Кіріспе

Куфа (الْكُوفَة), сондай-ақ Куфа деп те жазылады, Бағдадтың оңтүстігінде, Нажафтың солтүстік-шығысында орналасқан Ирак қаласы. Ол Евфрат өзенінің жағасында жатыр. 2003 жылғы бағалау бойынша, халқы 110 000 адамды құрады. Қазір Куфа мен Нажаф біртұтас қалалық аймаққа біріктірілді, және ол әлемге көбінесе "Нажаф" деп белгілі. Самарра, Кербала, Кадхимия және Нажафпен бірге Куфа шиит мұсылмандары үшін маңызды бес ирак қаласының бірі болып саналады. Қала 638 жылы (17 Хижра) екінші Рашид халифасы Омар ибн әл-Хаттабтың тұсында құрылды, және ол Рашид халифаларының соңғысы Әли ибн Әби Талибтің соңғы астанасы болды. Куфа Аббасид халифалығының да негізін қалаушы астанасы еді. Исламның алтын ғасырында Куфа грамматиктері осы қалада тұрды. Куфи шрифті осы қаланың атымен аталған.

Умардың тұсында құрылған

Араб үстемдігі мен Парсы империясының құлдырауынан кейін, және 636 жылы Әл-Кадисия шайқасында империялық астана Ктесифонға (Ктесифон) географиялық жақындығынан, Куфа қаласы 637–638 жылдары, Басрамен шамалас уақытта негіз салынды және аталды. Куфа мен Басра – Ирактың екі амсары (гарнизондық қалалары), олар әскери базалар мен әкімшілік орталықтар қызметін атқарды. Пайғамбардың сахабы Сад ибн Әби Уаққас оны Лахмид арабтарының Әл-Хира қаласына іргелес лагерь ретінде құрды және жеті бөлімнен тұратын қала ретінде біріктірді. Араб еместер қаланы 691 жылы Абдул Малик біріктіргенге дейін Хира және Акула деген басқаша аттармен білді. 640 жылы Омар Арабиядағы яһудилердің жерін жауынгерлеріне бөліп берген соң, Хайбар яһудилерін Куфадағы жерге көшіруге бұйрық берді. 640 жылдары Куфа тұрғындары Омардың губернаторының соғыс олжасын әділетсіз бөліп бергеніне наразылық білдірді. 642 жылы Омар Садты оның айыптаушыларымен бірге Мединеге шақырды. Садтың кінәсіз екенін анықтағанмен, Омар оны наразылықты болдырмау үшін қызметтен шеттетуге мәжбүр болды. Бірінші кезекте Омар Аммар ибн Ясирді, екіншісі Басраның алғашқы губернаторы Абу Муса әл-Ашариді тағайындады; бірақ Куфаның қоздырғыштары екеуін де қабылдамады. Омар мен Куфа тұрғындары ақыры Әл-Мүғира ибн Шубаға келісті. Басра мен Ирактың басқа бөліктерін басып алғаннан кейін, қала Мохтар әл-Тақафи бастаған Тақафид әулетінің билігінде бірнеше жыл болды. Қала Парто-Сасанид сәулетіне сәйкес дөңгелек жоспармен салынған.

Әл-Валидтің губернаторы

Умардың қайтыс болғаннан кейін (644 ж.), оның ізбасары Усман 645 жылы Мугираның орнын әл-Уалид ибн Уқбаға алмастырды. Бұл оқиға арабтар Батыс Парсыны жаулап алуды Усман ибн Әби әл-Ас басшылығымен Тауаждан жалғастырып жатқанда болды, бірақ 640-шы жылдардың аяғында олардың күштері кері соққыға ұшырады.

Әбу Мұсаның жеңілістері мен билігі

650 жылы Усман иран шекарасын қайта ұйымдастырды; Басра мен Куфаның екеуі де жаңа әкімдерді алды (Куфада Саид ибн әл-'Ас болды), ал шығыс Басраның басқаруына өтті, ал солтүстігі Куфаның басқаруында қалды. 654 жылы Куфадағы аз, бірақ көзге түсетін бұзылғандықтар Саидты қызметтен шеттетуге қол жеткізіп, оның орнына Әбу Мусаның қайтаруына қуанды, Усман оны мақұлдап, барлығын риза етуге тырысты. Куфа азшылық болғанымен, қоздырушылықтың ошағы болып қала берді. 656 жылы Мысырдан келген қоздырушылар Куфадағылармен бірігіп, Мәдинадағы халифа Усманға қарсы жорық жасағанда, Әбу Муса оларды кеңеспен көмектесуге тырысты, бірақ нәтиже болмады.

