуға қатты ниеттенді. Жағдай шиеленісіп, маусым айында экипаждың көп бөлігі көтеріліс жасады. Көтеріліс туралы айтылатын әңгімелер бір жақты, себебі оқиғаны баяндай алатын жалғыз тірі қалғандар – көтерілісшілер мен оларға қосылғандар ғана еді. Осылардың қатарында кеменің навигаторы Абачук Прикет болды, ол аман қалғандардың бірі және көтеріліс туралы баяндаманың бір көзі болған күнделігін сақтады. Прикеттің сөзіне сүйенсек, көтерілістің жетекшілері Генри Грин мен Роберт Джует болды. Соңғысы – навигатор, ол 1609 жылғы Хадсонның экспедициясына қатысқан және оның жазғандары "сапар туралы ең толық және заманауи мәліметтер" деп есептеледі. Прикеттің баяндамасында көтерілісшілер Хадсонды, оның жеті жасар ұлы Джонды және жеті экипаж мүшесін – ауру, дені сау немесе Хадсонға адал болғандарды "Дискавериден" кішкентай қайыққа, ашық шалапқа отырғызып, оларды Хадсон шығанағында жалғыз қалдырғаны айтылады. Прикеттің күнделігінде көтерілісшілер кемеден құлағандарға киім-кешек, оқ-дәрі, мылтық оқтары, сүңгілер, темір қазан, азық-түлік және басқа да қажетті заттар бергені жазылған.
Жоғалу
Көтерілістен кейін Хадсонның шалопы ескектер шығарып, біраз уақыт бойы "Дискавери" кемесімен бірге жүруге тырысты. Прикет, көтерілісшілердің ақырында Дәуіт пен Голиат сияқты қуудан шаршап, "Дискавери" кемесінде қосымша желкендерді көтеріп, үлкен кеменің кішкентай ашық қайықты артта қалдыруына мүмкіндік бергенін еске алды. Хадсон және шалоптағы басқа жеті адамнан кейін ешқандай хабар болмады. Кейіннен жасалған іздеулерге қарамастан, оның ішінде Томас Баттонның 1612 жылы және Захария Гилламның 1668–1670 жылдардағы іздеулері нәтиже бермеді, олардың тағдыры белгісіз күйде қалды.
Прикеттің сенімділігі
Прикеттің естеліктері осы саяхат туралы сақталған санаулы мәліметтердің бірі болғанымен, кейбір тарихшылар оның дұрыстығына күмән келтіреді. Прикеттің күнделігі мен куәлігі екі себеп бойынша жақпарулыққа бейім деп қатты сынға ұшырады. Біріншіден, бүлікке дейін көтеріліс басшылары деп айтылатын Грин мен Джует, Хадсонның достары және адал теңізшілері болған. Екіншіден, Грин мен Джует Англияға қайта оралу сапарында қаза болды (қайта оралу сапарында навигатор болған Джует, компания Ирландияға жеткенге бірнеше күн бұрын аштықтан көз жұмды).
Кейінгі дамуы
1612 жылы Николас де Вигнау Хадсон шығанағының оңтүстік жағында орналасқан Джеймс шығанағының жағасында ағылшын кемесінің қирандыларын көргенін айтты. Бұл кезде Самуэль де Шамплен бұл мәлімдемеге күмән келтіргенімен, тарихшылар оның шындыққа жақын болуы мүмкін деп санайды. 1950 жылдардың аяғында Онтарио штатындағы Дип-Ривердің жанында, Джеймс шығанағынан оңтүстікке қарай орналасқан бір таста Хадсонның бас әріптері (H. H.), 1612 жылы және "тұтқын" деген сөз ойып жазылған. Тастағы жазу 17 ғасырғы ағылшын карталарымен үйлессе де, Канада геологиялық қызметі бұл жазудың қашан жасалғанын анықтай алмады.
Мұра
Гудзонның есімімен аталған шығанақ Балтық теңізінен үш есе үлкен, және оның көптеген ірі эстуарийлері Батыс Канада мен Арктиканың ішкі аймақтарына қолжетімділік береді. Бұл «Хадсон шығанағы компаниясына» екі ғасырдан астам уақыт бойы оның жағалауларында пайдалы тері саудасын жүргізуге мүмкіндік берді, осылайша Солтүстік Американың батыс бөлігінің тарихы мен қазіргі халықаралық шекараларына ықпал етуге жеткілікті күш жинады. Канададағы Гудзон шығанағы және Гудзон бұғазымен қатар, көптеген басқа географиялық нысандар мен ескерткіштер Гудзонның атымен аталады. Нью-Йорк және Нью-Джерсидегі Гудзон өзені, Нью-Джерсидегі Гудзон округі, Генри Гудзон көпірі, Генри Гудзон саябағы және Нью-Йорк штатындағы Гудзон қаласы оның құрметіне аталған.