Кіріспе

Жерге сіңірілген күн сәулеленуі мен ғарышқа қайта сәулеленген энергия арасындағы айырмашылық. Радиациялық мәжбүрлеу (немесе климаттық мәжбүрлеу) – климат ғылымында Жер атмосферасының энергия теңгеріміндегі өзгерісті сандық бағалау үшін қолданылатын ұғым. Бұл энергия теңгерімінің өзгеруіне әртүрлі факторлар ықпал етеді, мысалы, парниктік газдар мен аэрозольдердің концентрациясы, сондай-ақ жер беті альбедосы мен күн сәулеленуінің өзгеруі. Техникалық тұрғыдан алғанда, бұл «климаттың сыртқы факторының өзгеруіне байланысты (Вт/м² бірлігімен көрсетілген) таза, төменге қарай минус жоғарыға қарай сәулелену ағынының өзгеруі» деп анықталады. Радиациялық мәжбүрлеу – жеке құралмен тәуелсіз өлшенетін нәрсе емес. Керісінше, бұл ғылыми тұжырымдама және оның күші физиканың негізгі принциптерінен бағалануы мүмкін. Ғалымдар радиациялық мәжбүрлеуді есептеу үшін атмосфералық параметрлердің өзгеруін өлшеуді пайдаланады. IPCC радиациялық мәжбүрлеудің өзгеруі туралы қазіргі ғылыми консенсусты былай қорытындылады: «2019 жылы 1750 жылмен салыстырғанда 2,72 Вт/м² радиациялық мәжбүрлеу климаттық жүйені жылытты. Бұл жылынудың басты себебі – парниктік газдардың концентрациясының артуы, ол аэрозольдердің концентрациясының артуына байланысты салқындату арқылы ішінара тежеледі». Әдебиетте радиациялық мәжбүрлеудің бірнеше түрі анықталған:

Түзетілген радиациялық мәжбүрлеу, оның әртүрлі есептеу әдістемелерінде, стратосфера температурасы стратосферада сәулелену тепе-теңдігіне (сәулелену жылу жылдамдығының нөлдік мәні ретінде) жеткеннен кейін тепе-теңсіздікті бағалайды. Бұл жаңа әдістеме тропосферада (стратосфера температурасының түзетуінен басқа) туындауы мүмкін түзетулерді немесе кері байланыстарды бағаламайды. Осы мақсатта тиімді радиациялық мәжбүрлеу деп аталатын тағы бір анықтама енгізілді. Жалпы алғанда, ERF – CMIP6 радиациялық мәжбүрлеу талдауының ұсынысы болып табылады, бірақ стратосфералық түзетілген әдістемелер тропосферадағы түзетулер мен кері байланыстар маңызды емес деп есептелетін жағдайларда да қолданылады, мысалы, жақсы араласқан парниктік газдар мен озон үшін. Радиациялық ядролық тәсіл деп аталатын әдістеме, сызықтық жуықтауға негізделген офлайн есептеулер аясында климаттық кері байланыстарды бағалауға мүмкіндік береді.

Климаттың өзгеруіне байланысты

Радиациялық күштеу, уақыт өте келе Жердің энергия тепе-теңдігін бұзатын әртүрлі табиғи және адамның әрекетінен туындаған факторлардың күшін анықтау үшін қолданылады. Бұл факторлардың планетаны жылыту немесе салқындату механиздері әртүрлі. Радиациялық күштеу кез келген фактордың үлесін басқаларымен салыстыруға мүмкіндік береді. Тиімді радиациялық күштеу немесе ERF деп аталатын тағы бір өлшем, атмосферадағы жылдам түзетулердің ("тез кері байланыстар") әсерін жояды, олар ұзақ мерзімді жер беті температурасының өзгеруімен байланысты емес. ERF климаттың өзгеруіне ықпал ететін факторларды олардың әсерін салыстыруға және адамның әрекетінен туындаған өзгерістердің жаһандық жер беті температурасына қалай әсер ететіні туралы толық көзқарас алуға мүмкіндік береді. Климаттық кері байланыс параметрінің бірліктері (Вт/м2)/К-ның кері шамасынан алынған есептеу жасалады. Шамамен есептелген мәні, 1750 жылғы базалық температурадан жоғары жаһандық температураның 1.6 К-қа өсуіне себеп болады (278-ден 405 ppm-ға дейін өскенде, 2.0 Вт/м2 күштеу үшін), және атмосферадағы араласу қатынасы өнеркәсіптік дәуірге дейінгі деңгейден екі есеге артса, қазіргі температурадан 1.4 К-қа тағы да жоғарылайды деп болжанады. Бұл екі есептеуде басқа күштеулер ескерілмейді. Тарихи тұрғыдан алғанда, радиациялық күштеу парниктік газдар сияқты нақты күштеу түрлері үшін ең жақсы болжамдық мүмкіндіктерді көрсетеді. Ол көмірдің әсері сияқты басқа антропогендік факторларға қатысты тиімділігі төмен.

