Кіріспе

Жыртқыш түрлері. Жұқа шыны кекілек (Ophisaurus attenuatus) – шыны кекілектер туысының (Anguinae) аяқсыз кекілегі. Бұл түр АҚШ-қа ендемик. Екі түрше танылады. Кекілек бастапқыда шығыс шыны кекілегінің (Ophisaurus ventralis) түршесі деп есептелген. Олардың аты оңай сындырылатын құйрықтарынан келеді, оны тігізбей-ақ өздері жұлып тастай алады. Зақымдалмаған құйрығы бар нұсқаны табу қиын. Кекілек әртүрлі жәндіктермен және кішкентай жануарлармен қоректенеді, оның ішінде кішірек кекілектер де бар. Жыландар мен басқа жануарлар осы түрге шабуыл жасайды. Адамдар олардың қоршаған ортасын жойып, инсектицидтермен қоректік базасын құртады. Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) мәліметінше, түрдің жағдайы – ең аз қызығушылық тудыратын деңгейде, бірақ Айова штатында оларға қауіп төнеді, ал Висконсин штатында жойылып кету қаупі бар. Ағымдағы, аяқсыз түрді көбінесе жылан деп жаңылыстырады. Дегенмен, шыны кекілектер жыландардан айырмашылығы, жылдам жабылатын қабаққа ие, ал жыландарда мұндай қабақ жоқ. Шыны кекілектерді жыландардан ажыратудың тағы бір жолы – сыртқы құлақ тесігінің болуы, ол жыландарда жоқ.

Таксономия

Бұл түрді бастапқыда американдық герпетолог Эдвард Дринкер Коуп 1880 жылы Opheosaurus ventralis attenuatus атауымен Ophisaurus ventralis түрінің кіші түрі деп санаған. 1885 жылға дейін британдық герпетолог Джордж Альберт Боуленгер оны жеке түр деп танымаған. Алайда, Коуптың пікірі 1949 жылға дейін басқа герпетологтарға әсер етті, сол кезде американдық герпетолог Уилфред Т. Нилл Боуленгердің бұл түрдің ерекше екендігі туралы дұрыс айтқанына сене бастады. Бұл түрдің O. ventralis және туыстас басқа түрлерден айырмашылығы – оның арқасындағы ақ дақтары қабықтарының артқы жиектерінде орналасқан, ал дақтардың ешқайсысы қабықтарының ортасында емес. Тағы бір ерекшелік – бұл түрдің бүйір жиегінде 98 немесе одан да көп қабық бар. Ophisaurus сөзіндегі "орфис" ежелгі грек тілінде жылан немесе жорғалаушыны, ал "саурус" – кесіртке немесе жорғалаушыны білдіреді. "Attenuatus" сөзі латын тілінде "жіңішке, созылған, тар" деген мағына береді. Батыс жұқа шыны кекірегінің орташа ұзындығы белгілі. Оны орманды жерлерде немесе құрғақ тасты төбелерде, шөп арасында немесе кішкентай сүтқоректілердің илеулерінде кездестіруге болады. Түсінің арқасында бұл түр биік шөпте оңай жасырына алады. Шығыс жұқа шыны кекірегі, O. a. longicaudus.

Сипаттама

Жіңішке шыны кекіректердің сарыдан қоңырға дейінгі түсті денелері және алты жолағы бар, сондай-ақ олардың арқасынан өтетін ортаңғы жолағы да бар. Кекірек тілінің қабыршақтарының ортасындағы ақ дақтар кейде жеңіл жолақтар құрайды. O. attenuatus-тың жалпы ұзындығы 1,5 метрге дейін жетеді. Оның құйрығы дене ұзындығының үштен екі бөлігін құрайды. Жыландардан өзгеше, олардың қабақтары мен құлақтары бар. Жылан денесі осы түрге қарағанда иілгіш, ал қабыршақтарының пішіні әртүрлі.

Мінез-құлық

Жұқа денелі шынылы кесірткелер негізінен күндіз белсенді және жылдам қозғалады. Егер ұсталса, нұсқасының құйрығының бір бөлігі бір немесе бірнеше бөлікке түсіп қалуы мүмкін. Ал болжамды жыртқыш құйрықтың қимылына алаңдап, көңіл бөлген кезде, кесіртке жылдам қашып кетеді. Олар басқа жануарлардан қазған қуыстарда ұйықтайтындары және оларды қыстау үшін пайдаланатындары белгілі. Ауа райы салқын болғанда күндіз белсенді, бірақ температура жоғары болғанда таң мен кешке ғана белсенді болады. Бұл түр қазан айынан сәуір-мамыр айларына дейін қыстайды. Жыртқыш құйрығының бір бөлігін сындырғанда, құйрық толыққан толық өспейді, нәтижесінде әр шабуылда құйрығы қысқарады. Олардың құйрығын оңай сындыруға болатындықтан "жұқа денелі шынылы кесірткелер" деп аталады. Бұл түрдің құйрығы ешкімге тимесе де өзінен-өзі үзіліп кетеді, ал қайта өсетін құйрық қоңыр түсті болады, бірақ бастапқы құйрықтың өрнегі болмайды.

Тарату

O. attenuatus АҚШ-тың орталық және оңтүстік-шығыс аймақтарында таралған, бұл аймақта эндемик болып табылады. Олар прерияларда, ескі егістіктерде немесе ашық орманды жерлерде, көбінесе су көздеріне жақын кездеседі. Олардың жеген тағамының мөлшері бастарынан артық болмауы керек. Оның басты қауіптері – мекен ету ортасының жоғалуы және адам қызғалысының салдарынан қалған жерлердің бөлінуі. Инсектицидтер кесірткеге зиянды, себебі олар кесіртке жейтін жәндіктерді өлтіреді, ал кесіртке сол жәндіктерді жеуі мүмкін. Айова штатының Табиғи ресурстар департаменті жұқа денелі кесірткені сақтау үшін сәуірден қазанға дейін шөптесін жерлерді өртеуден аулақ болуды, химиялық заттардың орнына ағаштарды механикалық түрде кесуді және жұқа денелі кесірткелер мекендейтін аймақтарда инсектицидтерді қолдануды шектеуді ұсынды.