Әли дәуірі

Усманды көтерілісшілер өлтіргеннен кейін, губернатор Абу Муса Куфада бейбіт атмосфераны қайта орнатуға тырысты. Мәдина және басқа жерлердегі мұсылмандар Әли ибн Әбу Талибтің (А.С.) халифатқа құқығын қолдады. Әскери шекараларды тиімді басқару мақсатында Әли (А.С.) астананы Мәдинадан Куфаға көшірді. Сирия халқы мен олардың губернаторы Муавия, халифа Усманның өлтірілуінен туған жағдайды пайдаланып, халифалық билікті өзіне және отбасына иеленді. Халифа Усманның қатыгездікпен өлтірілуі оларды алаңдатты және олар кек алу талап етті. Муавия Әлиді (А.С.) Усманның өлтірілуіне жауапкер деп тануға тырысқанда, топтар пайда болды. Бұрыннан-ақ шиеленісті атмосферада Муавияның Әлиді (А.С.) халифа ретінде мойындаудан бас тартуы, егер Әли (А.С.) алдымен Усманнан кек алмаса, соңынан соғысқа әкелді. Куфаның Ұлы мешітінде намаз оқып тұрғанда, Әлиге (А.С.) харижиттерден Абд әл-Рахман ибн Мулжам шабуыл жасады. Ол таң намазында сәждеде болғанда, ибн Мулжамның уланған қылышымен жараланды.

Зиядтың губернаторы

Муавия I Хасанның (А.С.) Мәдинаға көшкеннен кейін Зияд ибн Абихи Әлді Куфаның губернаторы етіп тағайындады. Бұл, мұсылмандар арасында ашық соғыстың болмауы үшін Хасанның (А.С.) халифалыққа құқығынан бас тартуын талап еткен бейбіт келісім болды. Хасанның (А.С.) ізбасарларының кейбіреуі, мысалы Худжр ибн Ади, осы бейбіт келісімге наразы болды және жаңа губернатордың бұйрықтарына бағынбай, өздерінің жолын өзгертпеді. Бұл жағдай үдей түсті, себебі ол билеушіге қарсы көтеріліске ұласты. Алайда, Зияд ибн Абихи де шебер стратегияшы және саясаткер болғандықтан, көтерілісшілер тарапынан туындаған барлық қарсылықты жеңе алды.

Көтерілістер

Омейяд дәуірі бойы, қаланың Омар ибн Хаттабпен құрылғаннан бері, Куфа тұрғындарының арасында билеушілеріне қарсы шығушылар болды. Язид I екінші Омейяд халифасы деп жарияланғаннан кейін Куфада көтеріліс болды, және олар Мұхаммедтің немересі Хусейннен көмек және басшылық іздеді. Язид, көтерілісті басу үшін және Хусейн өзінің халифалығын мойындамаса, оны өлтіру үшін Убайд Алла ибн Зиядты жаңа губернатор етіп тағайындады, бұл Кербела шайқасына әкеп соқты. Әл-Мұхтардың қысқа билігі мен Әл-Хаджадждың Омейяд дәуіріндегі губернаторлығы кезінде салыстырмалы түрде тыныш кезең болды.

Аббасидтер дәуірі

749 жылы әл-Хасан ибн Қахтаба басқарған Аббасидтер Куфаны жаулап алып, оны өздерінің астанасы етті. 762 жылы олар астанасын Бағдатқа көшірді. Омейядтар мен ерте Аббасидтер дәуірінде Куфаның маңызы халифалық саясаттан ислам теориясы мен тәжірибасына қарай біртіндеп өзгере бастады. Қазынадағы Куфа монеталары – еуропалық емес жалғыз монеталар, олар Куфаның бір кездегі кең ауқымды, тікелей емес сауда байланыстарын көрсетеді. Бұл қазына 12 ғасырдың басында жерленген деп есептеледі, сол кезде Куфа өзінің гүлдену кезеңінен мүлдем өтіп кеткен, бірақ монеталар солтүстікке одан бұрын келген болуы мүмкін. Куфа 11 ғасырда үнемі шабуылдарға ұшырап, ақырында кішірейіп, маңыздылығын жоғалтты. Соңғы ғасырда Куфа халқы қайтадан өсуге басталды. Қазір де шиит мұсылмандары үшін маңызды қасиетті орын болып табылады.