Атмосфераны бақылау

Жердің жаһандық сәулелену тепе-теңдігі планетаның Күнді айналып жүргенде және жер, мұхит және атмосфералық жүйелерде (мысалы, ENSO) жаһандық масштабтағы жылу аномалиялары пайда болып, тараған кезде өзгеріп отырады. Осының салдарынан планетаның "бірден болатын радиациялық күштеуі" (IRF) де динамикалық болып, жалпы жылыну мен салқындау арасында табиғи түрде ауытқиды. Осы табиғи өзгерістерге себеп болатын кезеңді және күрделі процестердің үйлесімі әдетте бірнеше жылға созылатын кезеңдерде қайта оралып, орташа IRF-тің мәнін нөлге жақындатады. Мұндай ауытқулар адам қызметінен туындаған ұзақ мерзімді (онжылдық) күштеу үрдістерін жасырады, сондықтан мұндай үрдістерді тікелей байқау қиынға соғады. Жердің сәулелену тепе-теңдігі 1998 жылдан бері NASA-ның "Бұлттар және Жердің сәулелі энергия жүйесі" (CERES) құралдарымен үздіксіз бақыланып келеді. Жер шарының әрбір сканилеуі жалпы (барлық аспан) бірден болатын сәулелену тепе-теңдігінің мөлшерін береді. Бұл деректер жиынтығы IRF-ке табиғи ауытқулардың және адамның ықпалын қамтиды; оның ішінде парниктік газдар, аэрозольдер, жер бетінің өзгеруі және т.б. Бұл жазбада сәулелену тепе-теңдігінің бұзылуына байланысты созылатын сәулелену реакциялары да бар; олар негізінен температура, жер бетінің альбедосы, атмосфералық су буы және бұлттар арқылы Жер жүйесінің кері байланысы арқылы пайда болады. Зерттеушілер CERES, AIRS, CloudSat және басқа да спутниктік құралдардан алынған өлшемдерді NASA-ның Жерді бақылау жүйесінде табиғи ауытқулар мен жүйелік кері байланыстардың үлесін анықтау үшін пайдаланды. Көп жылдық деректердегі осы үлестерді алып тастау атмосфераның жоғарғы жағындағы (TOA) IRF-тің антропогендік үрдісін байқауға мүмкіндік береді. Деректерді талдау есептеу жағынан тиімді және көптеген ұқсас модельдеу әдістері мен нәтижелеріне тәуелсіз жүргізілді. Осылайша, 2003 жылдан 2018 жылға дейін +0.53 Вт м-2 (±0.11 Вт м-2) күштеудің артуы тікелей байқалды. Көтерілудің шамамен 20% атмосфералық аэрозоль мөлшерінің азаюымен байланысты, ал қалған 80% -ының көп бөлігі парниктік газдардың артуына байланысты. Жердегі құралдармен ғаламдық сәулелену тепе-теңдігінің артуына байланысты күштеудің өсу үрдісі бұрын байқалған. Мысалы, мұндай өлшемдер Оклахома және Аляскадағы екі "Атмосфералық радиацияны өлшеу" (ARM) орындарында ашық аспан жағдайында бөлек жиналды. Әрбір тікелей байқау 2010 жылы аяқталған онжылдықта жер бетіндегі тұрғындар сезген радиациялық (инфрақызыл) жылудың +0.2 Вт м-2 (±0.07 Вт м-2) артқанын көрсетті. Ұзын толқынды сәулеленуге және ең ықпалды күштеу газына ғана назар аударғаннан басқа, бұл нәтиже атмосфералық сіңіру арқылы буферленгендігіне байланысты TOA күштеуінен пропорционалды түрде аз.

Басқа газдар

Басқа ізді парниктік газдар үшін, мысалы, метан және (квадрат түбіріне тәуелділік) немесе ХФҚ (сызықтық) сияқты өзгеше формулалар қолданылады, олардың коэффициенттерін мысалы, IPCC есептерінде табуға болады. 2016 жылғы зерттеу метанға қатысты IPCC формуласын маңызды түрде қайта қарауды ұсынады. Жер атмосферасындағы ең әсерлі ізді газдардың күштері соңғы өсім трендтерін сипаттайтын бөлімде және IPCC парниктік газдар тізімінде келтірілген.

Су буы

Су буы – қазіргі уақытта Жердегі негізгі парниктік газ, атмосфералық газдардың күшін шамамен жартысына жауапты. Оның атмосферадағы жалпы концентрациясы негізінен планетаның орташа температурасына байланысты, және температураның әр градусы (°C) жоғарылағанда 7%-ға дейін артуы мүмкін (қараңыз: Клаузиус-Клапейрон қатынасы). Осылайша, ұзақ мерзімді кезеңдерде су буы көмірқышқыл газ және басқа да із газдардың өсуінен туындаған сәулелену күшін күшейтетін кері байланыс механизмі болып табылады.

Күн сәулеленуінің өзгеруіне байланысты форсировка

Барлық толқын ұзындығын қамтитын күн сәулеленуінің қарқындылығы – Жалпы күн сәулеленуі (TSI) деп аталады және орташа есеппен күн тұрақтысы болып табылады. Ол Жердің жылдық орташа орбиталық радиусының бір астрономиялық бірлік қашықтығында, атмосфераның жоғарғы жағында өлшенгенде шамамен 1361 Вт м−2-ге тең. Жердегі TSI Күннің активтілігімен де, планеталық орбиталық динамикамен де байланысты өзгереді. ERB, ACRIM 1, 3, VIRGO және TIM сияқты көптеген спутниктік құралдар 1978 жылдан бері TSI-ді үнемі өлшеп келеді, соның нәтижесінде өлшеудің дәлдігі мен нақтылығы артып келеді. Жерді шар деп есептесек, Күнге тікелей қарайтын көлденең қимасы планета бетінің ауданының төрттен бір бөлігіне тең. Сондықтан, Жердің атмосфералық бетінің әр шаршы метріне түсетін күн сәулесінің жаһандық және жылдық орташа мөлшері TSI-нің төрттен бір бөлігіне тең және дерлік тұрақты мәнге ие.

Жылдық циклдер

Жер Күнді эллипстік орбитамен айналады, сондықтан кез келген уақытта алатын ТСЖ (Total Solar Irradiance) шамамен 1321 Вт м-2 (шілде айының басындағы афелийде) және 1412 Вт м-2 (қаңтар айының басындағы перигелийде) аралығында өзгереді, яғни жыл сайын шамамен ±3,4%-қа. Бұл сәулеленудің өзгеруі Жердің маусымдық ауа райы мен климат аймақтарына аз ғана әсер етеді, олар негізінен Жердің еңіс осінің жылдық өзгеруінен туындайды. Мұндай қайталама циклдар ондаған жылдар бойындағы климат өзгерістері контекстінде нөлдік мәжбүрлеу (анықтама бойынша) құрайды.

Күн дақтарының белсенділігі

Орташа жылдық ТСИ шамамен 1360 Вт м-2 және 1362 Вт м-2 (±0,05%) аралығында өзгереді, бұл әдеттегі 11 жылдық күн дағы белсенділігі циклында байқалады. Күн дақтарының бақылаулары шамамен 1600 жылдан бері жүргізіліп келеді және олар ұзақ мерзімді тербелістердің (Глейсберг циклі, Деврис/Сьюсс циклі және т.б.) бар екенін көрсетеді, олар 11 жылдық (Швабе) циклын өзгертеді. Мұндай күрделі мінез-құлыққа қарамастан, осы ұзақ мерзімді бақылаулар бойынша 11 жылдық циклдің амплитудасы ең айқын өзгеріс болып табылады. Күн дақтарымен байланысты ТСИ өзгерістері онжылдық климат өзгерулері контекстінде аз, бірақ нөлдік емес күш түйреуіне әсер етеді. 20-шы ғасырдың соңынан бері орташа ТСИ, күн дақтарының белсенділігі төмендегенімен бірге, сәл төмендеу тенденциясын көрсетуде.

Миланкович ауысымдары

Күн сәулеленуінің өзгеруінен туындаған климаттық форсинг Миланкович циклдері кезінде орын алды, олардың ұзақтығы шамамен 40 000-100 000 жылды құрайды. Миланкович циклдері Жердің орбиталық эксцентрициті (немесе эллиптикалық), орбиталық көлбеулігі (немесе осьтік еңіс) және оның салыстырмалы еңіс бағытының прецессиясы сияқты ұзақ мерзімді циклдерден тұрады. Олардың ішінде 100 000 жылдық эксцентрицитет циклы Жердің жалпы сәулеленуін (ТЖС) шамамен ±0,2%-ға өзгертеді. Қазіргі уақытта Жердің эксцентрициті ең аз эллипстік (ең дөңгелек) күйге жақындап келеді, бұл орташа жылдық ТЖС-нің өте баяу төмендеуіне себеп болады.

Күннің қартаюы

Күн шамамен 4,5 миллиард жыл бұрын пайда болғаннан бері сутегі отынының жартысына жуығын жұмсады. Күн сәулесінің күшін сипаттаушы ТСИ қартаю процесінде әр 100 миллион жыл сайын шамамен 1%-ға баяу өсуді жалғастырады. Бұл өзгеру қарқыны өлшеулерде анықтауға мүмкін емес және адам өмірінің мерзімінде маңызды емес.

Альбедо мен аэрозольдегі өзгерістерге байланысты форсировка

Күн сәулесінің бір бөлігі бұлттар мен аэрозольдер, мұхиттар мен жер бедері, қар мен мұз, өсімдіктер және басқа да табиғи және адам жасаған жер беті нысандарынан шағылысады. Шағылысқан үлесі Жердің альбедосы (R) деп аталады, ол атмосфераның жоғарғы жағында есептеледі және орташа жылдық жаһандық мәні шамамен 0,30 (30%) құрайды. Жердің күн энергиясын сіңіретін жалпы үлесі (1−R) немесе 0,70 (70%) болады. Атмосфералық құрауыштар Жер альбедосының шамамен үштен екі бөлігіне үлес қосады, ал бұлттар ғана жартысына жауап береді. Бұлттар мен су буының маңызды ролі планетамыздың қабығын жауып тұрған сұйық судың көп болуымен байланысты. Бұлттардың пайда болуы мен айналымының жаһандық үлгілері өте күрделі, мұхиттардың жылу ағынымен және олардың жылдам таралуына көмектесетін қанатты ағымдармен байланысты. Сонымен қатар, Жердің солтүстік және оңтүстік жарты шарларының альбедосы шамамен тең (0,2% шегінде) екені анықталды. Бұл қызығушылық тудырады, себебі жердің үштен екісі және адам халқының 85% солтүстікте орналасқан. MODIS, VIIRS және CERES сияқты көптеген спутниктік құралдар 1998 жылдан бері Жердің альбедосын үздіксіз бақылап келеді. Сондай-ақ, кейбір зерттеулерде 1972 жылдан бері қолжетімді Landsat суреттері де пайдаланылған. Өлшеудің дәлдігі жақсарды және соңғы жылдары нәтижелер жақындады, бұл планеталық альбедоның соңғы онжылдық әсерін сенімді бағалауға мүмкіндік берді.